W Zbiorze Zygmunta Glogera znajdują się zapiski dotyczące utrzymania dworu Zamoyskich.[1] Brak daty sporządzenia dokumentu utrudnia rozpoznanie, którego z ordynatów dotyczą. Jedną z przesłanek, na podstawie której możemy domniemywać, że mogły pochodzić z czasów trzeciego ordynata, jest utrzymywanie wśród straży przybocznej dragonów. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów dragoni byli żołnierzami autoramentu cudzoziemskiego. W wojskach koronnych pojawili się w latach 20. tych XVII w., podczas wojny ze Szwecją. Od połowy XVII w. dragonia stanowiła już około połowy całości sił zbrojnych Rzeczypospolitej.[2] Jan II Zamoyski zwany „Sobiepanem” był generałem wojsk cudzoziemskich i można przypuszczać z dużą dozą prawdopodobieństwa, że zapiski dotyczą utrzymania jego służby i oddziału wojskowego utrzymywanego jego kosztem na Zamku w Zamościu. Oprócz tego dysponował on znacznie większymi oddziałami wojskowymi, opłacanymi z zasobów ordynacji zamojskiej, w tym także m. in. arsenał broni.
Comput[3] Expens dorocznych na Dwór JeMści uczyniony
Na sług 7 po f. 600 jurgeltu[4] = f. 4.200
Górskiemu = 1.000
Starszemu pokojowemu = 400
Kapitanowi = 300 [kapitan = dowódca garnizonu]
Pisarzowi = 300
Kuchmistrzowi ze wszystkim 300
Podkoniuszemu[5] z barwą = 360
Łowczemu z barwą = 220 [łowczy – urzędnik zajmujący się organizacją łowów dworskich, 15 strzelców]
Cyrulik z barwą = 280
Porucznik z barwą pieszy = 220 [dowódca oddziału piechoty; rota (oddział) piechoty liczący 30 żołnierzy]
Pokojowych 14 po f. 15 such. = 840
Kozaków 30 koni po f. 30 = 3600 [oddział lekkiej kawalerii liczący 30 żołnierzy, nie mający nic wspólnego z Kozakami]
Czemerysów[6] 6 na rok po f. 52 = 312 [oddział lekkiej kawalerii liczący 6 Czemerysów]
Korporał dragoński[7] po f. 15 = 180
Gefreiterów[8] 2 po f. 11 = 264
Dragonów 27 po f. 10 = 3.240 [łącznie było 30 dragonów]
Piechoty 30 po f. 6 = 2.160
Trębacz z chłopcem f. 80 [trębacz z chłopcem (uczniem) – wygrywał sygnały dla żołnierzy]
Kredencerz f. 40 [kredencerz (srebrowy), rozkładał na stołach srebrną zastawę, w kredensie przechowywano zastawę]
Chłopiąt dwoje tegoż f. = 24
Kucharz Jakubek na rok f. = 60
Kucharz Jan z Zamościa f. = 60
Pasztetnik f. = 80
Kucharz Matiasz f. =40
Kucharz Jan f. =32
Latus f. 18. 592
Kucharz Marcin f. = 32
Piekarz = 32
Chlopiąt 4 do kuchni = 32
Piwniczny = 48
Klucznik = 24 [klucznik – bramny (brama w murze otaczającym zamek)]
Chłopiec spiżarni = 12
Kawalkator[9] ze wszystkim = 260
Konował[10] z barwą = 130
Szafarz[11] = 40
Bobrowski ptasznik ze wszystkim = 90 [zajmował się ptakami łownymi, służba pomocnicza ptasznicy]
Strzelcy z suchedni i barwą = 182
Ptaszników[12] ze wszystkim = 48
Myśliwców 4 f. 140 ze wszystkim = 560 [4 odpowiedzialnych za organizację polowań, ze służbą pomocniczą strzelcy (jegrzy)]
Chłopców 5 ze wszystkim = 340
Mastalerzów 9 z botami = 184 [9 stajennych wyposażonych w specyficzne buty do jazdy konnej]
Woźnic 20 z botami = 364 [20 woźniców z butami do powożenia]
Tatarów 3 f.12 = 36 [służba kurierska (rozwożenie poczty)]
Ochmistrz = 600
Bałegłowy [białogłowy] na rok = 1736
Pokojowych JM 2 = 160
Oddźwierny 2 po f. 5 = 120 [2 stróżów drzwi zamkowych]
Praczek 4 = 122.
