Rachunki zamojskiego Zamku pod koniec XVIII w. [1]
Omawiane poniżej rachunki dworu zamojskiego dotyczą XI ordynataAleksandra Augusta Zamoyskiego. X ordynat Andrzej Zamoyski zmarł 10 lutego 1792 r., w ostatnich latach swego życia mało zajmował się sprawami politycznymi i gospodarczymi. Coraz większą rolę zaczęła odgrywać przy tym jego żona Konstancja (z Czartoryskich) Zamoyska oraz Joachim Owidzki.[2] Kancelaria prowadzona przez Owidzkiego po Chylińskim, który podpisywał jeszcze rachunki w 1792 r., mieściła się w pałacu. W październiku 1792 r. polecono margrabi Pałacu Zamość – Smagalskiemu, który sprawował pieczę nad magazynami, wydanie szklarzowi szkła na dwie tafel do okien kancelarii, które w górnych kwaterach prysły.[3]
Aleksander August Zamoyski formalnie przejął rządy w ordynacji 20 marca 1792 r. Stopniowo uwalniał się spod kurateli matki i opiekuna Stanisława Staszica, odsuwając ich od kierowania majątkiem i otaczając się gronem nowych ludzi.
W październiku 1792 r. w cerkwi żdanowskiej majster ciesielski Jakub pobijał nowymi gontami dach świątyni i złożono zamówienie na dwieście kop gontów w kancelarii zamojskiej u Owidzkiego, który polecił margrabi Smagalskiemu wydanie ich z magazynu. W kolejnych dniach Bartoszyński z Folwarku Żdanowskiego złożył zamówienie na pięćdziesiąt kop gontowych gwoździ na dokończenie prac ciesielskich.[4] Murowaną cerkiew w Żdanowie, którą właśnie reperowano, fundował jeszcze VIII ordynat Klemens Józef Zamoyski w 1761 r. Stanęła w miejscu wcześniejszej, drewnianej.[5] Po trzydziestu latach użytkowania dach wymagał jednak wymiany, czego dokonano właśnie za czasów XI ordynata. W tym samym czasie reperowano także dachy przy klasztorze radecznickim.[6]
Arendarz hamerni józefowskiej, z polecenia ordynatowej Konstancji, miał wykonać dla Panien Miłosierdzia Domu Zamojskiego kocioł szeroki na dwa łokcie i głęboki na pięć ćwierci. W zamian miał przejąć od sióstr stary kocioł, zważyć i wycenić go oraz odliczyć cenę surowca od kosztów nowego na dokumencie okazanym Chylińskiemu. W niecały miesiąc później odbiór nowego kotła pokwitowała 14 września 1792 r. starsza siostra miłosierdzia Ludwika Zawadzka. Natomiast jeszcze w sierpniu tegoż roku Smagalski miał wydać wapno na reperację szkółki dla Panienek, którą Magistrat reperuje.[7] Przełożona Zawadzka odebrała we wrześniu 1792 r. za asygnacją Owidzkiego dwa półsetki płótna konopnego i zgrzebnego na potrzeby zamojskich Sióstr Miłosierdzia.[8]
Do stajni komisarskiej sam Smagalski złożył w lipcu 1792 r. zapotrzebowanie na dwie szyny żelaza rybnickiego na naprawę drzwi Wielkich. Okazało się jednak, że nie tylko panewki uległy zniszczeniu, ale także kuny, stąd kowalowi polecono wydać trzecią szynę żelaza na wykonanie niezbędnych elementów.[9] Do stajni pańskiej natomiast złożono we wrześniu zamówienie na płótno zgrzebne na podszycie nowych derek.[10] Koniuszy Elzner upraszał o kulbakę dla ułana Antka, na co Chyliński wydał polecenie dla rymarza skarbowego aby nareperował zepsuta kulbakę i wydał do niej co potrzeba ćwieczków i kawał skórki.[11]
Rok 1793
W lutym 1793 r. Smagalski otrzymał polecenie wydania piętnastu lamp próżnych, które miały być napełnione łojem, i używane nocami przez rekrutów stacjonujących w gmachu Akademii Zamojskiej. Lampy miały być wydane na ręce Kitajewskiego.[12]
Fragment Planu Zamościa z 1777 r. [w:] Sawa. Zamość 1772-1866. Tom II Ilustracje. Plany i Mapy w oprac. Ewy Dąbskiej, s. 32, 33. Zamość 2018.
Na początku marca 1793 r. odnotowano w zamojskiej kancelarii zapotrzebowanie Ogrodnika Zamkowego dotyczące reperacji okien inspektowych. Zamówiono trzy tafle szkła na wymianę uszkodzonych dwunastu tafelek ćwiartkowych w inspektach. Smagalski miał wydać szklarzowi tafle szkła na wykonanie niezbędnych szybek inspektowych.[13] W maju 1793 r. ogrodnik zamkowy potrzebował grubej liny o długości jedenastu sążni, niezbędnej do wyciągania wody ze stawu na podlewanie inspektów i roślin. Natomiast reperacji i pobicia wymagały kadzie na wodę, które rozstawiane były po wałach i między szczepami na podlewanie młodej lipiny oraz szczepów winogradu. Naprawy wymagały również kadzie zamkowe, w których woda stać powinna stale.
Odpowiedź Owidzkiego była zaskakująca. Odmawiał wydania liny ponieważ nowa niedawno ogrodnikowi dana, której gdy nie umiał konserwować i zepsuł, więc sam niech sobie kupi. Przy tym zalecał bezzwłoczne zreperowanie pojemników na wodę.[14]
Ogród janowicki prowadził w tym czasie ogrodnik Grzegorz Szyszkowski, który wcześniej pracował w Sitańcu i stamtąd został przeniesiony do Janowic. Smagalski miał wydać do ogrodu janowickiego, za dokumentem z 17 lipca 1793 r.: dwie żelazne łopaty do kopania, jeden ośnik, jedno dłutko i świderek grabczasty. Gdyby nie posiadał tego sprzętu na magazynie miał je stargować u Herszka Narolskiego i koszty przedstawić w rozliczeniu u Chylińskiego.[15]
[2] Kozaczka Marian. Poczet ordynatów Zamoyskich. Lublin 2009. s. 82, 85. Joachim Owidzki od 1783 r. był marszałkiem zamojskiego dworu, a w latach 1791-96 głównym plenipotentem Ordynacji Zamojskiej