Zamojska „Kamienica po Madonną” odkrywa swoje tajemnice

M Y G Y R D I C Z – to ormiańskie imię, od którego powstał zniekształcony patronimik Megerdicowicz, określający zamojską rodzinę Ormian. Znane są także odmiany tego nazwiska: Megerdeczowicz; Megerdyczowicz; Megardiaszowicz; Migerdicz; Megerdowicz używane przemiennie, w zależności od tego jak usłyszał i zapisał je skryba w aktach urzędowych. W Zamościu Mygyrdicze notowani byli już w XVI w. Córka Mygyrdicza z Zamościa, Jomelik wyszła za mąż w 1586 r. za Bartosza Bachsze.[1] Imię Bachsza przeszło w Bartosz i spolonizowany patronimik Bartoszowicz. Migerdicz Bartosz, Aleksander i Jan wymieniani są jako właściciele działki (za działką Zachariasza) w kierunku wschodnim, w pierzei północnej Rynku Wielkiego.[2]

Jednym z przedstawicieli drugiego pokolenia tej zamojskiej rodziny Ormian był Krzysztof Megerdicowicz.[3] Wielokrotnie sprawował urząd ławnika sądu ormiańskiego, przykładowo w latach: 1632-33; 1636; 1638; 1643-1645. Jego żoną była Zuzanna Zachariaszowa. Mieszkali przy Rynku Wielkim w sąsiedztwie Gabriela Aryewowicza i Anny Topałowej. W 1642 r. sprzedali za 2500 złp. swój dom, stojący w miejscu dzisiejszej kamienicy przy ul. Ormiańskiej 22, Sołtanowi Sachwelowiczowi[4] i jego żonie Milusi Warterysownej.

Krzysztof i Zuzanna Megerdicze wydali córkę Różę za zamojskiego Ormianina, kupca Aryewa Derdatowicza. Pani Róża Aryewowa zmarła w kwietniu 1644 r., pod nieobecność swojego męża w Zamościu, który wyjechał w celach handlowych do Turcji, z polecenia Warterysa Kirkorowicza. Przeprowadzono inwentaryzację dóbr, nie czekając na powrót Derdatowicza.

Ormianki zamojskie ubierały się „z ormiańska”,[5] chociaż w ich garderobach co krok napotykamy ubrania i przedmioty z dopiskiem „turecki”. Potwierdza to m.in. zinwentaryzowana garderoba zmarłej Róży, ale także innych zamojskich Ormianek opisywanych wcześniej. Bardziej stosowny byłby przymiotnik „wschodni”. Mąż Róży prowadził handel dalekosiężny, wyjeżdżając m.in. do Turcji, więc siłą rzeczy przywoził żonie materie i ubrania ze wschodu. Na ile odpowiadały one tradycyjnym ubiorom ormiańskim, trudno jest określić na podstawie zapisów archiwalnych, ale pewne jest, że Ormianie nawet w diasporze byli silnie przywiązani do tradycji i obyczajów kultury ormiańskiej. Ich garderoba była wykonana z wysokiej klasy materiałów, na które stać było tylko najzamożniejszych. Jedwab był bardzo drogi, sprowadzano go z Chin, a u naszej Róży było aż siedem motków jedwabiu kręconego i tureckie krosienko jedwabiem białym szyte. Róża Aryewowa tkała jedwab samodzielnienie na niewielkim krośnie. Miała wśród garderoby pas jedwabny, zapewne bogato zdobiony, jedwabne chusty, rękawy i kołnierz wyszywane jedwabiem. Wśród kolorowych tkanin przeważał czamlet[6], muchair, angora, kitajka, atłas. Był również tańszy kir, paklak[7], płótno, drelich. Ubrania zdobiono bogatym haftem i ocieplano futrami popielic, soboli, królików, lisów. Katan, katanasz, katanka, delijka, letnik, kabat, kołpak, czepki i czapki, pasy, pończochy, skarpetki, rękawiczki, chusty, zawój, jarmułkowa czapeczka, rękawy wyszywane, papucie, zauszniczki, pierścienie, perły, srebrne ozdoby i krzyżyki wypełniały białogłowską garderobę zamojskiej Ormianki Róży.

Inwentaryzacja majątku Róży Aryewowey[8]

Naprzód: skrzynia pstra, wielka, malowana a w niej: letnik[9] czamletowy[10] maści fiałkowej[11]; letnik turecki wiśniowy, muchairowy[12]; kabat[13] czamletowy, czerwony z pół rękawkami; czepiec zielony haftowany; kiru[14] czerwonego łokci kilka; katanka czamletowa, fiałkowa, podszyta; ubranie p(.)agaziowe czerwone, (…) zrobiony; chłopięca delijka czerwona, paklakowa i ubiory i pasek; prześcieradło pstre angorskie; letnik kitajkowy[15], ceglasty; czamara[16] tureckiego muchairu żelaznej maści [ciemno szary], podszyta królikami i popielicami; jamur(…) kawałków 4; czamletu sztuka; kawalec(.) łokci z muchairu wiśniowego, tureckiego; chustek z (…) kitajki barszczowej[17] łokieć; trzy wierzchy kołpaków[18] i sobolów starych 3; pasek jedwabny (…); kawałek płócienka; serwet trzy; zawój [turban] turecki, stary z slakami; jarmułkowa[19] czapeczka; chustek tureckich trzy wyszywane jedwabiem; rękawy wyszywane czerwonym jedwabiem i kołnierz; pacierze bursztynowe [różańce]; listwy do poduszek; prześcieradło tureckie lewantowskiej [wschodniej] roboty; czapeczka nocna; zasłonka płócienna; miodownik toruński; czepek atłasowy czerwony; łyżek srebrnych osiem; pasek srebrny biały; cztery pierścionki złote, na to dwa z kamykami a dwa nie; zauszniczek para robionych, haftowany czepek, perły; kilkanaście sztuczek srebra i krzyżyków; rękawiczek para atłasowych; kitajki czerwonej kawałek; szkarpetek habianych 6 par; przednicki złote do gzła[20]; chustka białym szyciem; bawełniczek pięć; płótno na poduszki pokrajane, dane do szycia Hanusi.

