9.10.2026. r.  Jarosławiec koło Uchań. Delegacja Koła Przewodników Terenowych przy O/PTTK Zamość wraz z panem sołtysem Piotrem (po lewej) i panem radnym Tomaszem (po prawej ) przy odnowionym pomniku Stanisława Staszica.

W Zbiorze Zygmunta Glogera znajdują się zapiski dotyczące utrzymania dworu Zamoyskich.[1] Brak daty sporządzenia dokumentu utrudnia rozpoznanie, którego z ordynatów dotyczą. Jedną z przesłanek, na podstawie której możemy domniemywać, że mogły pochodzić z czasów trzeciego ordynata, jest utrzymywanie wśród straży przybocznej dragonów. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów dragoni byli żołnierzami autoramentu cudzoziemskiego. W wojskach koronnych pojawili się w latach 20. tych XVII w., podczas wojny ze Szwecją. Od połowy XVII w. dragonia stanowiła już około połowy całości sił zbrojnych Rzeczypospolitej.[2] Jan II Zamoyski zwany „Sobiepanem” był generałem wojsk cudzoziemskich i można przypuszczać z dużą dozą prawdopodobieństwa, że zapiski dotyczą utrzymania jego służby i oddziału wojskowego utrzymywanego jego kosztem na Zamku w Zamościu. Oprócz tego dysponował on znacznie większymi oddziałami wojskowymi, opłacanymi z zasobów ordynacji zamojskiej, w tym także m. in. arsenał broni.

Comput[3] Expens dorocznych na Dwór JeMści uczyniony

Na sług 7 po f. 600 jurgeltu[4] = f. 4.200

Górskiemu = 1.000

Starszemu pokojowemu = 400

Kapitanowi = 300 [kapitan = dowódca garnizonu]

Pisarzowi = 300

Kuchmistrzowi ze wszystkim 300

Podkoniuszemu[5] z barwą = 360

Łowczemu z barwą = 220 [łowczy – urzędnik zajmujący się organizacją łowów dworskich, 15 strzelców]

Cyrulik z barwą = 280

Porucznik z barwą pieszy = 220 [dowódca oddziału piechoty; rota (oddział) piechoty liczący 30 żołnierzy]

Pokojowych 14 po f. 15 such. = 840

Kozaków 30 koni po f. 30 = 3600 [oddział lekkiej kawalerii liczący 30 żołnierzy, nie mający nic wspólnego z Kozakami]

Czemerysów[6] 6 na rok po f. 52 = 312 [oddział lekkiej kawalerii liczący 6  Czemerysów]

Korporał dragoński[7] po f. 15 = 180

Gefreiterów[8] 2 po f. 11 = 264

Dragonów 27 po f. 10 = 3.240 [łącznie było 30 dragonów]

Piechoty 30 po f. 6 = 2.160

Trębacz z chłopcem f. 80 [trębacz z chłopcem (uczniem) – wygrywał sygnały dla żołnierzy]

Kredencerz f. 40 [kredencerz (srebrowy), rozkładał na stołach srebrną zastawę, w kredensie przechowywano zastawę]

Chłopiąt dwoje tegoż f. = 24

Kucharz Jakubek na rok f. = 60

Kucharz Jan z Zamościa f. = 60

Pasztetnik f. = 80

Kucharz Matiasz f. =40

Kucharz Jan f. =32

Latus f. 18. 592

Kucharz Marcin f.  = 32

Piekarz = 32

Chlopiąt 4 do kuchni  = 32

Piwniczny = 48

Klucznik = 24 [klucznik – bramny (brama w murze otaczającym zamek)]

Chłopiec spiżarni = 12

Kawalkator[9] ze wszystkim = 260

Konował[10] z barwą = 130

Szafarz[11] = 40

Bobrowski ptasznik ze wszystkim = 90 [zajmował się ptakami łownymi, służba pomocnicza ptasznicy]

Strzelcy z suchedni i barwą = 182

Ptaszników[12] ze wszystkim = 48

Myśliwców 4 f. 140 ze wszystkim = 560 [4 odpowiedzialnych za organizację polowań, ze służbą pomocniczą strzelcy (jegrzy)]

Chłopców 5 ze wszystkim = 340

Mastalerzów 9 z botami = 184 [9 stajennych wyposażonych w specyficzne buty do jazdy konnej]

Woźnic 20 z botami = 364 [20 woźniców z butami do powożenia]

Tatarów 3 f.12 = 36 [służba kurierska (rozwożenie poczty)]

Ochmistrz = 600

Bałegłowy [białogłowy] na rok = 1736

Pokojowych JM 2 = 160

Oddźwierny 2 po f. 5 = 120 [2 stróżów drzwi zamkowych]

Praczek 4 = 122.

Latus f. 5.152

Barwa i strawne pieniądze – na rok[13]

Na 14 pokojowych po f. 250 = 3.500

Na 2 pokojowych Jey Mści  = 500

Na 4 pachołków Jey Mści z obuwiem = 400 [4 pachołków z obuwiem, dla nich 4 katanki falendyszowe, kurtka reprezentacyjna wykonana z krajowego sukna]

Na 3 pachoł.[ków] Jey Mści f. 220 – = 660

Na 30 Kozaków po f. 47-15 f. = 1.425

Na 30 dragonów po f. 45 = 1.350

Na 30 piechoty po f. 25 = 750

Na 4 katanki falendyszowe f. = 80

Na 6 Czemerysów f. 25 = 150

Na 14 pachołów pok. po 25 = 350

Kredencerz, trębacz po 47 – 15  = 95

Szafarz piwniczny także  = 95

Jakub i Jan kuch. Po f. 45 = 90

Pasztetnik Matiasz po f. 45 = 90

Kucharzów 2 i piekarz po f. 25 = 75

Klucznik  = 25

Masztalerzów 9 po f. 25 = 225

Woźnic 4 falendysz. barwa  po f. 46 = 184 [wyposażonych w reprezentacyjny strój, katanki]

Woźnic 16 po f. 25 = 400

Tatarów 3 po f. 12 = 36

Chłop. Kredens. z kuch. 4 , klucz.  = 84

Oddźwienych 2 po f. 40 = 80

Suma f. 10.644

Suma tego generalna

Jurgelty = 23.744

Barwa = 10.644

Strawne = 12.927/15

Oboyga IchMści wydatki 10.000

Na 100 beczek wina 10.000

Na korzenie = 5.000

Na konie i wozy 3.000

Podstarości Urzen. Capit. = 1600

Suma 78. 915 / 15

Nadto sługom Auctia

Każdemu po fl. 200

Xięża Apteka sługa

Starszy, muzycy, odmiana srebra, różnych Retenta i długu pożyczanego dziesięć tysięcy pewnych

Expensa na dwór JGP Zamoyskiego.

Na sług 7 po f. 13 na tydzień 4.732

Na p. Górskiego po f. 6 = 312

Na pokojowego starszego po f. 8 = 416

Na kapitana po f 6 = 312

Na pisarza po f. 6 = 312

Na koniuszego po f. 2 = 104

Na łowczego po f. 3 = 156

Na kuchmistrza = 52

Na cyrulika po f. 4 = 208

Na porucznika  po f. 3 = 156

Na 14 pokoj. Jey Mści po f. 2 = 1456

Na 14 pachołk. tychże = 1456

Na 2 pokoj. Jey Mści f. = 208

Szafarzy, term baczy po f. 2 = 208

Haydu:[ków] 4 po f. 1 = 208 [czterej lokaje w stroju węgierskim]

Konowałowi po f. 2 – 15 = 130

Masztale. 9 po f. 1 = 468

Woźnic 18 po f. 1  = 936

Woźnic 2 f. 21 = 140

Tatarów 3 po 24 = 124

Strzelców po 1/ 15 156

Ochmistrzowi  = 676

Suma 12. 927/15

Opracowanie: Ewa Lisiecka

Konsultacje w zakresie wojskowości: Zbigniew Stankiewicz

[1] ANK ZGG sygn. ..skany 71, 72, 73.

[2] Wikipedia

[3] Comput expens doroczny – zestawienie całorocznych wydatków na dwór.

[4] Jurgelt (jurgielt), płaca, pensja roczna; f. – floren złota moneta o masie 3,5 g.- główna złota moneta w Europie.

[5] Podkoniuszy, dworzanin zarządzający stajnią

[6]  W wojsku polskim w kawalerii  służyli Czeremisi (Czermisa lub Czirmes) z nad Wołgi, Kamy, przypuszczalnie to ich dotyczy.

[7] Korporał dragoński, korporał  stopień wojskowy (kapral), dowodził odziałem dragonów. Korporał stopień podoficerski, dowódca najniższej jednostki organizacyjnej korporalstwo, odpowiednik kapralstwa.

[8] Gefreiter, stopień wojskowy XVI w, niemieckiej piechoty, żołnierze godni zaufania, doświadczeni, zazwyczaj zwalniani ze służby wartowniczej. Wikipedia. Gefrajter, weteren wojenny zajmował się szkleniem dragonów.

[9] Kawalkator, trener, ujeżdżacz koni.

[10] Konował, starop. weterynarz

[11]Szafarz, w dawnej Polsce na dworze magnackim i folwarku szlacheckim: osoba nadzorująca gospodarstwo domowe i zarządzająca spiżarnią. Słownik języka Polskiego PWN.

[12] Ptasznik, szaternik, wabił ptaki, także na nie polował.

[13] ANK ZZG sygn. skan 72

s. 55-62. https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78613/edition/93031/content

 

Polecamy także artykuły:

https://przewodnicyzamosc.pl/archiwa/23002

Zamojskie rachunki epoki siedemnastowiecznej |

Krzysztof Radziejewski

 

Wspomnienia Konrada Janusza Lipczyńskiego z kampanii wrześniowej 1939. Sowieci w Zamościu i Bortatyczach

 

    W rodzinie Lipczyńskich – ziemian spod Zamościa było trzech pamiętnikarzy: Grzegorz Lipczyński (1859 – 1942) Echa powstania styczniowego we wspomnieniach Grzegorza Lipczyńskiego |, Konrad Lipczyński (1874 – 1949) i Konrad Janusz Lipczyński (1919 – 2002). Pamiętniki Konrada Lipczyńskiego dzierżawcy majątku Ordynacji Zamojskiej w Bortatyczach z moim skromnym udziałem zostały wydane nakładem Archiwum Państwowego w Zamościu, w roku 2020. Były napisane przed II wojną światową i dotyczyły okresu od 1886 -1914 ze szczególnym uwzględnieniem pierwszego okresu Wielkiej Wojny, której walec przetoczył się również przez  Zamojszczyznę, w tym także przez Zamość i Bortatycze. Pamiętniki jego syna, również Konrada obejmują okres 1918 – 1945 i są kontynuacją dzieła Ojca. Pisane w szerszym kontekście, oprócz życia rodzinnego, obejmują okres nauki w Szkole Lubelskiej, na studiach w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, działalności w korporacji akademickiej Jagiellonia, naukę w Szkole Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu, udział w kampanii wrześniowej, działalności konspiracyjnej w Armii Krajowej na terenie Inspektoratu Chełm i zderzenie się z wojenną rzeczywistością Polski Lubelskiej, a także tą wydziedziczoną powojenną, na której kończył się świat ziemiaństwa, a zaczynał się okres wędrówki ludów za domem i chlebem na Ziemie Odzyskane.