Latus f. 5.152
Barwa i strawne pieniądze – na rok[13]
Na 14 pokojowych po f. 250 = 3.500
Na 2 pokojowych Jey Mści = 500
Na 4 pachołków Jey Mści z obuwiem = 400 [4 pachołków z obuwiem, dla nich 4 katanki falendyszowe, kurtka reprezentacyjna wykonana z krajowego sukna]
Na 3 pachoł.[ków] Jey Mści f. 220 – = 660
Na 30 Kozaków po f. 47-15 f. = 1.425
Na 30 dragonów po f. 45 = 1.350
Na 30 piechoty po f. 25 = 750
Na 4 katanki falendyszowe f. = 80
Na 6 Czemerysów f. 25 = 150
Na 14 pachołów pok. po 25 = 350
Kredencerz, trębacz po 47 – 15 = 95
Szafarz piwniczny także = 95
Jakub i Jan kuch. Po f. 45 = 90
Pasztetnik Matiasz po f. 45 = 90
Kucharzów 2 i piekarz po f. 25 = 75
Klucznik = 25
Masztalerzów 9 po f. 25 = 225
Woźnic 4 falendysz. barwa po f. 46 = 184 [wyposażonych w reprezentacyjny strój, katanki]
Woźnic 16 po f. 25 = 400
Tatarów 3 po f. 12 = 36
Chłop. Kredens. z kuch. 4 , klucz. = 84
Oddźwienych 2 po f. 40 = 80
Suma f. 10.644
Suma tego generalna
Jurgelty = 23.744
Barwa = 10.644
Strawne = 12.927/15
Oboyga IchMści wydatki 10.000
Na 100 beczek wina 10.000
Na korzenie = 5.000
Na konie i wozy 3.000
Podstarości Urzen. Capit. = 1600
Suma 78. 915 / 15
Nadto sługom Auctia
Każdemu po fl. 200
Xięża Apteka sługa
Starszy, muzycy, odmiana srebra, różnych Retenta i długu pożyczanego dziesięć tysięcy pewnych
Expensa na dwór JGP Zamoyskiego.
Na sług 7 po f. 13 na tydzień 4.732
Na p. Górskiego po f. 6 = 312
Na pokojowego starszego po f. 8 = 416
Na kapitana po f 6 = 312
Na pisarza po f. 6 = 312
Na koniuszego po f. 2 = 104
Na łowczego po f. 3 = 156
Na kuchmistrza = 52
Na cyrulika po f. 4 = 208
Na porucznika po f. 3 = 156
Na 14 pokoj. Jey Mści po f. 2 = 1456
Na 14 pachołk. tychże = 1456
Na 2 pokoj. Jey Mści f. = 208
Szafarzy, term baczy po f. 2 = 208
Haydu:[ków] 4 po f. 1 = 208 [czterej lokaje w stroju węgierskim]
Konowałowi po f. 2 – 15 = 130
Masztale. 9 po f. 1 = 468
Woźnic 18 po f. 1 = 936
Woźnic 2 f. 21 = 140
Tatarów 3 po 24 = 124
Strzelców po 1/ 15 156
Ochmistrzowi = 676
Suma 12. 927/15
Opracowanie: Ewa Lisiecka
Konsultacje w zakresie wojskowości: Zbigniew Stankiewicz
[1] ANK ZGG sygn. ..skany 71, 72, 73.
[2] Wikipedia
[3] Comput expens doroczny – zestawienie całorocznych wydatków na dwór.
[4] Jurgelt (jurgielt), płaca, pensja roczna; f. – floren złota moneta o masie 3,5 g.- główna złota moneta w Europie.
[5] Podkoniuszy, dworzanin zarządzający stajnią
[6] W wojsku polskim w kawalerii służyli Czeremisi (Czermisa lub Czirmes) z nad Wołgi, Kamy, przypuszczalnie to ich dotyczy.
[7] Korporał dragoński, korporał stopień wojskowy (kapral), dowodził odziałem dragonów. Korporał stopień podoficerski, dowódca najniższej jednostki organizacyjnej korporalstwo, odpowiednik kapralstwa.
[8] Gefreiter, stopień wojskowy XVI w, niemieckiej piechoty, żołnierze godni zaufania, doświadczeni, zazwyczaj zwalniani ze służby wartowniczej. Wikipedia. Gefrajter, weteren wojenny zajmował się szkleniem dragonów.
[9] Kawalkator, trener, ujeżdżacz koni.
[10] Konował, starop. weterynarz
[11]Szafarz, w dawnej Polsce na dworze magnackim i folwarku szlacheckim: osoba nadzorująca gospodarstwo domowe i zarządzająca spiżarnią. Słownik języka Polskiego PWN.
[12] Ptasznik, szaternik, wabił ptaki, także na nie polował.
[13] ANK ZZG sygn. skan 72
s. 55-62. https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78613/edition/93031/content
Polecamy także artykuły: