W styczniu 1672 r. Jan Wilczek[1], burmistrz miasta Zamościa, przeprowadził wizję ratusza miejskiego. Wyniki tej kontroli odnotowano skrupulatnie w księgach magistratu.[2]
Rok 1672 r. – styczeń
W wadze centnarów[3] ….. siedem, nie dostaje [brakuje] jednego, obiecuje się o niego postarać Pan Andryszowicz[4] iż będzie centnar ołowiany jeden, w którym kamieni cztery i funtów szesnaście. Po….ów żelaznych dwa i ołowiany jeden. Kamieni dwa ołowianych we dwóch sztukach, jednego nie masz, postarać się żeby był. Pół kamienia, ołowiany jeden. Kamieni ołowianych dwóch nie masz. Ma się postarać Pan Mathis Andryszowicz żeby były. Pół kamienia, spiżowe jedno, …….kamienia spiżowa jedna. Połowa kamienia żelazna na wierzchu z ołowiem jedno, kamieni dwa ołowianych w jednej sztuce, sztuk ołowianych pięć, we trzech po trzy funty a we dwu po jednemu, jednego nie dostaje, w którym funtów trzy. Żelazo płaskie, w którym kamieni dwa bez funtów ośmi [ośmiu].
Mowa z publiki sprawiona.
Na górze izdebka, w której piec dobry, okna naprawy potrzebują, stołów dwa porządnych, trzeci mały okrągły. W komnacie zydel z poręczem jeden, ława dębowa bez poręczy przed stołem, okno złe.
Garniec cynowy, półgarca cynowego nie masz, obiecuje P. Mathias, że będzie. Quarta cynowa jest, (.)ycha [cecha?][5] ratuszna żelazna, pół kwarty cynowa, osęk (?) [bosak?] dwie porządnych.
W Izbie Wielkiej na dole piec stary, okien dwie Quatra [cztery] w jednym ….. cale wykręcona ….. oknach szyb czternaście nie ma, ław nie masz i stołu, z tej izby komnata z oknem całym.
Słupy dolne i wierzchnie porządne. W wierzchnich czworo drzwi zamaszystych, jeden z zamkiem ……, a drugie kłódkami się zamykają. Drzwi na zawiasach i okiennice także zamczyste.
Kancelaria na górze, z komnatą bez okien, stajen trzy zamczystych pod Ratuszem i w Ratuszu.
Izba Wielka na górze pod strychem z Izbą mniejszą, nad skarbczem bez okien, z sieniami niewysypanemi.
Rok 1674
W lutym 1674 r. przeprowadzono inwentaryzację:
Praetorium Zamoscensis (Ratusz – siedziba władz miasta).
Opis: Izba wielka na dole, w niej stół jeden wielki, piec cały, ławy stare, okno wielkie całe bez dwóch szyb; z tej izby komnata w niej okno całe; izba na górze z komnatą, okna stare szyb dziewięciu nie masz. Piec cały, lisztwy dokoła drzwi stare w izby i alkierza albo komnaty, okno w komnacie poprawy potrzebuje. Sklep na przedzie wielki, po prawej stronie wchodząc do ratusza drugi sklep ciemny, podle niego i piąty tamże na podsienie. Góra nad Izdebą, wchody [schody] do niej, latarnia wisząca. Na górze średniej Cancelaria z komnatą, na górze wysokiej izb wielkich dwie trzecia mała wszystkie bez okien y bez drzwi.
Waga pod Ratuszem ze wszystkim porządkiem.[6]
Rok 1676
W styczniu przeprowadzono: inwentarium Praetorium et Officinum Libratoriae .
Ratusz: naprzód w samym Ratuszu izba wielka na dole, w niej okno jedne, szklanych w ołów oprawionych dobrych całych. Piec stary poliwany zielony cały, komnata z tej izby okno w niej jedne, całe w drzewo oprawione, drzwi na zawiasach żelaznych i na hakach całych z klamką. Izdebka na średniej górze mała, okien dwie dobrych w ołów oprawionych, listwy dokoła prostej roboty, drzwi na zawiasach z klamką i z skoblem, stare.