    Cytowany in extenso fragment dotyczy jego osobistego udziału w kampanii wrześniowej, jako oficera 19 Pułku Ułanów, od mobilizacji II rzutu, walki na froncie za Bugiem i Styrem, wyrwaniem się z sowieckiego kotła pod Turką przy granicy z Węgrami, dostaniem się do sowieckiej niewoli w Komarowie, brawurowej ucieczce 40 spieszonych ułanów z konwoju jeńców na Starym Mieście w Zamościu (sic!) i pobycie w Bortatyczach na warunkach pierwszej sowieckiej okupacji, podsycanej kolaboracją zamojskich komunistów oraz Żydów.

    Pamiętniki Konrada Janusza Lipczyńskiego (juniora) znajdują się w końcowym etapie opracowania.

***** 

    Chociaż zanosiło się na wojnę, ale ciągle nikt nie dowierzał, że do niej dojdzie. A już przecież, od mowy Becka w sejmie, co było w marcu, czuło się powietrzu dosłownie, że to nastąpi. Taki dobry kawał przypomniał mi się w związku z tą mową. Otóż nasz karbowy z Bortatycz, Maluga, wysłuchał tej mowy w przerwie obiadowej w swoim aparacie radiowym i wieczorem będąc w kancelarii u Ojca na odprawie, powiedział z wielką troską, że nasze generały tak się wykrwawiły, że już się nie będą bić. Dopiero Ojciec mój musiał mu wytłumaczyć, że to jest przez niego źle zrozumiane. Bo Beck powiedział to tymi słowami: nasza generalicja, skrwawiona w tylu wojnach, nie ma już tego pędu i dynamiki. Jak widać zostało to przez ludzi opacznie zrozumiane, naturalnie pewną kategorię ludzi.

    Pomimo niepewnej przyszłości, wakacje spędziliśmy, jak w normalnych czasach. Szykowaliśmy się do balu w Mościskach, na którym miały być dwa powiaty: zamojski i krasnostawski. Dosłownie w przededniu zdarzył się wypadek, mianowicie, Tomka Suchodolskiego – syna[1], kopnął koń, jak wchodził do boksu. Przewieźli go do szpitala, gdzie go uratowano, ale już szramę na głowie miał do końca życia. Naturalnie odwołano gońcami całą zabawę. Natomiast już na bal pp. Łączyńskich[2] w Zaborzu, koło Rawy Ruskiej, pojechaliśmy z Włodkiem i Mietkiem. Było to 15 sierpnia, na Marii, imieniny panny domu. Było masę osób z Galicji i trochę królewiaków, a nawet warszawiaków – koleżanki i koledzy młodych Łączyńskich. Bal był do białego rana, doskonałe jedzenie i miła atmosfera. Zostaliśmy zaproszeni do pp. Żurowskich do Leszczkowa[3], też na bal, ale o 10 dni później. Rano, 16 sierpnia wyjechaliśmy samochodem Włodka do Bortatycz, a tam już zastaliśmy nasze powołania do pułków. Ja do swojego 19 Pułku Ułanów, Włodek do armii gen. Kleeberga, a Mietek do szwadronu jazdy dywizyjnej, zamojskiej, tj. trzeciej. I tak rozjechaliśmy się w różnych kierunkach, umawiając się, że będziemy na terenie Niemiec zostawiali o sobie wiadomości w najlepszych hotelach i restauracjach, naturalnie dużych miast.

    Ja dojechałem do Ostroga, jak już pułku nie było. Trwało formowanie drugiego rzutu rezerwistów. Zastałem na miejscu tylko rtm. Makowskiego[4], oficera mobilizacyjnego, kilku podoficerów, Janka Lipczyńskiego, który jako podchorąży najstarszego rocznika zawodówki miał już skierowanie do naszego pułku. Żołnierze, poza 1 szwadronem służby czynnej (z samych Ślązaków), to była rezerwa, tak jak oficerowie, podchorążowie. Za parę dni przyjechał Jędrek Kiełczewski[5], por. rez. Gołębiowski – redaktor Głosu Lubelskiego, Ligęziewicz [6]z Wołynia, Januszek Popławski, Włodek Bernard[7]. Mjr Wiśniowski[8] dojechał z Włodzimierza, gdzie był szwadron zapasowy, jak również rtm. Wichert[9], d-ca szwadronu karabinów maszynowych, który był chyba na jakimś kursie i nie wyszedł z pierwszym rzutem pułku.

    Po umundurowaniu rezerwistów i paru ćwiczeniach otrzymaliśmy rozkaz załadowania pułku do wagonów i drogą kolejową pojechaliśmy do Hrubieszowa, gdzie cała brygada miała się zebrać. Po drodze, jak staliśmy w Kowlu na bocznicy, spotkaliśmy Mietka Krychowskiego[10], który wraz z eskortą odwoził, zgodnie z rozkazem, sztandar pułkowy do Ostroga. To samo robił Dobraczyński[11], który odwoził sztandar 2 Pułku Strzelców Konnych do Hrubieszowa. Żaden z nich już nie brał potem udziału [w walkach] swoich pułków.

    Po wyładowaniu w Hrubieszowie spotkałem naszego kuzyna Żelka Zawadzkiego[12], rtm. 2 PSK, który od razu zawiózł mnie do rodziców, Bronisławy i Zygmunta Zawadzkiego[13], rejenta, gdzie zamieszkałem w ich domu, willi w pięknym otoczeniu. To był właściwie mój cioteczny brat, ale różnica wieku była tak wielka, że zawsze mówiłem mu wuju. Matka jego Maria Zawadzka, to było najstarsze dziecko mojego dziadka, Zygmunt był jej najstarszym dzieckiem, natomiast Ojciec był najmłodszym dzieckiem dziadka, dlatego był prawie rówieśnikiem Zygmunta, minimalnie starszym.

    Prawie na drugi dzień po przybyciu do Hrubieszowa, dostałem rozkaz i wraz z moim plutonem karabinów maszynowych objąłem obronę mostu kolejowego na Bugu. Karabiny ustawiłem na stojakach w czterech punktach i cały czas obsługa siedziała na stanowiskach, jak również był specjalny punkt obserwacyjny, położony w dogodnym miejscu, z którego można było wydawać komendy. Zakwaterowani byliśmy w pobliskiej wiosce, a furaż dostawaliśmy z batalionu Obrony Narodowej, rozmieszczonego wzdłuż Bugu na wioskach. Służbę zaczęliśmy w końcu sierpnia. Przez parę ładnych dni obserwowaliśmy ogromne transporty idące za granicę, podobno na Rumunię, z naszymi działkami ppanc. i plot., które według otrzymanych informacji były już sprzedane na Zachód. Dopiero potem, jak wybuchła wojna, zorientowaliśmy się, jak bardzo było ich brak dla uzupełnienia zniszczonych, ale kto to mógł przewidzieć.

    Nad Bugiem więc zastała mnie wojna. Dopiero jednak 8 września był bombardowany Hrubieszów i po raz pierwszy strzelaliśmy z naszych kaemów, lecz samoloty były na tak wysokim pułapie, że nie mogliśmy im nic zrobić. I zaraz wieczorem zostałem zawiadomiony gońcem, że mam zlikwidować nasze stanowiska i wracać do koszar, bo brygada jutro wyrusza.

     Późną nocą zjechaliśmy do koszar, a tu spotkała mnie niespodzianka, bo wezwano mnie do sztabu i major, już dziś nie pamiętam jego nazwiska, wiem, że z 2 PSK, rozkazał mi na powrót udać się nad Bug, żeby przekazać rozkaz sztabu dowódcy Obrony Narodowej, że przejmuje obronę mostu. Nie chciał w ogóle słuchać, że dopiero wróciłem z plutonem i mam masę spraw do załatwienia. Zacisnąłem zęby i po nocy poszedłem 8 km piechotą, bo nie było żadnego środka lokomocji, przekazałem zaspanemu majorowi ON rozkaz i ruszyłem z powrotem, tak że dostałem się do wujostwa o godz. 5. rano. Na łapu capu przepakowałem rzeczy potrzebne i już po śniadaniu o godz. 9. wyruszyłem z brygadą z rejonu Hrubieszowa. Jeszcze muszę tu dodać, że w międzyczasie porozumiałem się z Ojcem moim i stelmach z Bortatycz zrobił mi skrzynię, pasującą do wozu taborowego i końmi przywieźli mi ją do wujostwa. A siostra moja, która zjechała w tym czasie z Zamościa do Ojca, bo raz, że była przed urodzeniem Marysi, a drugie, żeby Ojciec nie był sam. I ona właśnie zapakowała do tej skrzyni taborowej całą wyprawę, a więc herbatę, kawę, cukier, suchary, czekolady, papierosy, dodatkowo dwie pary butów długich, bryczesów, a nawet szasery i sztylpy – tak jakbym miał występować na balach.

    Wyruszyliśmy. Brygada w 80 procentach konna, ale część była też na wozach, bo nie było jeszcze pełnego stanu koni, które dopiero w drodze uzupełnialiśmy. Zrazu wyruszyliśmy na kierunek zachodni, ale po dwóch dniach dostaliśmy rozkaz szybkiego marszu na wschód, żeby tam tworzyć drugą linię frontu. Mieliśmy już dwie bitwy, w których brał udział tylko 2 PSK i trochę 21 P.Uł.

    Gdy wyruszyliśmy nad Styr, dosłownie na drugi dzień wkroczyła armia sowiecka, co było dla nas potwornym zaskoczeniem – po prostu nie chciało się wierzyć. Z punktu rozkaz: maszerować na granicę z Rumunią i Węgrami, aby tylko przez nią przejść. Jeszcze pamiętam taki wesoły epizod z naszej marszruty, to chyba było pod Włodzimierzem, jak dowiedzieliśmy się, że jadą nasi ministrowie, a wśród nich Poniatowski[14], to Grzegorz Kowerski[15], sąsiad nasz, który był doskonałym kwatermistrzem naszego dywizjonu złapał Visa[16] i zaraz poleciał, śmiejąc się, że zaraz go ustrzeli. Był bardzo nielubiany przez ziemiaństwo z racji swoich przekonań, parcelacji majątków. Już w tej drugiej marszrucie, na wschód, mieliśmy co chwilę potyczki, poza tym stale mieliśmy do czynienia z bandami tej części Ukraińców, którzy byli wrogo nastawieni do nas. Musieliśmy z tej racji wysyłać wzmocnione patrole, bo mniejsze mogli znieść. W rejonie Kamionki Strumiłowej i Buska toczyliśmy dosłownie, bitwę z tymi bandami.

