Koloniści niemieccy w Wielączy[1]

         2 grudnia 1942 r. Klukowski zanotował o wzmożonym ruchu furmanek od Zamościa do Zwierzyńca „Uciekają ludzie z zagrożonych wsi, z Wielączy, Zawady i dalszych”. „Wielącza dzisiaj opustoszała, bo prawie cała ludność uciekła”.[2]   

         Wielączę po raz pierwszy wysiedlono w nocy 4/5 grudnia 1942 r., ponieważ większość mieszkańców uciekła, w niedzielę 13 grudnia 1942 r. wysiedlanie powtórzono.

„Ludzie wszyscy, którzy przed pierwszym wysiedleniem pouciekali zdążyli już wrócić do swoich domów myśląc, że już będzie bezpiecznie”. „W pewnym momencie we wsi  zaczęło się namnażać setki czarnych punkcików, wtedy każdy już zrozumiał, że cała wieś została okrążona.” [3] Aby zaskoczyć mieszkańców Niemcy szybko podjechali furmankami „Niemcy krzyczeli aby zbierać się z domów na furmanki. Czekali chwilę, żeby można było spakować to co się ma”. [4] Zwieziono wszystkich na plac pod szkołą w Wielączy, po spisaniu ludności, zawieziono wszystkich furmankami do obozu w Zamościu.

       Zasiedlanie opuszczonych  obszarów cygańskimi typami Volksdeutschów z Besarabii – mówiących przeważnie po rosyjsku.[5] Ludzie ci w obawie przed zemstą wysiedlonych wracali do Zamościa, gdzie czuli się bezpiecznie.[6]  Część kolonistów zajęła gotowe mieszkania i zabudowania po wyrzuconych gospodarzach polskich, dla  pozostałych  wzniesiono nowe domy z materiału pozyskanego z rozbiórki innych polskich domów. 17 maja 1943 r. Klukowski pisze o wysiedlonej Wielączy: „Gdzieniegdzie widać rozbierane chałupy i stodoły, lub też ślady po usuniętych już całkowicie.”[7] Po wyrzuceniu Polaków, tworzono wioskę niemiecką: Dorf Wielącza.[8] 31 sierpnia 1943 r. utworzono niemiecką gminę Szczebrzeszyn (Hauptdorf Szczebrzeszyn), do której należała niemiecka wieś Wieloncza (Dorfer Wieloncza). Według spisu w tym czasie było 321 Niemców i 839 nie Niemców. [9]

Szkoła w Wielączy, zdjęcie Fotopolska_eu

Spis gospodarstw polskich zabranych przez kolonistów Niemców – stan na 5 marzec 1943 rok.

 