Na dole sklep murowany, na przedzie na rogu ze drzwiami i z oknem na podsienie, drugi podle niego ciemny, trzeci podle tego do dołu ze drzwiami i oknem na podsienie, po prawej stronie wchodząc do Ratusza. Po drugiej stronie Ratusza, [na] przeciwko tym sklepom, z lewej strony, sklep wielki, ode drzwi drugi, podle niego na rogu stajnia, przy niem [nim], staien [stajni] inszych dwie, jedna z ulicy, druga z podwórza na tyle. Na górze wielkiej, przy Izbach Sądowych Radzieckiej i Wójtowskiej, izba z siąką [sionką] zamknioną i alkierzem, Kancelarią nazwana. Drzwi porządne z zamkami. Okna tako w izbie jako i w alkierzu wielkie, w ołów oprawne.
Rok 1677 – 3 luty
3 lutego 1677 r. przeprowadzono inwentaryzację Praetorium Zamoscensis (Ratusza).
Naprzód w izbie wielkiej, na dole okno wielkie jedno, o czterech kwaterach, w ołów oprawione, wszystkie całe. Piec stary, zielony, ganek przy piecu nade drzwiami, drzwi na zawiasach, z tej izby komnata z oknem jednym, w drzewo wprawiona, do której drzwi. Item izdebka na średniej górze, do której schodki drewniane z dołu, okno pod kominem, z którego do tej izdebki palą, na tejże górze, przed schodami na górę, po lewej ręce, w tej izdebce okien dwa dobrych z kwaterami, piec nowy, drzwi na zawiasach. Z tej izdebki alkierz, drzwi do niego nowe, okno jedno.
Na dole sklep murowany, na przedzie, na górze ze drzwiami i z oknem. Drugi sklep podle niego, ciemny wchod [wejście] i drzwi do niego z sieni, po prawej stronie wchodząc do ratusza. Trzeci podle tego, do którego drzwi na zawiasach żelaznych sklepów dwóch na podcienie, z oknami otworzystemi, za niemi żelazne drzwi, po prawej stronie wchodząc do Ratusza. Po drugiej zaś stronie, lewej, sklep wielki, drzwi zamknięte, drugi podle niego na rogu, przy wrotach stajnia, z którego wchod i drzwi do niego na zawiasach. Przy tym sklepie stajenka z wrotami nowemi, w tyle tej stajenki stajnia stara na podwórzu, żłób.
Na górze wielkiej, przy izbach wielkich Sądowych Radzieckiej i Wójtowskiej, izba z siąką [sionką] i z alkierzem, Kancelarią nazwana. W tej izbie i alkierzu ramy, tylko bez okien i kwater, także i bez oprawy szklanej, przeto okna stojące. Na strychu izba wielka bez okien, z te izbi druga izdebka albo myszkanie [mieszkanie] bez okien i pieca. Dach.
Rok 1677 – 12 maja
12 maja 1677 r. przeprowadzono inwentaryzację Praetorium Zamoscensis (ratusza).
Naprzód w izbie wielkiej na dole okno wielkie jedno, piec za bardzo stary, posadzki, ganek przy piecu nade drzwiami stary, drzwi na zawiasach żelaznych stare z wrzeciądzem, skoblem, z tej izby komnata z oknem jednym, szyby w drzewo oprawione, do której drzwi na zawiasach żelaznych, stare. Item izdebka na średniej górze, do której schody drewniane, przy izbie Wielkiej okno przed kominem.