    Ale największe przeżycie spotkało mnie pod Rawą Ruską, kiedy w czasie bitwy nocnej leżeliśmy pod ostrzałem artylerii niemieckiej przy alei lipowej i wtedy zorientowałem się, że przecież tą drogą, 15 sierpnia, jechaliśmy na bal do Zaborza. Za nami była duża polana, na której była stacja kolejowa Zielonka i jak się zapaliły budynki od artylerii i kolejarze zaczęli koło nas uciekać, to spytałem, czy daleko stąd do Zaborza, to okazało się, że niecały kilometr. Powiedziałem wtedy do Jędrka Kiełczewskiego, który leżał przy mnie, że niezbadane są wyroki boskie. Dosłownie miesiąc wcześniej jechaliśmy tą drogą na bal, w wolnej Polsce, a tu raptem w każdej chwili [byliśmy] narażeni na śmierć.

    Rano po tej strzelaninie artyleryjskiej poszła cała nasza piechota do szturmu na linie niemieckie. Nie wytrzymali zmasowanego ognia i wtedy płk Halicki[17] wysłał naszą spieszoną kawalerię, a karabiny maszynowe po bokach. To zadecydowało i zdobyliśmy linie niemieckie. Jędrek miał w swoim szwadronie samych Ślązaków, tych ze służby stałej, którzy pozostali w Pułku i oni fantastycznie się bili. Pamiętam, jak taki niski wzrostem, ale krępy i dobrze zbudowany ułan, mówił: Panie Poruczniku, jak mu wbiłem ten bagnet, to aż na drugą stronę przelazł …  Drugi znowu chwalił się Parabellum[18] zdobytym na niemieckim oficerze. Codziennie musieliśmy zmieniać kierunek marszu, bo było tam wtedy masę innych oddziałów, nie było dobrej łączności, ani dobrego rozpoznania, mieliśmy tylko jeden samolot zwiadowczy, do którego zdobywano w cudowny sposób benzynę, żeby mógł kontynuować loty. W tym czasie straciliśmy gros naszych taborów, a i tak Grzegorz Kowerski w cudowny sposób zdobywał dla nas prowiant. Zawsze coś nam dawano w najbardziej różnorodny sposób. Nieraz były gęsi, nieraz jakieś mięso wieprzowe czy baranina, kiedyś był tylko świeży chleb i śmietana. Pamiętam, jak dwa dni staliśmy w Busku, majątku Badenich[19], gdzie Wacek Kiełczewski[20] gospodarował do wojny. Staliśmy w salonie i spali na pięknych kanapach, posadzki były zupełnie zadeptane.

    Szliśmy już wtedy na Lwów, który bronił się i nie dopuścił Niemców, a z drugiej strony napierały wojska sowieckie. Prawie doszliśmy pod Turkę na granicy z Węgrami i tam kilkanaście najrozmaitszych naszych jednostek biło się przez trzy dni z masami sowieckimi. Jednak całkowity brak amunicji i żywności zmusił naszych dowódców do kapitulacji. Pamiętam, jak wieczorem przyszedł rozkaz, że rano zdajemy broń i idziemy do niewoli.

    Zaczęliśmy się naradzać z Jędrkiem, co robić. Ja tylko powiedziałem, że po przeczytaniu książki Zofii Lutosławskiej napisanej po 1920 r., Bolszewicy w polskim dworze[21], nie chcę do nich iść. Moi ułani, a miałem samych poznaniaków, też spontanicznie postanowili nie iść do niewoli. Jędrek błysnął swoim talentem i tak jak Kmicic czy Wołodyjowski wyprowadził nas nocą z tego kotła sowieckiego. Konno w czterdziestu paru przemknęliśmy się wraz z moim wozem taborowym i w ciągu kilku dni dojechaliśmy do Wożuczyna, majątku cukrowni. Tam nocowaliśmy u p. Kierskiego, administratora.

    Na drugi dzień rano wyjechaliśmy, a ja głupi zamiast zostawić moją skrzynię u niego, zabrałem ją dalej. Jak już dojeżdżaliśmy do Cześnik, cały czas jadąc polnymi drogami, wpadliśmy na pomysł, żeby zajechać do Krynic, do Stryja Grzegorza i dowiedzieć się, jak przetrwali. Wtedy skręciliśmy na Komarów, słynny z bitwy w 1920 r., i tam wpakowaliśmy się w morze sowieckie, [które tysiącami] leżało na rynku, polach, na snopkach zabranych ze stert zboża. Jak nas ta tłuszcza dopadła, to pozabierali nam konie, same piękne remonty, siodła, pasy, torby polowe i naturalnie dobrali się do mojego wozu taborowego, do którego moje chłopaki z obsługi ckm – ów pochowali swoje Visy, bo żal im było tej pięknej broni zostawić w lesie. My już nie mieliśmy żadnych odznak oficerskich, ani podoficerskich, odstawialiśmy prostych ułanów. Na rzeczy, powiedzieli ułani, że to jakiegoś oficera, a o pistoletach nawet nie wiedzieli. Powiedzieli, że ten wóz znaleźli w lesie. Co to znaczyło wtedy, takie nierozsądne postanowienie jechania do Krynic! Przecież bocznymi drogami dojechalibyśmy do samego domu. Nikt nie przypuszczał, że te dranie tak nas ogołocą. Od Komarowa szliśmy piechotą na Zamość, a pogoda już się wtedy popsuła. Było zimno i siąpił cały czas deszczyk. Wtedy poczuliśmy o ile jest zimniej, jak się nie ma pasa.

    Już za Łabuniami (majątek Kołaczkowskich[22]), na szosie stał tłum naszych żołnierzy, ustawionych w szeregach, z boku stały dwa czołgi sowieckie, a idącym kazano dołączać. Obok stały Żydówki z czerwonymi kokardami i wręczały nam bułki, które były w olbrzymich skrzyniach. Staliśmy tak ze cztery godziny, a za nami urósł też parotysięczny tłum. Wtedy padł rozkaz marszu na Zamość. Po bokach szli kacapy z karabinami, ale w stosunku do tego tłumu, który wynosił dobre kilka tysięcy żołnierzy, była to słaba eskorta. Ponieważ szliśmy całą naszą grupą, więc porozumieliśmy się, że to nie wygląda ciekawie i postanowiliśmy, że ja, który zna miasto najlepiej ich poprowadzę. Umówiliśmy, że jak wejdziemy w stare miasto, gdzie są wąskie uliczki, to na dany mój znak wszyscy polecą za mną, a ja  wyprowadzę ich taką kamienicą z przejściem na drugą stronę miasta. Tak zrobiliśmy, jak minęliśmy kino i weszli w wąską ulicę, jeszcze przed rynkiem, cała nasza czterdziestka popruła za mną, a następnie stłoczyła się tak, żeby nie było luki. W ten sposób idąc jeszcze przez kilka domów, wyszliśmy za cmentarzem opłotkami  z miasta. Potem bocznymi drogami przez Hyżę[23], wstąpiliśmy na chwilę do pp. Sajkiewiczów. Oboje leżeli w łóżkach, bo p. Adam orzekł, że najlepiej udawać, że są staryki i balnoje. I tak 6 października wylądowaliśmy w Bortatyczach.  Cały dom był pełen uciekinierów, a w pokojach trudno było znaleźć wolne miejsce.

    Hanka urodziła Marysię 18 września i jeszcze zdążyli przywieźć akuszerkę z Zamościa, która była umówiona, a wszystko odbyło się szczęśliwie i zdrowo.

    Mieliśmy jeszcze cztery dni sowietów, bo na podstawie nowego porozumienia z Niemcami, musieli cofnąć się za Bug. Słuchaliśmy radia i jak podano 8 października, że cofają się z naszych terenów, to zapanowała powszechna radość. Te parę dni, które jeszcze spędziliśmy pod ich okupacją były bardzo uciążliwe. Codziennie rano od godziny 6. co chwilę wpadali do domu i buszowali, a ponieważ dom był pełen uciekinierów, po rusku bieżeńców, nie bardzo mogli rabować, widocznie krępowali się trochę. I tak do samego wieczora były ich wizyty. Dom wyglądał, jak po przejściu Hunów, bo nanosili masę błota, gdyż pogoda była ciągle deszczowa.

    Pamiętam, chyba drugiego dnia mojego pobytu, jak zajechało dwóch oficerów, którzy wchodząc do holu, bardzo skrupulatnie wycierali buty w wycieraczkach. Ojciec powiedział im, że nie trzeba bo dom i tak jest cały zaśmiecony, to jeden z nich, podobno lekarz, tak mu odpowiedział: niet, ja muszę, bo ja żeniaty na Polku i jak mam brudne sapagi to ona w mordu bijut – taka kultura ! Jeden tylko raz taki oficer, Kowalew ze swoim deńszczykiem[24], nocował we dworze. Siedział z nami przy kolacji w stołowym pokoju i bawił nas rozmową. Okazało się, że był kapralem w armii carskiej, potem został awansowany na oficera. Był rozmowny, opowiadał o swoim życiu, namiętnie lubił gry hazardowe i chwalił się, że nigdy nie przegrywa. Jak Ojciec spytał czy zawsze mu karta idzie, że ma takie sukcesy, powiedział z całą szczerością, że wsiech abmanywajet, tzn., że wszystkich oszukuje. Jego deńszczyk nic nie jadł. Jak Ojciec go częstował to odpowiadał: spasiba, uże sało jadł, co znaczyło, że najadł się sadła. A wyglądał, jak dzikus. Mały, ogolony na zero, bo to pomagało na wszy, zgarbiony, nic nie mówił. Ojciec mój po cichu powiedział: patrzcie, on jeszcze wczoraj na drzewie siedział – zupełny małpolud. Podobno był z jakiegoś plemienia zza Kazania.

    Jednym tylko Kowalew nas uratował. Jak Ojciec powiedział, że codziennie zabijają piękne zarodowe krowy holenderskie, to poradził, żeby ich nie przyganiać z pastwiska, tylko zostawiać na nim, bo oni jeszcze będą trzy dni. I tak zrobiliśmy, co uratowało jeszcze 36 krów, ale za to zastrzelili buhaja z importu z Holandii, kupionego przez Ojca za 5.000 dolarów USA. Głowę jednak odcięli i zostawili, wobec czego kucharz Bazyli zrobił z ozora potrawkę, którą jedliśmy z szacunkiem, bo kosztowała 5.000 dolarów. Był to więc chyba najdroższy ozór, jaki kiedykolwiek podano do stołu.

    Najgorsze zniszczenie powodowali Żydzi, którzy przychodzili, jak po swoje. Tacy smarkacze z czerwonymi kokardami, z karabinami i oni strzelali i zabijali krowy mówiąc, że to dla Czerwonej Armii. Naturalnie handlowali tym mięsem, bo przyprowadzali ze sobą rzezaka i robili ubój koszerny.