1. Andreas Arndt,

2. Johann Arndt,

3. Luise Astalosch,

4. Johan Baron,

5. Elizabeth Becht,

6. Heinricht Becht,

7. Andreas Bechert,

8. Theressa Brayss,

9. Emil Biwol,

10. Adam Dawid,

11. Michael Dynan,

12. Johan Eisenbeiss,

13. Michael Gutrung,

14. Johann Gutrung,

15. Pilipp Gross,

16. Dawid Halt,

17. Adolf Hargescheimen,

18. Gottfried Hegier,

19. Valentin Hermann,

20. Ignatz Herz,

21. Auguste Hoffmann,

22. Gottlib Hogen,

23. Jakob Holinger,

24. Johan Hoger,

25. Samuel Johaness,

26. Paul Kahler,

27. Franz Kauh (Hauk),

28. Aleksander Koleśniczenko,

29. Oskar Korfmann,

30. Friedrich Kruger,

31. Gottlieb Lang,

32. Heinrich Layh,

33. Heinrich Lempert,

34. Johhann Majdan,

35. Elisabeth May (Mai),

36. Erina Mayer,

37. Jakob Mayer,

38. Johann Mentz,

39. Samuel Muller,

40. Wilhelm Muller,

41. Rudolf Muller,

42. Johann Ochmański,

43. Stanislaus Pyrog (Pirog),

44. Eduard Reinhardt,

45. Anna Reinhardt,

46. Peter Reichert,

47. Josef Ritter,

48. Rossine Ritter,

49. Fredrik Ritter,

50. Sewerin Rzemieniuk,

51. Jozef Ruge,

52. Walentin Ruge,

53. Johann Schmidt,

54. Gottfried Schmidt,

55. Samuel Scheurer,

56. Ludwig Sobios,

57. Johan Stainke,

58. Johann Statz,

59. Heinrich Stikl,

60. Josef Trefs,

61. Peter Tukendorf,

62. August Urlich,

63. Emil Urlich,

64. Johann Ulricht,

65. Alois Veich,

66. Jakob Vetter,

67. Johann Vitz,

68. Peter Wahl,

69. Martin Woschak.

Z listy wynika, że kolonistami byli nie tylko śniadolicy mieszkańcy Besarabii w liczbie 57 rodzin ale też miejscowi, w których żyłach „zagrała krew niemiecka” w liczbie 12 rodzin. W budynku polskiej szkoły utworzono szkołę niemiecką, nie tylko dla dzieci. Większość tych „Niemców” nie znała języka niemieckiego. Była tam również indoktrynowana w duchu antypolskim. W szkole odbywało się  wojskowe przeszkolenie młodzieży.

Sztafety Ochronne Straży Wiejskiej (Schutzmannschaften Landwach Zamosc), utworzono w listopadzie 1942 r., w każdej nasiedlonej wiosce straż wiejską. Była to lokalna uzbrojona milicja,  która codziennie wystawiała straż nocną oraz w dzień patrole porządkowe. W Wielączy od początku była placówka SS (SS Einsatz), mieściła się w budynku wzniesionym na terenie szefa wioski (Dorffuhlera) Jozefa Rittera. Na uzbrojeniu posiadali 30 karabinów, 1 pistolet maszynowy, 10 granatów ręcznych.[10] W ramach niemieckiej policji porządkowej była policja pomocnicza (Hilfpolizei), od 4 października 1943 r. do przeszkolenia i służby w policji pomocniczej zobowiązani zostali wszyscy folksdojcze.

W powiecie zamojskim zmobilizowano w marcu 1944 r. wszystkich Niemców w wieku 16-60 lat, utworzono z nich szkolny batalion straży wiejskiej (Ausbildungsbataillon Landwacht), gdzie przeszli szkolenie wojskowe. 5 maja 1944 r. dowódca SS i Policji dystryktu lubelskiego Jakub Sporrenberg utworzył pułk samoobrony, w składzie trzech batalionów. 15 lipca 1944 r. przeniesiony do obrony Lublina. Wcześniej Polacy mieli możliwość niewielkiej satysfakcji za lata okupacji; kiedy siłą rozdzielano rodziny Volksdeutschów, pozostawiając mężczyzn a rodziny wysyłając do obozu w Łodzi. Część miejscowych Volksdeutschów uciekła, wywożąc rodziny do sąsiednich powiatów.

Jako pamiątkę koloniści pozostawili spaloną szkołę i zdewastowaną oraz obrabowaną wioskę. Łącznie w Wielączy zostały zamordowane podczas okupacji 4 osoby. [11]

Stankiewicz Zbigniew

[1]  Archiwum Państwowe w Lublinie 35/498/0/1.22//18998562260

[2]  Zygmunt Klukowski. Dziennik z lat okupacji.

[3]   Historia Pani Władysławy Głąb – dziecko Zamojszczyzny. Złojec, maj 2018 r.

[4]  Historia Pani………

[5]  W rzeczywistości mówili po chorwacku

[6]   Z. Klukowski. Dziennik ……..

[7]   Z. Klukowski. Dziennik……..

[8]  Archiwum Państwowe w Lublinie 35/498/0/1.22/189

[9] Zygmunt Klukowski. Wysiedlenie Szczebrzeszyna i utworzenie gminy niemieckiej. Terror niemiecki na Zamojszczyźnie 1939-1944. Zamość 1945

[10]Jan Mirski. Wysiedlenia w powiecie zamojskim. Terror niemiecki……..

[11]  Zestawienie miejsc zbrodni popełnionych na ludności cywilnej przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-45 https:/www.gov.pl>attachmer