Na dole sklepów murowanych dolnych trzy, do składania i szynkowania trunków. Górnych zaś albo zwierzchnich na przedzie z podsienia dwa, jeden przeciwko drugiemu. W sieni dwa, jeden po prawej ręce wchodząc do ratusza, z oknem na podsienie. Trzeci sklepik ciemny, w sieni czwarty, wszystkie porządne, z drzwiami oknami otworzystymi [otwartymi] na podsienie ratusza. Stajnie, jedna z podsienia przeciwko ważnicy, z rogu stajenka ze drzwiami na zawiasach żelaznych, druga stajnia w tyle tej stajenki, trzecia na podwórzu. Strychy i izby górne, w oknach, izba średnia przy Izbach Wójtowskiej i Radzieckiej nazwana Cancelarią z siąką [sionką}, komnatą ze drzwiami, bez dobrych okien, z piecem i kuchenką. Insze wszystkie mieszkania pod strychem znajdujące się, proste bez drzwi i okien.
Rok 1684 – luty
W lutym 1684 r. przeprowadzono inwentaryzacje Praetorium Magistratum (siedziby sędziów w ratuszu).
Naprzód wszedłszy do Ratusza izba wielka na dole, po lewej ręce, z alkierzem, murowana, w tej izbie okno jedno, wielkie przeciwko drzwiom, proste z kwaterami dobremi, całemi w ołów porządnie oprawione, piec stary, ganek nade drzwiami stary, z izby drzwi dobre i z alkierza, okno jedno, z sieni na średzie [po środku] mieszkanie, schodki stare z poręczem starym, na górze przed izbą górną schody na górę, po lewej stronie z drzwiami, okno przy schodach, pilat z drzwiczkami na zawiasach, kuchenka z drzwiczkami, w niej okno w drzewo oprawione. Izba górna z Alkierzykiem, okna wszystkie tak w izbie jako i w Alkierzyku. Piec nowy, zielony, drzwi dobre, nowe na zawiasach. Lisztwy dokoła izby, z dołu wielkich sieni schody murowane do sądowych Izdeb: po prawej Wójtowskiej, po lewej stronie Radzieckiej, cancelaria z Alkierzem, ze drzwiami na zawiasach, bez okien Izba i Alkierz. Schody zamczyste pod strych. Izba wielka po prawej stronie bez okien, sień górna, z tej sieni po lewej stronie Izba Wielka także bez okien, i z tej izby druga izba, także bez drzwi i okien, sam strych zły.
Na dole, wchodząc do ratusza z Podsienia po prawej stronie, sklepów dwa ciemnych z drzwiami, trzeci jasny na rogu Ratusza (od Pana Socheszka) z żelaznymi drzwiami, z oknem na podsienie, czwarty sklep przeciw temu z podsienia, porządne drzwi, piąty sklep podle sieni, z której do tego sklepu drzwi porządne na zawiasach, szósty sklep podle tego, do którego są drzwi z sieni Ratusza, ze drzwiami zamczystymi, z oknem.
Na rogu Ratusza stajnia, przy sklepie na biegunach wrota z wrzeciądzem porządnym. Stajnia wielka w tyle tejże stajenki, ze dwiema wielkimi drzwiami. Podsienia dokoła Ratusza drzwi i okien.
1709 – Ratusz w czasie lustracji miasta[7]
Ratuszny płacił w 1709 r. w styczniu pierwszą ratę 400 zł; dochód z łaźni wynosił 200 zł. Z ratusznym podpisywano kontrakt na arendę ratusza, osobno z arendarzem łaźni. Świadczą o tym m.in. wydatki zapisane w rozchodach ratusza: przy zawarciu kontraktu o ratusz – wina garniec; o łażnię ½ garnca wina. W lutym 1709 r. niezbędne było drzewo na budowę łaźni (podwaliny), na co wydatkowano 79 zł. W marcu odnotowano m.in. wydatki na poprawę kotła miodnego w browarze; sprawienie rynny „od łaźni do browaru”; naprawiono skrzyneczkę na ratusz. W maju zapłacono od przemierzenia kłody i tym „co dźwigali na ratusz”. Położono 800 sztuk cegły na ratuszową posadzkę. Bednarz naprawiał kadź w browarze.