    Najbardziej żal nam było, jak zabierali powóz i karetę, wiedeńskie, lekkie. Naładowali siano i tak wyjechali. Ponadto zabrali 26 koni fornalskich dla Rusinów ze wsi Siedliska, razem z wozami, bo oni wyjeżdżali za Bug bojąc się represji, gdyż przez te kilkanaście dni dali się we znaki miejscowej polskiej ludności, rabując na potęgę co tylko się dało. Bardzo dużo zniszczyli też lasów, wycinając drzewa bez opamiętania.

    Tak samo z miasta uciekło dużo Żydów i działaczy komunistycznych, bo też zachowywali się prowokująco i pomagali w tępieniu przyzwoitych ludzi. Niektórzy kupcy żydowscy, którzy zdecydowali się na wyjazd z armią sowiecką, załadowali cały towar do podstawionych wagonów i razem ruszyli. Okazało się potem, że nawet nie wiedzieli co się stało z ich towarami, bo wszystko przepadło. Niektórzy nawet wrócili, bez niczego, zupełnie zresztą niepotrzebnie, bo tam przynajmniej ocaliliby życie. Znajomi nasi z Zamościa, lekarze, adwokaci, kupcy opowiadali nam potem, że ostatniego dnia, jak sowieci opuszczali miasto to zrobili defiladę na ulicy Akademickiej. Grała orkiestra, za nią maszerowały oddziały i jak dochodzili do kolegiaty to boczną uliczką leciała cała orkiestra, jakby na jakiś wyścig i koło targu skręcała ponownie na Akademicką i znowu poprzedzała oddziały, co robiło wrażenie, że mają tyle orkiestr, a nasza ludność zarykiwała się ze śmiechu. Doskonały też był taki kacap, który widząc młodą Polkę jadącą wózeczkiem dziecinnym (przeważnie były firmy Konkon), podobnym do małego samochodzika, powiedział do koleżki: Smatri Iwan, kakoj eto awtomobilszczyk. No, a wszyscy zegarmistrze posprzedawali im najgorsze zegarki, nawet nie na chodzie, bo czasy to był szczyt marzeń. Tak samo nasze torby polowe, pasy wojskowe, pistolety i kabury, buty, bryczesy, cokolwiek z naszego rynsztunku i uzbrojenia, to było największe trofeum. U dawnego naszego rządcy, p. Gombczyńskiego, który miał nad Bugiem mały folwarczek, około 150 ha, jak weszli do jego małego gospodarczego budynku, gdzie stała centryfuga,[25] ręczna na korbę, to zaczęli kręcić tą korbą i pytali się: hadziaj, po czemu ona nie grajet ?

    Muszę przyznać, że wszyscy odetchnęliśmy z ulgą po wyjściu bolszewików i z pewnego rodzaju ulgą przyjęliśmy powrót Niemców. Jeszcze wtedy nie urzędowało Gestapo i nie wiedzieliśmy co nas od nich czeka.

Konrad Janusz Lipczyński

Zdjęcia:

Ostatnie Prezydium Jagiellonii przed wojną 1939 roku. Senior – Tadeusz Czaplicki, consenior – Tadeusz Reklewski (z lewej), scriptor – Konrad Janusz Lipczyński (po prawej)

Wrzesień 1939 – jeńcy wojenni, polscy żołnierze na Rynku Wielkim w Zamościu (Zamość drewniany i zamojskie archiwalia)

***

[1]Tomasz Suchodolski był synem Edwarda Suchodolskiego właściciela majątków w Mościskach (391 ha) i Romanówek (191 ha), Spis ziemian …, op.cit., s. 21

[2]Dworek Zygmunta i Amelii Łączyńskich w Zaborzu zniszczony w 1914, odbudowany od podstaw,  zniszczony w czasie walk polsko – ukraińskich w 1918 i ponownie odbudowany wraz całym gospodarstwem. Amelia Łączyńska z d. Paygert była znaną literatką i filantropką. Zygmunt, absolwent słynnej Szkoły Rolniczej w Dublanach, służył w wojsku, był adiutantem Pawła Sapiechy. Po powrocie z wojny w 1920 zajął się gospodarowaniem, wyhodował cenną odmianę pszenicy tzw. Zaborzankę. Oboje stworzyli dom otwarty dla młodych artystów. W r. 1939 przyszły kolejne nieszczęścia: wojna, niespodziewana śmierć Zygmunta, 5 września 1939, a kilkanaście dni później wypędzenie z dworu przez Sowietów. Amelia i jej cztery córki (Teresa (Rena), Maria, Emilia i Jagienka) zamieszkały we Lwowie, a następnie u przyjaciół w majątku Szychowice k. Hrubieszowa, za: Historia Regionu Tomaszów Lubelski, Bełz, Rawa Ruska

[3]Leszczków k. Sokala, była tam słynna wytwórnia samodziałów wełnianych, której właścicielem był krewny Amelii Łączyńskiej, Roman Żurowski. Op.cit.

[4]Władysław Makowski, rtm., dowódca 4 szwadronu, za: Obsada personalna na 1.IV.1929 r., 19pulkulanow.opole.pl

[5]Andrzej Kiełczewski, inż. rolnik, gospodarował w Kryszynie, pow. Tomaszów Lub.; dzieci: Andrzej, Grzegorz. Genealogia rodziny Kiełczewskich [npbl.]

[6]Jerzy Ligęziewicz, por. rez., lekarz weterynarii w pułku oraz d-ca I plutonu w 2 szwadronie 19 Pułku Ułanów Wołyńskich, zamordowany w Katyniu, za: Hanna Irena Różycka, 1. Katyń pamiętamy, 2. Oficerowie 19 Pułku Ułanów Wołyńskich im. gen. Edmunda Różyckiego z Ostroga nad Horyniem zamordowani w Katyniu, Ułan Wołyński marzec 2008  rok Nr 33, b.n.s.

[7]Włodzimierz Bernard, rtm.,  absolwent SGH w 1938 r., ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu, r. 1935/36, przydział do Ostroga na Wołyniu, prezes Stowarzyszenia Rodzina 19 P.U.Woł., właściciel prywatnego muzeum 19 P.U.Woł. w Radości, ul. Planetowa 16 w Warszawie, za: Ułan Wołyński nr 34/2008

[8]  Eugeniusz Wiszniowski (1896 – 1940), mjr. We wrześniu 1939 r. był dowódcą szwadronu zapasowego w 19 Pułku Ułanów, który stacjonował we Włodzimierzu Wołyńskim. Szwadron liczył 600 umundurowanych i uzbrojonych ułanów oraz 200 koni.  W pierwszych dniach wojny w ramach przegrupowania pułku mjr Wiszniowski przyprowadził  szwadron w rejon Hrubieszowa. Ułan Wołyński sierpień 2017 rok Nr 61, b.n.s.

[9]Władysław Wichert (1900 – 1940), oficer zawodowy kawalerii WP. Związany z 19 Pułkiem Ułanów w Ostrogu Wołyńskim, później instruktor CWK w Grudziądzu (rtm.). W 1939 służył w Ośrodku Zapasowym Wołyńskiej BK – d-ca 3 szwadronu ckm-ów. Jeniec w Starobielsku. Żr.: (ppstatic.pl;https//d-pt.ppstatic.p >… PDF)

[10]Mieczysław Krechowski, ppor. rez., d-ca pocztu sztandarowego 19 Pułku Ułanów Wołyńskich im. Generała Edmunda Różyckiego z Ostroga. 31 sierpnia na rozkaz d-cy Wołyńskiej B.K., płk dypl. Juliana Filipowicza ewakuował sztandar pułkowy spod Wielunia, przez Częstochowę, Kielce, Lublin, Rejowiec, Kowel do Ostroga. Relacja Konrada Lipczyńskiego z 25.04.1986 r., w: Kazimierz Satora, Opowieści wrześniowych sztandarów, Warszawa 1990, s. 233

[11]Jan Dobraczyński, ppor., d-ca pocztu sztandarowego 2 Pułku Strzelców Konnych ewakuował sztandar z miejsca postoju pułku na granicy niemieckiej, w Strzelcach Wielkich. W Częstochowie miało miejsce spotkanie z pocztem 19 P.Uł. Oba poczty podróżując razem pokonały tę samą trasę. Rozstanie nastąpiło w Rejowcu, skąd ppor. Dobraczyński dotarł do garnizonu w Hrubieszowie. Jan Dobraczyński, Tylko w jednym życiu. Warszawa 1970, s. 133 – 136

[12]Żelisław Zawadzki (1895 – ), był z-cą oficera mobilizacyjnego w randze rotmistrza administracji (kaw.). Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 r. 2 PSK, dyslokacja Hrubieszów. Zwerbowany do LWP w 1945 r. awansował do stopnia ppłka, a następnie płka, pełnił służbę w 1 Warszawskiej Brygadzie Kawalerii od 17.06.1946 – 1947, dyslokacja Garwolin, za: Wikipedia

[13]Zygmunt Zawadzki (1867 – ), s. Ignacego (1835 – 1910) i Marii z Lipczyńskich (1848 – 1926), właścicieli majątku Udrycze. Prawnik – rejent w Hrubieszowie, żona Eleonora Bronisława z d. Waśniewska, Genealogia rodziny Lipczyńskich [npbl.]

[14] Juliusz Poniatowski (1886 – 1975), minister rolnictwa i reform rolnych II RP

[15] Grzegorz Kowerski (1901 – ), ur. w Dubie, s. Stanisława Kowerskiego i Marianny Popiel, przyrodni brat Andrzeja Kowerskiego (1912 – 1988), słynnego agenta Wywiadu Brytyjskiego o ps. Andrew Kennedy. Przed wojną był właścicielem majątku Michałówka o pow. 229 ha w pow. tomaszowskim, Spis ziemian RP w roku 1930, op. cit., 10

[16] Sławny polski pistolet samopowtarzalny, wz. 35 Vis – opracowany w 1930 przez  konstruktorów broni Piotra Wilniewczyca i Jana Skrzypińskiego. W 1936 na uzbrojeniu Wojska Polskiego, jako etatowa broń boczna kadry zawodowej.  Piotr Wilniewczyc, Pamiętniki i medytacje z wojny 1939 – 1945. Redakcja Stanisław Gołub, Chełm 2023, s. 10, Paweł Janicki Jędrzej Korbal, Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939, t. 289. Broń krótka cz.2 – 3, Warszawa 2024, ss. 4 – 64

[17] Kazimierz Halicki (1894 – 1973), ppłk kawalerii WP, działacz niepodległościowy, kawaler orderu Virtuti Militari. W kampanii wrześniowej był dowódcą Ośrodka Zapasowego Wołyńskiej Brygady Kawalerii w Hrubieszowie oraz improwizowanego Zgrupowania Kawalerii ppłk. Halickiego w ramach Grupy Dubno gen. Stefana Strzemieńskiego. 25 września 1939 r. pod Rawą Ruską dostał się do niewoli niemieckiej. Był więziony w Oflagu VII A Murnau. Po wyzwoleniu przebywał na emigracji w Anglii. Zmarł w Londynie. Ludwik Głowacki, Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939, WL 1976, ss. 177, 179 -182, 308, 354

[18] Pistolet Parabellum – niemiecki pistolet samopowtarzalny opracowany przez Georga Lugera na przełomie XIX/XX w. Nazwa pochodzi od łacińskiego przysłowia si vis pacem para bellum (jeśli chcesz pokoju, przygotuj się do wojny). Był produkowany dla armii niemieckiej (1900 – 1942) i szwajcarskiej (1906 – 1946).

[19] Obecnie Ukraina, obwód lwowski. Ostatnim właścicielem był małoletni Kazimierz Stanisław Badeni. W jego imieniu majątkiem wraz z klasycystycznym pałacem zarządzali matka Alicja Elżbieta Ankakrona wraz z drugim mężem – arcyksięciem Karolem Olbrachtem Habsburgiem. Mieszkali w Żywcu, a pałac do 1939 był ich letnią rezydencją, Wikipedia

[20] Wacław Jakub Kiełczewski (27.09.1905 – 12.06.1944), inż. rolnik, por. rez. 5 PSK, zginął, jako komandos pod Monte Cassino, żona Stefania Szadkowska, filolog, dzieci: Ewa, Halina. Genealogia rodziny Kiełczewskich,(npbl.). Melchior Wańkowicz, Monte Cassino. Wykaz żołnierzy polskich poległych pod Monte Cassino, IW Pax 1978, s. 644

[21] Książkę Bolszewicy w polskim dworze napisała Izabela Lutosławska (1889 – 1972), c. Zofii Lutosławskiej, hiszpańskiej poetki (Sofia Perez Casanova) i Wincentego Lutosławskiego, profesora filozofii. Data wydania: 1921. Kolejne wydania powojenne były sygnowane nazwiskiem Izabeli Wolikowskiej z Lutosławskich. Ostatnie z 2020, jako wydanie poprawione.

[22] Za Łabuniami w kierunku Zamościa był duży majątek Łabuńki należący do Jana Kołaczkowskiego liczący 949 ha. Spis ziemian … op.cit., s. 10

[23] Obecnie Chyża. Wieś położona na północny-zachód od miasta Zamościa. Od 1882 r. posiadaczem dworu i folwarku w tej miejscowości był Ludwik Sajkiewicz (1837 – 1912). Po jego śmierci majątek o pow. 290 ha przejął jego syn Adam Sajkiewicz (1874 – 1941). Ostatnim właścicielem Hyży, do parcelacji w 1944 r., był Ludwik Sajkiewicz (1908 – 1965). s. Adama i Ireny z Chrzanowskich (1882 – 1942). Spis ziemian., op. cit. s.19, Dzieje miejscowości Gminy Zamość, Hyża (Chyża), s. 45 – 47, Wielka Genealogia Minakowskiej, op.cit.

[24] Żołnierz przeznaczony do usług oficerom wojskowym, ordynans (ros.)

[25] Centryfuga, inaczej wirówka lub separator. Służyła do oddzielania śmietany od mleka, miodu od wosku itp.

Przekazuję informację dotyczącą organizowanego przez Oddział PTTK w Golubiu-Dobrzyniu konkursu krasomówczego. Gdyby ktoś był zainteresowany udziałem, proszę o informację zwrotną do Zarządu.

Monika Izarowska

***

Regulamin Konkursu Krasomówczego przyjęty przez Zarząd Oddziału PTTK im. Zygmunta Kwiatkowskiego w Golubiu-Dobrzyniu

 

W listopadzie 1971 r. na Zamku Golubskim odbył się I Krajowy Konkurs Krasomówczy Przewodników PTTK.

Celem Konkursu było zwrócenie uwagi społeczeństwa polskiego na potrzebę pielęgnacji kultury języka ojczystego, przeciwstawienie się wulgaryzacji języka oraz zachwaszczaniu języka polskiego przez obce naleciałości. Celem Konkursu było również rozbudzanie zamiłowania do pięknego i sugestywnego mówienia oraz zwrócenia uwagi na język, jako wyraz 1000-letniej tożsamości narodowej, której musimy strzec i pielęgnować. Ponadto Konkurs Krasomówczy miał być okazją do prezentacji piękna i dorobku naszego kraju, wzbogacenia wiedzy przewodnickiej i rozbudzenia zainteresowań krajoznawczych. Dla przewodników PTTK miał być dodatkowo warsztatem, do kształcenia własnych umiejętności i poszukiwania najlepszych wzorów przewodnickich.

Konkurs był tak fascynujący i ciekawy, że rozbudził wielkie pasje i namiętności wpływając na wzbogacenie wiedzy i zainteresowań krajoznawczych, jak również przyczynił się do podniesienia kultury wypowiedzi. W 1976 r. wspólnie z Ministrem Oświaty i Wychowania zorganizowano Konkurs Krasomówczy dla Młodzieży Szkół Średnich, jako drugą część Konkursu.

Od 1992 r. XXI Konkurs Krasomówczy odbył się już w obsadzie międzynarodowej, przeradzając się w MIĘDZYNARODOWY KONKURS KRASOMÓWCZY. Brali w nim udział przewodnicy zagraniczni oprowadzający wycieczki w języku polskim i młodzież ze środowisk polonijnych.

Konkursowi od samego początku przyświecają te same cele, które nie tylko nie straciły na swojej aktualności, ale wręcz przeciwnie, stały się jeszcze bardziej wyraziste i potrzebne, o czym świadczy m. in. uchwalenie ustawy o ochronie kultury języka polskiego.

Przedstawiając Regulamin Konkursu Krasomówczego serdecznie zapraszamy wszystkich zainteresowanych przewodników turystycznych PTTK z Polski, jak również tych, którzy oprowadzają wycieczki w języku polskim ze wszystkich krajów Europy i świata.

Niech Konkurs Krasomówczy będzie umocnieniem starań o czystość i kulturę języka polskiego, niech przyczyni się również do umocnienia więzi Rodaków z krajem ojczystym i tym celom niech służy przez dalsze długie lata.

Inicjatorem Konkursów Krasomówczych był mgr Zygmunt Kwiatkowski, długoletni prezes Oddziału PTTK w Golubiu-Dobrzyniu, który zmarł 29 sierpnia 2005 r.

 

REGULAMIN OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU KRASOMÓWCZEGO PRZEWODNIKÓW

W GOLUBIU – DOBRZYNIU

 

PATRONAT

 

Konkursowi Krasomówczemu, zwanemu dalej Konkursem, patronuje wiele instytucji, którym zależy na pielęgnacji kultury języka polskiego, poprawności wysławiania się i sugestywnym mówieniu, jak również popularyzacji piękna Polski, jej historii, zabytków, zasłużonych ludzi i współczesnych przeobrażeń poszczególnych miejscowości, prezentowanych przez reprezentujących je uczestników.

W popularyzację Konkursu i jego organizację zaangażowanych jest również bardzo dużo osób prywatnych ze świata nauki i kultury, znani profesorowie filologii polskiej, wybitni pisarze i publicyści, działacze kultury, krajoznawcy i działacze PTTK oraz wiele poważnych Instytucji.

 

Ι.         ZAŁOŻENIE OGÓLNE KONKURSU

 

Celem Konkursów Krasomówczych jest przede wszystkim:

 

–  zwrócenie uwagi na potrzebę pielęgnacji języka ojczystego,

 

– rozbudzenie zamiłowania do pięknego i sugestywnego mówienia, kształtowanie umiejętności poprawnego, jasnego i logicznego formułowania myśli.

 

Celem Konkursu jest również rozbudzenie zamiłowań krajoznawczych, zachęcenie do poz- nania własnego kraju, regionu, jego historii i dorobku, do wyszukiwania ciekawych tematów, a następnie prezentowania ich w Konkursie.

 

 

ΙΙ.        SPRAWY ORGANIZACYJNE

 

1. Inicjatorem i organizatorem Konkursu Krasomówczego jest Oddział PTTK Zygmunta Kwiatkowskiego w Golubiu-Dobrzyniu.

 

2. Oddział PTTK przygotowuje Konkurs i odpowiada za jego prawidłowe rozliczenie, powołuje Jury, a także czuwa nad sprawnym i prawidłowym przebiegiem Konkursu.

 

3. Finał Konkursu odbywa się w salach reprezentacyjnych Zamku Golubskiego w trzecim lub czwartym tygodniu listopada.

 

4. W celu udziału w Konkursie najlepszych reprezentantów poszczególnych regionów kraju i środowisk polonijnych, Konkurs w Golubiu-Dobrzyniu powinny poprzedzać eliminacje oparte o ogólne zasady Konkursu, podane w niniejszym regulaminie i organizowane przez:

 

1. Koła i Kluby Przewodników przy współudziale Zarządów Oddziałów PTTK jako eliminacje środowiskowe

 

1. Wojewódzkie Samorządy Przewodnickie, jako eliminacje

 

5. Konkurs odbywa się w języku polskim a uczestnicy zagraniczni delegowani są przez środowiska przewodnickie lub polonijne według własnego uznania, w ilości uzgodnionej z

 

6. W Konkursie może wystąpić obcokrajowiec po akceptacji

 

7. Każde Koło lub Województwo na eliminacje regionalne ma prawo zgłaszać dowolną ilość reprezentantów, bez względu na posiadaną ilość przewodników.

 

8. Z eliminacji regionalnych można zgłosić na Konkurs w Golubiu-Dobrzyniu maksimum 6-ci najlepszych przewodników. W razie braku eliminacji regionalnych, prawo zgłaszania uczestników na Konkurs mają również Koła i Kluby Przewodnickie w uzgodnieniu z

 

9. Zgłoszenia uczestników na Konkurs należy kierować pocztą tradycyjną na adres:

Zarząd Oddziału PTTK im. Zygmunta Kwiatkowskiego ul. PTTK 13

87-400 Golub-Dobrzyń

 

Zamek

lub e-mailem na adres: konkurs@zamekgolub.pl.

 

Wraz ze zgłoszeniem należy dokonać odpowiedniej wpłaty z tytułu uczestnictwa w Konkursie na konto Zarządu Oddziału PTTK w Golubiu-Dobrzyniu. Koszty uczestnictwa w Konkursie i koszty dojazdu pokrywają jednostki delegujące lub sami uczestnicy.

 

ΙΙΙ.      TEMATYKA

 

1. Tematyka konkursu jest dowolna, powinna jednak sięgać po treści

 

2. Uczestnik ma prawo wybrać i prezentować taki temat, który najlepiej mu Organizatorom zależy na tym, by Konkurs oprócz popularyzacji piękna języka polskiego posiadał również jak największe wartości poznawcze i popularyzatorskie w zakresie krajoznawstwa, aby przyczynił się do jeszcze lepszego poznania Polski i innych krajów świata.