W lipcu od ratusznego pobrano 788 zł. Do naprawy kotła do browaru zużyto miedzi 10 funtów i ćwierć (po 2,10). Reperowano dach na ratuszu, co ciekawe, w tym czasie był on gontowy, odnotowano bowiem wydatki za gonty, gwoździe, rynny. Reperowano także odwach i basztę (wieżę) oraz sklepienie pod wagami. Wieża ratuszna była miejscem służącym w tym czasie za więzienie. We wrześniu zarejestrowano rozchód na kadzie do browaru miejskiego i za glinę do lepienia łaźni. W listopadzie od ratusznego pobrano 321 zł. Za pół roku (2 raty) z ratusza dochód wyniósł 866,20 zł; z browaru i łaźni 195 zł.
Były exaktor miejski, Sławomir Tyszowiecki nie wywiązywał się ze swoich obowiązków i za to został ukarany wieżą ratuszową przez 12 niedziel [tygodni], a po wyjściu na wolność miał zapłacić 60 grzywien na remont ratusza, do rąk przyszłego exaktora, pod winą banicji wiecznej [wygnania, wykluczenia]. Miał też przysiąc na rotę, że z percepty symplowej [przychód z działalności] wybrane pieniądze wiernie na expensa publiczne wydał i sam z nich na własną prywatną potrzebę nic nie partycypował ani przez jego niedbalstwo lub ochronę jakichkolwiek osób miasto w tych symplach najmniej nie szkodowało. Tę przysięgę miał wykonać przed sądem, w czasie elekcji magistratu. W podobny sposób jak Tyszowiecki było ukaranych kilku urzędników.
Inwentarz Ratusza Zamojskiego:
-
8 sklepów;
-
na podwórzu ratusza dwie izdebki: w jednej sługa radziecki, w drugiej wójtowski;
-
podwórze ratusza oparkanione wkoło.
Inwentarz Wagi:
-
waga mała, szale żelazne;
-
waga druga większa okowana, szale drewniane okowane, hak na jednym końcu nowy;
-
sklepik do chowania kamieni;
-
trzy cetnary żelazne ołowiem niedawno dolanych ważące po kamieni 5 i po funtów 6;
-
cetnary dwa ważą po 5 kamieni i po 5 funtów, niedawno ołowiem dolane, też cetnary także żelazne, ważą po 5 kamieni;
-
sztuka żelazna czworograniasta, w niej udko świeżo złamane bez ołowia, waży 2 kamienie;
-
sztuka żelazna ołowiem dolana w niej kamieni 2 funtów 16;
-
kamień ołowiany 1, w nim funtów 32 z uszkiem, pół kamienia ołowianego w nim, 16 funtów z uszkiem żelaznym ołowiana;
-
cztery funty ołowiane w całości z uszkiem żelaznym;
-
trzy funty w całości ołowiane z uszkiem;
-
dwa funty ołowiane, pół funta ołowiane, ćwierci 2 funta ołowianych, funt ołowiany 1;
-
dwie sztuki żelazne, których do wagi nie zażywają.
Waga była weryfikowana in α°174 quo z wagą wrocławską.[8]
Na ratuszu, w radzieckiej izbie osęków 6 żelazem okowanych, lina duża jedna, kilof, świder jeden.
Inwentarz łaźni:
męska łaźnia składa się z kuchni, przykadek jeden, 2 wanny, 6 nowych ław, 2 kory-ta dobre do studni, kocioł na 2 łańcuchach, rynewka od kotła do drugiej izby osadzona przez ścianę.
Białogłowska:
przykadek, 2 wanny, szkopik jeden, szaflik jeden, 5 ław.
Oprócz tego było mieszkanie dla arendarza.
Browar:
kocioł nowy miodowy ważący 9 kamieni i 16 funtów, 2 stare kotły: jeden z browaru, drugi z kancelarii, ważyły 13 kamieni i 3 funty. Kocioł drugi woskowy cały, wiadro nowe zrobione i żelazem okowane do studni z liną i hak żelazny do tego wiadra, studnia dobrze ocembrowana, wał z korbami żelaznymi, wilk żelazny duży, stopa cała jedna, łopatka żelazna, drąg żelazny do pieca, dwie nalewki, szkopców do roboty dwa, przykładków starych 5, szaflik do wosku wybierania dobry, stępa pasami żelaznymi wpół opasana, na niej słupy dębowe, obręcze żelazne, szafratów dwa, koryto wielkie do wody, przykładek do wody, komin nowo reperowany na słupkach dębowych i facjata nad grubą wartości nowo wymurowana, dębiny sztuk dwie.
Inwentarz Kłody:
Był to budynek, a w nim „Kłoda” do wymiaru zboża żelazem dookoła brzegów okowana.
Ćwierć i pół korca na krzyż, też okowana żelazem, przy tej kłodzie płetewka nowa, półmachów wkoło pieczętowanych i nowo zarobionych 4 i piąty stary.
W 1709 r. odnotowano także inne wydatki „na ratusz”: bielono sklepienie pod ratuszem (5,27 zł) oraz inne pomieszczenia (3 zł); naprawiano latarnie na odwachu; wymiatano z komina odwachu. Za bursztyn służący do wykadzania kancelarii zapłacono 12 zł i 6 gr. Naprawiano (1,17 zł) „obraz wielki” znajdujący się w Izbie Radzieckiej (rajców), niestety nie wiemy co przedstawiał. Do stałych wydatków ratusza należała kwota na utrzymywanie sprawności i konserwację zegara ratusznego (pensja dla zegarmistrza; oliwa). Ratusz utrzymywał woźnego i dwóch sługów ratusznych. W czerwcu i listopadzie od arendarza pobrano raty po 800 zł. Jednym z kontrahentów o browar i łaźnię był w tym czasie Jan Skurczyński.
Rok 1750 – inwentarz Ratusza Zamojskiego[9]
Wchodząc w sień do Ratusza drzwi drewniane. Wszed[ł]szy do sklepu na prawej ręce, do niego drzwi drewniane. Minąwszy ten sklep, drzwi do piwnicy drewniane, w pół otwierające się. Idąc do izby schody stare drewniane z poręczą. Wszed[ł]szy na górkę, kuchnia dylami zapierzona z drzwiami dobremi. W tej kuchni pręt żelazny, kaflowy, dobry i drugi piekarski, dobry, okien dwoje. Do alkierza drzwi nowe, okno, w tym oknie krata żelazna w murze.
W sieniach [na]przeciwko drzwi, okno, w kuchni także okno. W tejże siące [sionce] schody na górę stare, nad tą siąką [sionką] połap [pułap] nie wszystek. Zszed[ł]szy z sionki na dół wychód [wyjście] na podwórze, w tym przechodzie piwnica, do której drzwi drewniane. Drzwi do sklepu gdzie Szloma…
Wychodząc z sieni ratusza sklep po prawej ręce, do którego okiennic dwie.
Sklep drugi, gdzie Żyd aręduie [arenduje], do niego drzwi ze wszystkim porządkiem, tamże okiennice żelazem okowane. Na rogu Ratusza sklep gdzie, Żyd aręduie [arenduje], do tego drzwi żelazem obite, tamże okiennice trzy, tamże ganek drewniany.
Sklep, gdzie Judka Berkowicz, do niego drzwi, okiennic dwie okowanych, okienko wysoko okrągłe, krata w nim żelazna, okiennica żelazna. Ganek drewniany i sklep murowany.
Sklepik pod schodami, na rogu przeciwko odwachu, drzwi drewniane, okiennic dwie drewnianych.
Sklepik drugi, średni, tam Żyd aręduie, do tego sklepiku drzwi.
Sklepik trzeci, do którego drzwi drewniane, okiennic dwie. Także z podsienia Ratusza zapierzenie do piwnicy, drzwi na zawiasach.