 

3. Uczestnicy zagraniczni proszeni są o wybór tematów popularyzujących miejscową tematykę krajoznawczą, w szczególności dotyczącą poloników.

 

4. Wybrane tematy dwóch wystąpień krasomówczych (eliminacje i finał) należy zgłosić nie później niż do godz. 18.00 w pierwszym dniu Konkursu.

 

 

ΙV.      WARUNKI I PRZEBIEG KONKURSU

 

1. Konkurs w Golubiu-Dobrzyniu składa się z dwóch etapów:

 

1. eliminacji,

 

1. finału.

 

2. Przed eliminacjami każdy z uczestników losuje kolejność wystąpienia.

 

3. W trakcie eliminacji uczestnik w ciągu 10 minut prezentuje swój Uczestnicy zobowiązani są do pełnego wykorzystania limitu czasu, bez prawa jego przekroczenia, z tolerancją do ± 30 sekund.

 

4. Niewykorzystanie limitu lub jego przekroczenie ujemnie wpłynie na ocenę wystąpienia krasomówczego.

 

5. W eliminacjach utrzymuje się jawność ocen wystawianych przez poszczególnych członków

 

6. Każdy z członków Jury dysponuje 10 – stopniową skalą ocen i w zależności od swego uznania na podstawie kryteriów ocen przyznaje poszczególnym uczestnikom Konkursu odpowiednią ilość punktów.

 

7. Suma punktów przyznanych przez wszystkich członków Jury podzielona przez ich liczbę daje właściwą ocenę poszczególnych uczestników i decyduje o zajęciu odpowiedniego miejsca w eliminacjach.

 

8. Ocena Jury jest ostateczna i nie przysługuje prawo odwołania od niej.

 

9. Pięciu najlepszych uczestników Eliminacji zostaje zakwalifikowanych do finału.

 

10. W finale uczestnicy powtórnie losują kolejność wystąpień i prezentują w ciągu 15 minut swój drugi temat. Zasada oceniania w finale jest identyczna jak w eliminacjach.

 

11. Każdy z uczestników Finału po zakończeniu wypowiedzi zobowiązany jest wylosować dodatkowy temat i zaprezentować go w ciągu 3 minut. Wypowiedź na ten temat oceniana jest od 0  do 10 punktów.

 

Niewykorzystanie limitu lub jego przekroczenie ujemnie wpłynie na ocenę tej prezentacji.

 

12. W finale suma dwóch wystąpień, podzielona przez liczbę członków Jury decyduje o kolejności miejsc zajętych w finale.

 

13. Ilość zdobytych punktów w finale decyduje o zajęciu odpowiedniego miejsca w Konkursie.

 

14. W Konkursie mogą brać udziału laureaci poprzednich edycji z zachowaniem 2 – letniego okresu karencji.

 

15. Uczestnik, który bierze udział w Konkursie po raz kolejny, nie powinien prezentować tego samego tekstu. Powtórzenie tekstu może skutkować obniżeniem punktacji.

 

16. Laureatowi poprzednich konkursów, który startuje po raz kolejny, nie wolno powtórzyć wystąpień, które były nagrodzone, będzie to skutkować dyskwalifikacją.

 

17. Eliminacjom i finałom Konkursu powinny towarzyszyć imprezy kulturalne, krajoznawczo – turystyczne, wycieczki tematyczne, występy zespołów artystycznych, spotkania z pisarzami, twórcami ludowymi itp.

 

1. KRYTERIA OCEN

 

Jury Konkursu oceniając wypowiedzi uczestników Konkursu bierze pod uwagę:

1. kulturę i sugestywność wypowiedzi,

 

1. logiczność i przejrzystość formułowania myśli,

 

1. poprawność i płynność wyrażania się,

 

1. bogactwo i barwność języka,

 

1. dobór tematu i jego ważkość,

 

1. właściwe wykorzystanie limitu

 

1. NAGRODY

 

Dla finalistów i uczestników Konkursu przewidziane są liczne nagrody ufundowane przez organizatorów i sponsorów Konkursu.

 

 

Ponadto przyznaje się:

 

1. Nagrodę Specjalną Prezesa ZG PTTK

 

2. Nagrody Marszałków Województw za najlepsze prezentacje dotyczące danego regionu

 

3. Nagrodę Kasztelana Zygmunta Kwiatkowskiego przyznawaną przez Jury.

 

4. Nagrodę Publiczności dla przewodnika wybranego w drodze głosowania przez publiczność

 

 

VII Zasady pracy Jury

 

1. Jury pracuje zgodnie z zasadami zawartymi w niniejszym regulaminie.

 

2. Skład Jury powinien liczyć co najmniej pięć osób.

 

3. W skład Jury Konkursu wchodzi: przewodniczący, sekretarz i członkowie.

 

4.Zwycięzca poprzedniej edycji Konkursu zostaje członkiem Jury.

 

5.Ustalone przez członków Jury oceny są jawne, ostateczne i nie podlegają weryfikacji.

 

6. W wyjątkowych sytuacjach Jury ma prawo zwiększyć liczbę osób występujących w finale.

 

7. Przed rozpoczęciem eliminacji Konkursu Jury w pełnym składzie wybiera spośród siebie przewodniczącego i sekretarza, uzgadnia zasady oceniania i prezentuje je uczestnikom.

 

8. Jury przez cały czas trwania danego etapu Konkursu pracuje w pełnym składzie.

 

 

IX Postanowienia końcowe

 

1. Koszty zakwaterowania i wyżywienia oraz inne koszty związane z organizacją
   i przeprowadzeniem Konkursu pokrywają organizatorzy oraz częściowo uczestnicy.
2. Niniejszy regulamin został przyjęty i zatwierdzony przez Organizatora Konkursu:
   – Oddział PTTK im. Zygmunta Kwiatkowskiego w Golubiu-Dobrzyniu.

 

3. Interpretacja niniejszego regulaminu należy do: Oddziału PTTK im. Zygmunta Kwiatkowskiego w Golubiu – Dobrzyniu,13. Regulamin obowiązuje od 2024 roku

 

……………………………..………….…………………………………
(imię i nazwisko uczestnika Konkursu)
Oświadczenie o wyrażeniu zgody
na przetwarzanie danych osobowych
W związku z obowiązywaniem przepisów ustawy o ochronie danych osobowych
z dnia 10 maja 2018 r. oraz Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z
dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem
danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia
dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych), informujemy, że Państwa
dane osobowe przetwarzane będą w celu przeprowadzenia Ogólnopolskiego Konkursu
Krasomówczego Przewodników.
Udział w Konkursie oznacza zgodę na przetwarzanie danych osobowych dla potrzeb
Konkursu, w tym publikację imienia, nazwiska i miejscowości w protokołach, listach
uczestników, komunikatach końcowych, a także w informacjach prasowych.
Wyrażamy/ nie wyrażamy* zgody na przetwarzanie wizerunku (nagranie, zdjęcia)
rodzica/opiekuna, uczestnika Konkursu w powyższym celu.
…………….…..…………………………
(czytelny podpis uczestnika)
1. Administratorem danych osobowych jest Oddział PTTK im. Zygmunta Kwiatkowskiego z
siedzibą w Golubiu-Dobrzyniu przy ul. PTTK 13, tel. 609 388 510, e-mail:
rodo@zamekgolub.pl Z Administratorem można się kontaktować pisemnie, za pomocą
poczty tradycyjnej na adres 87-400 Golub-Dobrzyń, ul. PTTK 13 lub pocztą elektroniczną
na adres zamek@zamekgolub.pl
2. Dane będą przetwarzane w celu przeprowadzenia Ogólnopolskiego Konkursu
Krasomówczego Przewodników.
3. Dane będą przetwarzane nie dłużej niż jest to niezbędne do przeprowadzenia Konkursu.
4. W związku z przetwarzaniem danych w celach wskazanych powyżej Państwa dane
osobowe mogą być udostępniane innym odbiorcom lub kategoriom odbiorców danych
osobowych. Odbiorcami danych osobowych mogą być podmioty upoważnione
do odbioru Państwa danych osobowych na podstawie odpowiednich przepisów prawa.
5. Dane osobowe nie będą przekazywanie do państw trzecich (spoza obszaru UE).
6. Dane nie będą przetwarzane w sposób zautomatyzowany.
7. Dane są przetwarzane elektronicznie i ręcznie, zgodnie z metodami i procedurami
związanymi z celami przetwarzania.
8. Informujemy, że macie Państwo prawo:
1) dostępu, przysługujące osobie, której dane dotyczą (na podstawie art. 15 RODO),
2) do sprostowania danych (na podstawie art. 16 RODO),
3) do usunięcia danych („prawo do bycia zapomnianym”) (na podstawie art. 17
RODO),
4) do ograniczenia przetwarzania (na podstawie art. 18 RODO),
5) do przenoszenia danych (na podstawie art. 20 RODO),
6) do sprzeciwu (na podstawie art. 21 RODO),
9. W przypadku, w którym przetwarzanie Państwa danych odbywa się na podstawie zgody
(art. 6 ust. 1 lit. a RODO), przysługuje Państwu prawo cofnięcia wcześniej wyrażonej
zgody w dowolnym momencie.
10. Mają Państwo prawo wniesienia skargi do inspektora ochrony danych na adres
elektroniczny rodo@zamekgolub.pl oraz do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych,
gdy Państwo uznacie, że przetwarzanie danych osobowych narusza przepisy RODO.
…………….…..…………………………
(czytelny podpis uczestnika)
* – niepotrzebne skreślić

Danuta Pasieczna

KOŚCIÓŁ P.W.  ŚW. STANISŁAWA BISKUPA W KRYNICACH

Historia – Architektura – Sztuka Sakralna

Krynice – wieś gminna położona na Roztoczu Lubelskim, o której pierwsze wzmianki w źródłach piśmienniczych znajdujemy już w XV wieku, kiedy to należała do Łabuńskich, zaś na początku XVI wieku dostali ją w spadku Oleśnicy. W kolejnych latach włość łabuńską miało wielu właścicieli – rzec można – „przechodziła z rąk do rąk”; na krótko jej właścicielem był też Jan Zamoyski – 1603 rok.

Burzliwe dzieje historyczne i własnościowe miały niewątpliwie wpływ na równie zmienne losy świątyni w Krynicach. Kościół i obecna parafia rzymskokatolicka jest – jak pisano: „świadectwem dawnych przemian religijnych i kulturowych, jakże typowych dla Polski Wschodniej”.

Krynice. Zdjęcie kościoła aktualne  – rok 2026

Oto zdjęcie drewnianego kościoła p.w. św. Stanisława Biskupa w Krynicach. Charakterystyczna unikalna konstrukcja wieńcowa przypomina chińską pagodę – co szczególnie wyróżnia ją w roztoczańskim pejzażu. Urokliwy styl małej, prawie stuletniej budowli przyciąga wzrok tym bardziej, że położona jest na wzgórzu ok. 50 m na wschód od trasy głównej z Zamościa do Tomaszowa Lubelskiego. Sąsiaduje z cmentarzem kościelnym i parkiem podworskim.

Obok kościoła wznosi się dzwonnica na wysokim murowanym podwyższeniu. Nieco dalej od strony północnej – stoi prosty budynek tzw. organistówka.

Krynice. Zdjęcie dzwonnicy.

   Dzwonnica stalowa, otwartego typu na murowanym podwyższeniu wzniesiona w 1958 roku, w tym też roku parafianie zakupili nowe dzwony.  Wyprodukowane przez firmę „Metalud” z Łodzi dzwony poświęcone zostały przez Bp. Henryka Strąkowskiego.

Historyczną ciekawostką jest fakt iż przed laty, a dokładnie w 1928 roku – jak podaje kronika parafialna – pierwsze dwa dzwony zawieszone były na sosnach /-/ „na górce, na drodze ku grzebalnemu cmentarzowi. Zakupione w Dubie za 700 złotych. Jeden – dzwon M. B. Częstochowskiej – o wadze 100 kg /-/ drugi 30 kg okazał się pęknięty – pierwszy z fabryki Felczyńskiego z Przemyśla”. Niestety nie przetrwały do dziś.

Krynice. Organistówka

Organistówka – budynek drewniany postawiony w latach 1928/90 mieszczący obszerną salę parafialną i typowe pomieszczenia mieszkalne. Wokół budynku stały zabudowania gospodarcze dla organisty i kościelnego. Odremontowany, oszalowany i pokryty nowym dachem; spełnia funkcje pokoi gościnnych.

Krynice, zdjęcia archiwalne plebanii

 Kolejny budynek należący do parafii krynickiej – to plebania. Dom mieszkalny z 1924 roku pozostał tylko na fotografii.

Organistówka – podobnie jak kościół kryje historię z lat przeszłych, a dokładnie z okresu II wojny światowej. Otóż wojna, a następnie okupacja przerwały dydaktyczną działalność szkoły tomaszowskiej i zajęcia przeprowadzano w tajnych kompletach m.in. w tymże domu – ze względu na mniejsze ryzyko i fakt iż Krynice dzieli tylko 16 km od Tomaszowa Lubelskiego. Były uczeń tomaszowskiego tajnego nauczania – Stanisław Kulczyński tak wspomina dzień 25 X 1942 roku, w którym zdawał egzamin wraz z innymi uczniami: „Egzamin odbył się w domu położonym w pobliżu kościoła – w drugim budynku za zakrętem drogi do Janówki /-/ Wyjazd odbył się wczesnym rankiem, drogą prowadzącą przez pola i lasy w celu ominięcia głównej trasy Tomaszów-Zamość, gdzie można było natknąć się na patrole i posterunki niemieckie /-/ po godzinnej przerwie przystępujemy do egzaminu. Droga powrotna późnym wieczorem z Krynic do Tomaszowa po odbytym egzaminie była początkowo radosna z wesołymi śpiewami ale tuż przed Tomaszowem, około godziny 22, po wyjechaniu z lasu Dąbrowa zostaliśmy ogarnięci przez patrol niemieckiej żandarmerii i granatowej policji”. Ot – to jeden z epizodów czasów wojny, który skończył się szczęśliwie.

HISTORIA KOSCIOŁA I PARAFII

Kościół powstał w latach 1919 – 1920 i nie został wybudowany od podstaw lecz przeniesiony elementami z innego terenu, a dokładnie – z niedokończonej świątyni z Horyszowa Polskiego (powiat zamojski, gmina Sitno). Zaprojektowany przez architekta Zbigniewa Brochowicza i inż. Jerzego Siennickiego. Budowlę zakupiono i przeniesiono elementami do Krynic, a złożona została przez cieślę z Zamościa – Jana Tora. Według opinii architektów – „druga  wersja” konstrukcji po przeniesieniu zawsze ulega zmianom w porównaniu do pierwowzoru; a więc wtórne użycie konstrukcji wiązało się z nie idealnym zestawieniem jego elementów, co miało miejsce w tym przypadku. Była to zatem „przeróbka”, wymuszona faktem iż część rozwiązań adaptacyjnych oryginału była kompromisem podyktowanym realiami budowy na nowym terenie.

Nowy obiekt sakralny stanął w miejsce nieistniejącej już cerkwi, o której pierwsza wzmianka pochodzi z około 1507 roku (inne źródła podają rok 1531). Źródła piśmiennicze podają, że pierwotnie była to cerkiew należąca do ówczesnych właścicieli Krynic, na potrzeby dworu. Z czasem otrzymała wyposażenie i utworzono parafię grekokatolicką. Już jako cerkiew filialna parafii Tarnawatka występuje w 1772 roku. Wówczas była budowlą drewnianą p.w. Demetriusza Męczennika. Na początku XIX w cerkiew i istniejący wokół niej cmentarz grobowy znajdowały się w sąsiedztwie zespołu dworskiego. Istniejąca obok kaplica neogotycka wybudowana została w 1925 roku. Cerkiew rozebrano prawdopodobnie przed rokiem 1839. Ostatnim właścicielem dóbr krynickich byli Lipczyńscy, którym to przypisuje się dużą zasługę i zaangażowanie w powstanie nowego kościoła.

W 1919 lub 1920 roku – jak podają inne źródła – mieszkańcy Krynic poczynili starania o wybudowanie własnego kościoła. Ich inicjatywę poparł wówczas dziedzic posiadłości – Grzegorz Lipczyński, który na ten cel przeznaczył część parku jako plac pod przyszłą budowę.

Wprawdzie skończono budowę świątyni już w 1920 roku, ale parafia została powołana dopiero pięć lat później, a dokładnie została erygowana 25 czerwca 1925 r. przez bp. Mariana Fulmana, wydzielając ją z parafii Łabunie.

Cmentarz przyparafialny powstał równolegle z rekonstruowaną świątynią w 1920 roku, a więc jeszcze przed formalnym utworzeniem parafii. W tym też roku poświecono świątynię, w której zaczęto odprawiać nabożeństwa. Wówczas ogrodzono cmentarz, zabudowania i ogród plebanijny żywopłotem oraz drutem kolczastym. W rok później na resztę zabudowań parafialnych Grzegorz Lipczyński dobrowolnie, na mocy umowy z proboszczem, wydzierżawił parafii na lat 40 część lasu i ogrodu koło plebanii, a w zamian zażądał usunięcia czworaków na koszt parafii.

Dla przypomnienia – czworaki dla chłopów krynickich  wybudowano około 1866 roku, kiedy właścicielami Głogowscy. Ich następca – Onufry  Głogowski sprzedał majątek Grzegorzowi Lipczyńskiemu w roku 1899. Czworaki ostatecznie rozebrano w 1927 roku.

Uzupełnieniem historii budowy świątyni i powołania parafii rzymskokatolickiej w Krynicach są zapisy kroniki parafialnej, spisane w latach 1925 – 1936 przez długoletniego proboszcza księdza Stanisława Stawiarskiego. Jego strofy kronikarskie urzekają barwnym, wręcz poetyckim opisem nie umniejszając ich wartości dokumentalnych: „siedzibą parafii jest wioska Krynice. Stara to wieś jak świadczą topole przydrożne (300 – 500 letnie) i karczma z XVII w wspomniana już w trylogii H. Sienkiewicza, nosi nazwę prawdopodobnie od licznych źródeł (krynic) nad brzegiem jeziora niegdyś będących. Położona wśród dawnych lasów (stąd sąsiednie Majdany, Huty, Budy) i malowniczych wzgórz na wys. 300 m n.p.m. na granicy powiatu tomaszowskiego, w połowie drogi od Lwowa do Lublina, przy szosie w prawie równej odległości od Tomaszowa i Zamościa. Było tu niegdyś jezioro 300 – 400 h mające dość głębokie, po przekopaniu kanału przez włość Kryniczek P. Kurmanowicza przed – 50 laty spłynęło do rzeki Wieprza; obecnie pozostały szczątki jeziora i łąki”. Dodać należy iż opis melioracji nie ma potwierdzenia rzeczowego.

Dalsze zapisy kroniki parafialnej wprowadzają nas w ówczesną sytuację polityczną i administracyjną Krynic, w której to „zrodził się” zamysł powołania parafii rzymskokatolickiej: /-/ Starożytność wioski, wygodne położenie, odrębny powiat, znaczna odległość od parafii, wspomnienie byłego kościółka – wszystko to nasuwało mieszkańcom Krynic i skupionych obok niej wiosek, myśl stworzenia odrębnej parafii. Starzy pamiętali nawet o 40 morgach, które niegdyś należały do kościoła, a przed laty popi zbierali z nich zboże. Przed wojną nie można było jednak o tem mówić, gdyż moskale ze względu na sąsiednie ruskie wioski nigdy nie zgodziliby się na  otwarcie rzymskokatolickiej parafii. To też gdy walki wojenne ustały, dążenia do oddzielenia się od Łabuń są coraz wyraźniejsze, a podsunięta myśl przez J. Widawskiego pobudziła do czynu. W roku 1919 tworzy się komitet spośród mieszkańców wsi Krynice, Polany, Polanówki i Majdanu w celu znalezienia gotowej cerkiewki pounickiej, kupienia jej i przewiezienia na grunt krynicki. Uzyskawszy pozwolenie, a mając nadto obiecany plac pod kościół za darmo od P. Lipczyńskiego, komitet tem gorliwiej zabrał się do pracy. Znaleziono wkrótce nowo zbudowany kościół katolicki w Horyszowie Polskim. Parafianie tamtejsi na czele z proboszczem Barszczewskim chętnie, za 58 000 koron odstąpili Kryniczanom zbyteczną już dla siebie, a niezupełnie wykończoną świątynię.

Krynice. Posiadłość parafialna, rysunek z kroniki skala 1:2500

Ujmując historycznie opisane w kronice wydarzenia nasuwa się refleksja: jak to na przestrzeni dekad kompleks sakralny w Krynicach przeszedł tyle zmian. Do czasów kasacji Unii Brzeskiej w XIX wieku w Krynicach istniała parafia greckokatolicka, a już w początkach XX wieku erygowana została parafia rzymskokatolicka. Dziś parafia obejmuje miejscowości: Krynice, Majdan Krynicki, Polanówka, Polany, Romanówka i Zadnoga.

ARCHITEKTURA

Krynice, stan kościoła w 2026r. 

Świątynia drewniana, z konstrukcją wieńcową, osadzona na podmurówce. Konstrukcja wieńcowa – czyli układana z bali drewnianych łączonych na zrąb – typowa dla tego typu kościołów i cerkwi południowo wschodniej Polski. Świątynia oszalowana na zewnątrz i wewnątrz.

Wnętrze jest trzynawowe, co jest rzadkością w tego typu budowlach drewnianych; zwykle są jednonawowe. Tutaj zastosowano parę słupów, które dzielą nawę główną od naw bocznych.