Na rogu, wedle sklepu Peletowego, tam izdebka z sienią, gdzie sługa mieszka, do sieni wrota drewniane na biegunie, sień od ulicy zapierzona dylami.
Idąc do izdebki z sieni, drzwi za zawiasach, w izdebce okienko, piec piekarski. Na podwórzu Ratusza izdebek dwie, w jednej sługa radziecki, tam drzwi, okienko jedno. Druga izdebka, gdzie sługa wójtowski, tam drzwi nowe, drewniane. Podwórze ratusza oparkanione wkoła [dookoła], wrota drewniane na biegunach drewnianych.
Inwentarz Wagi
Wchodząc do Wagi drzwi małe na biegunie drewnianym. Waga mała ze wszystkim cała, szale żelazne ze wszystkim wbite w balki, waga druga większa okowana, szale drewniane, okowane, ab occidentia (z zachodu) wrota wielkie na biegunach drewnianych, a meridie (od południa) wrota wielkie drewniane na biegunach drewnianych. W górze, około tej wagi a meridie (od południa) okienko popsute. Sklepik do chowania kamieni, do którego drzwi. Tam cetnarow trzy żelaznych.
Na Ratuszu w radzieckiey [radnych] izbie
Tarcic w ratuszu na Sali numero 33. Na wieży zegar dobrze sporządzony.
Inwentarz łaźni
Wchodząc ab accidente (z zachodu) do sieni drzwi dobre, kuchnia w której się ściana wyparła. W samym kominie w tej kuchni drzwi do piwnicy stare, mur w oknie pada się. Idąc do łaźni męszczynskiej [męskiej] drzwi dobre, przykadek jeden, wanien dwie, ławow [ław] nowych 6, okno krzyżowe, do którego okiennica zasuwana, koryt dwie dobrych do studni i łaźni. W białogłowskiej [kobiecej] piec kaflowy dobry, kocioł na łańcuchach dwóch dobrych, rynewka do kotła, do drugiej izby osadzona przez ścianę, podłoga dobra z rynnami, połap dobry, w tej łaźni przepierzenia [przegrody].
Idąc do izby białogłowskiey drzwi, tamże przykadek jeden, wanien dwie, okno krzyżowe, okiennica do zasuwania jedna, piec głazowy dobry, w tym piecu krata żelazna z sześciu drągów żelaznych zrobiona, podłoga cała.
Idąc do izby, gdzie mieszkania, drzwi dobre, w tej izbie okien dwa. Piec zielony stary, piec piekarski stary cały, w czeluściach szyna, podłoga i powała stara. Okiennic w izbie do okien dwóch, zasuwanych dwie. Idąc do alkierza drzwi z przepierzeniem, okno krzyżowe dobre, do którego okiennica zasuwana jedna, podłoga stara. W alkierzu samym przepierzenie drugie z nowych drzewek do komory, do której drzwi za kuchnią, okno krzyżowe, do którego okiennica jedna, zasuwana.
Inwentarz Browaru
Wchodząc do browaru ab oriente (od wschodu) drzwi dobre, drewniane, drzwi ab occidente (z zachodu) dobre, drzwi do studni dobre. Komórka ze wszystkim porządna, drzwi do niej dobre. Do izdebki, gdzie major, drzwi, w izdebce okienek dwie, piec kaflowy biały, stary. Komin nowo reperowany na słupach dębowych i facjata nad grubą w całości nowo wymurowana.
Inwentarz Kłody
Wchodząc do sieni drzwi dobre. Na górze drzwi drewniane na biegunach drewnianych, drabinka na górę idąc. Do izby drzwi dobre. Piec kaflowy z zielonych kafli, stary, drugi piekarski komin pleciony, okien dwie, do tych okiennic dwie. Wchodząc do komory drzwi dobre. Okno dobre, okiennica. Kłoda do wymiaru zboża[10] żelazem do koła [dookoła] brzegów okowana [okuta].
***
zdjęcia ratusza w Zamościu: Biblioteka Narodowa w Warszawie (Polona)