Kolejne – nietypowe rozwiązanie konstrukcji – to przedsionek i prezbiterium z przyporami drewnianymi. Wieża frontowa osadzona jest na czterech słupach, z galeryjką i dachem ostrosłupowym, nawiązująca do egzotycznej pagody, jakże charakterystyczna dla krynickiej świątyni.

Wieżyczka – sygnaturka, czyli mały dzwon kościelny, umieszczony zwykle na skrzyżowaniu naw, w tym wypadku nad nawą główną, pełni zarówno funkcję dźwiękową jak i symbolicznego „oka niebios” – czyli źródła światła.

Dachy nad nawą i przedsionkiem – dwuspadowe; nad prezbiterium – „wielopołaciowe”, kryte blachą. Ta różnorodność układu dachów wynika prawdopodobnie z dostosowania projektu z Horyszowa Polskiego do zastanych warunków terenu, czyli ustawienia budowli na wzgórzu. Z tego samego powodu zastosowano nietypową „orientację” kościoła tj. skierowanie prezbiterium na północ, a nie jak w większości świątyń – na wschód.

W latach 30 – tych wykonano remont dachu i oszalowanie wnętrza, co zapewniało ochronę przed wilgocią i poprawiało akustykę. W kolejnych latach – odnowiono wieżę, dobudowano przypory tzw. „skarpy” wzmacniające ściany zewnętrzne, odnowiono przedsionek i ściany wewnętrzne, w tym chór oraz pomalowano dach.

WNĘTRZE KOŚCIOŁA

Krynice. Wnętrze kościoła

 Gdy wchodzimy do świątyni – zaskakuje nas kontrast pomiędzy prostą konstrukcją, a bogactwem rokokowej snycerki. Stropy stylizowane są na sklepienia – w nawie głównej przypominają sklepienie trapezowe, w bocznych – ukośne, a w prezbiterium sklepienie kolebkowe. Te elementy konstrukcji wewnętrznej są jednocześnie ozdobą i czynią wnętrze w odczuciu wyższe – monumentalne.

Krynice. Trzy drewniane ołtarze

    Wnętrze świątyni zdobią trzy drewniane ołtarze, sprowadzone z cerkwi unickiej w Tyszowcach. Ołtarz główny – w powszechnej opinii „perła rokokowej snycerki” z XIX wieku wykonany prawdopodobnie przez lokalnych rzemieślników.

Centralnym punktem ołtarza głównego jest obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem z XVIII wieku, malowany na płótnie w stylu ikonograficznym – z typowym, powszechnie znanym i kojarzonym  przedstawieniem Matki Bożej. Jest to najstarszy i najcenniejszy zabytek sakralny kościoła, o czym świadczy zapis na rewersie obrazu – tłumaczenie z języka cerkiewnosłowiańskiego: U schyłku roku miesiąca grudnia (1798). Dzieło to jest upiększeniem ołtarza z wielkim szacunkiem dla czcigodnego księdza (prezbitera) sanockiego oraz z poważaniem dla fundatorów (ktitorów) świętej cerkwi Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy; fundator odnowienia ołtarza – biskup Grzegorz Sapryka przebywał w Boratynie. Po wsze czasy, w obecnym roku Ikonę Matki Bożej ozdobiono pozłacaną szatą lub okładem (ryzą). Fundator tego dzieła to Gabriel Bojko z żoną Anastazją i ze swoimi dziećmi domownikami – tłumaczenie dr Irena Kulik z Wileńszczyzny.

 

Krynice. Zdjęcie obrazu MB z napisem tłumaczonym powyżej

   Na zasuwie, czyli na przesuwanym panelu (dziś już niestosowanym we współczesnych kościołach) – są dwa obrazy: „Wskrzeszenie Piotrawina przez św. Stanisława” – rzadko przedstawiana scena z życia patrona kościoła i kolejny obraz „Najświętsze Serce Pana Jezusa”.

W ołtarzu bocznym po lewej stronie: obraz Św. Teresy od Dzieciątka Jezus – przedstawionej z krzyżem i różami, wg ikonografii karmelitańskiej. W ołtarzu po prawej stronie – obraz Matki Bożej – prawdopodobnie Maryja Niepokalana – klasyczny układ: dłonie złożone, błękitny płaszcz i księżyc pod stopami to typowa apokaliptyczna symbolika.

Wszystkie ołtarze w kościele były pierwotnie częścią wyposażenia cerkwi unickiej w Tyszowcach.

Inne elementy sztuki sakralnej będące w wyposażeniu świątyni to:

Obraz współczesny: feretron – Św. Floriana (kopia nieznanego malarza) autorstwa art. mal. Stanisława Pasiecznego, a ufundowany w 2004 roku przez strażaków OSP w Polanówce

dwa obrazy Pauliny Lemke – art. mal. pochodzącej z Polanówki.

• Krucyfiks barokowy z XVIII wieku, z bogato rzeźbionym krzyżem i realistycznym przedstawieniem ciała Chrystusa. Wykonany w drewnie i uznawany za wysokiej klasy dzieło snycerskie.

• Chrzcielnica wykonana z osikowego drewna (topolowego) z 1933 roku, której wykonawcą był Kazimierz Kluczyński.

• Kociołek miedziany na wodę święconą – z XIX wieku, przykład dziś rzadko spotykanego rzemiosła liturgicznego.

• Organy 14 – głosowe, około stuletnie, zakupione i sprowadzone w latach 60 tych XX wieku z Ulan (powiat radzyński). Dzięki staraniom parafii i stowarzyszeniu „Na Rzecz Rozwoju Gminy w Krynicach” przeszły renowację w latach 2016/2018, ale wymagają dalszych prac konserwatorskich i naprawczych. Służą podczas nabożeństw i nie tylko.

Na szczególną uwagę i szerszy opis zasługuje „Droga Krzyżowa” – zestaw 14 – tu, obrazów przedstawiający Mękę Pańską. Malowane i rzeźbione na deskach rozwieszonych na bocznych ścianach świątyni. Historia ich sięga czasów przedwojennych; namalowane w Bielsku w latach 1929 – 1930, dziś służą wiernym kryjąc w sobie zadziwiającą historię.

Krynice, fragment „Drogi Krzyżowej” (awers i rewers)

Na odwrocie ostatniego obrazu czytamy: Projekt i Rys. K. R. Zagórski Pułkownik D-ca 3.p.s.p. Malow. Prof. Lesiecki. Rzeźb. Fajglewicz star. strzelec 3.p.s.p. Bielsko 1929 – 1930.

Otóż: Karol Roman Zagórski był pułkownikiem piechoty WP strzelców podhalańskich, pełniąc funkcję dowódcy 3 pułku strzelców podhalańskich stacjonującego wówczas w Bielsku. Był znany jako miłośnik sztuki; zamordowany w Charkowie w 1940 roku. Rudolf Lesiecki to absolwent ASP w Krakowie. W 1919 roku na mocy dekretu Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego przyjął posadę nauczyciela rysunku w zamojskim Państwowym Męskim Seminarium Nauczycielskim. W Zamościu zapisał się jako twórca exlibrisów. W latach 30 – tych przeniósł się na Śląsk Cieszyński, gdzie pracował w bielskim Gimnazjum jako nauczyciel rysunku. Zmarł w 1938 roku. Pochowany w Bielsku. O rzeźbiarzu – Fajglewiczu niestety nie znalazłam żadnych informacji.

Po wojnie obrazy drogi krzyżowej trafiły do Lublina do zakonu Sióstr Urszulanek. Jedna z nich pochodziła z Huty Komorowskiej i w porozumieniu z ks. biskupem Bolesławem Pylakiem przewiozła drogę krzyżową na uroczystość 50 – lecia parafii krynickiej w 1975 roku. Pozostają niewyjaśnione okoliczności przewiezienia obrazów do Lublina, a później przekazania ich na stałe do Krynic.

Krynice, obraz w ołtarzu

Sztuka sakralna świątyni jest tak różnorodna stylowo i „czasowo”, że przychodzi mi na myśl jakiś historyczny kolaż; jak składanka z różnych epok. A składa się na nią – jak wspomniałam we wstępie połączenie orientalnej inspiracji tj. wieży, przeniesienia całej budowli oraz ołtarzy z kościoła unickiego. To jak symbolika przejścia od unii kościołów do świątyni rzymskokatolickiej.

   Na placu przykościelnym znajduje się przedwojenna figura Matki Bożej Niepokalanej oraz rzeźba Jana Pawła II wykonana przez miejscowego twórcę ludowego – Lucjana Głaza.

Aktualnie obecny ks. proboszcz Mariusz Łoza prowadzi na szeroką skalę prace remontowe w kościele i wokół kościoła. Środki na ich realizacje pochodzą z funduszy gminnych i w ramach Rządowego Programu Odbudowy Zabytków – „Polski Ład”.

Nie mam odpowiednich kompetencji żeby w sposób fachowy i wyczerpujący omówić etapy trwającego remontu świątyni; korzystam zatem z udzielonych informacji ks. Proboszcza.

Ponieważ przeniesiony kościół z innego terenu nie miał fundamentów, w ramach prac rewitalizacyjnych wykonano przede wszystkim fundamenty. Na nowych podwalinach ustawiono kościół, wymieniając te zbutwiałe. Wykonano nową podmurówkę z cegły wraz z izolacją przeciwwilgociową. Z tego powodu grunt wokół kościoła został obniżony o ok. 40 cm. To był I etap prac: usadowienie kościoła. Następny – to wymiana konstrukcji stropowej nawy głównej oraz sygnaturki wraz z wykonaniem nowego blaszanego pokrycia.

W II etapie – na obniżonym terenie wykarczowano część zieleni, wykonano drogę p. poż. i ocieplono budynek wełną mineralną. W niedalekiej przyszłości planuje się kolejny remont organów oraz zakończenie remontu dzwonnicy; „dając” jej nową elewację i projektując dach dostosowany do architektury kościoła. Praca ogromna z dumą podkreśla Gospodarz Parafii.

Informacje zebrane w niniejszym tekście pochodzą ze źródeł wskazanych w bibliografii ale również we współpracy z ks. Proboszczem Mariuszem Łozą – za co serdecznie dziękuję.

Bibliografia

1. Kawałko Danuta, Cmentarze województwa zamojskiego, PSOZ Zamość1990, s. 111 – 112.

2. Niedźwiedź Józef, Leksykon historyczny miejscowości woj. zamojskiego, Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Lublinie, Wyd. Kresy Zamość, 2003. s. 247.

3. ks. Zachajkiewicz Marek, oprac, Informator Historyczny i Administracyjny, wyd. Kuria Biskupia – Lublin 1985, s. 326.

4. Kronika Parafialna z lat 1925 – 1936, Parafia Krynice, zapisy ks. Stanisława Stawiarskiego.

zdjęcia za uprzejmością Parafii Krynice, oraz Jacek Pasieczny