Jedwabiu różnego łutów kilka; parę nożów z perłową macicą[21]; szlembrawy albo lisy zawiązane; to było w małej skrzynce; szkatuła okowana, stara, w niej pas kitajkowy; nożów białych trzy; nóż osobny, drugi; fascykuł [akta, plik, zwój] z cyrografem[22]; korzenia różnego trochę; puzderko kowane, czarne z flaszami cynowymi numero 6; skrzynka czarna, w niej papucie nowe i worek próżny; drobiazgi różne białogłowskie, to jest kawałki płócienka, moździerzyk jeden spiżowy, szkatuła nowa okowana; talerzów cynowych w tym puzdrze bez dwóch przystawek sześć; mis wielkich 30, jedna wytopiona; nalewka cynowa, nowa; garców cynowych sześć; półgarncówek sześć; kwart cztery; półkwartek jeden; flasz cztery; lichtarzów cynowych dwa; lichtarzy mosiężnych pięć; szczypce mosiężne; żelazny lichtarz; lejek trzy blaszanych; durszlak blaszany i karajzek; solniczka cynowa; szczypce żelazne; latarnia blaszana; krzesiwo.

Miedzianego naczynia: jeden kociołek z nakrywką i legar i parę łyżek kuchenne; miska miedziana; taż z talerzem i miską. Czarka miedziana, warcaby z kością; tartka blaszana; szczoteczka i zwierciadło (…) blaszany. Dwie panwie[23] miedziane a trzecia do smażenia; brytfanna; ruszt; rożnów 3; blaszany lichtarz, kozieł z nogami kuchenny; (…) kilka łokci; siekier dwie nowych.

Rękaw muchaierowy, turecki, czerwony; katanasz i katanka wiśniowego muchairu tureckiego. Łoże malowane, wielkie, czapka atłasowa szkarłatna; mydła tablic 13. Jedwabiu kręconego motków 7 (…) (…) druga pstra, trzecia pstra. Drelichu[24] gdańskiego kilka łokci, obrusów dwa, fartuchów dwa, koszula, poszewek dwie, trzeci fartuch (…) biały jeden; codziennica (…)dziecinna pstra, wzięła Hanuska.

Muszkietów dwa, kilimów cztery pstrych, czerwonych dwa; nici sztuk 2; kabat muchairowy, czerwony, turecki (…) stary; poduszka puchowa, gzło ze złotem; poszewek trzy, fartuchów trzy; koszulek białogłowskich pięć; obrus jeden; chustka turecka wyszywana; powrozów tureckich sześć; serwet dwie; pierzyn dwie; prześcieradeł dwa; brudnych poszewek cztery; poduszek trzy; pierznik jeden; chust sztuk brudnych jedno z drugim 14; pończoch parę; ręczników dwa; materacyków dwa; weleus czerwony; prostych czerwonych kilimów cztery; koc wielki biały.

Kotwy na puzdro tureckie z łyżkami drewnianymi tureckimi (…) wielkich talerzów na (…) 2; pas taśmiany stary; młynek do pieprzu (…) (…) (…) jest w niej pół kamienia[25], mniej albo więcej; tartka; tureckie krosienko jedwabiem białym szyte, z poszewkami zaczęte; stołek gdański składany; sczotka żelazna; sprzęt domowy z czego Hanuska rachunek Ariewowi powinna dać: miska miedziana tak z legumin jako i z statków [naczynia kuchenne], panewka turecka miedziana, dwa przetaki angorskie, łokci płótna pięćdziesiąt, cały słód jeden w browarze, drugi w słodowni, który w inwentarza rzeczy ruchomych pilnie, przy tymże urzędzie jest spisany i słusznie przez tenże urząd zapieczętowane, a statek [naczynia] niektóre Hanuska pobrała dla dzieci.

***

Z chwilą zakupu domu od Megerdicowiczów przez Sachwelowicza w 1642 r. rozpoczęły się wzajemne pretensje sąsiedzkie. Sołtan popadł w konflikt z Gabrielem Aryewowiczem. W zasadzie to obie strony zgłosiły w 1650 r. do urzędu ormiańskiego swoje zastrzeżenia[26] odnośnie murowania ściany. Sachwelowicz skarżył ponadto sąsiada o to, że woda z dachu domu Ariewowicza zalewała podwórzec Sołtanowicza. Tenże domagał się obmurowania ściany granicznej, ale sąd nie widział w tym czasie takiej potrzeby aby miał pan Gabriel podwyższyć tego muru. Stwierdzono, że kiedy Sołtan Sachwelowicz będzie murował trzy ściany u siebie wysoko podług potrzeby swojej według zwyczaju miasta tego, wtedy dopiero Gabriel Ariewowicz powinien murować równo z jego murem, ponieważ według prawa objął grunt od sąsiada. W sprawie wody płynącej z dachu domu Gabriela Ariewowicza na działkę Sołtanowicza, sąd nakazał Gabrielowi wyprowadzenie wody na ulicę, albo na swoje podwórze, na jego koszt. W sprawie Ganku na dole obaj pozwani mieli po połowie sprawić wspólną rynnę wyprowadzającą deszczówkę na ulicę, a nie na podwórze Sachwelowicza.

Ariewowicz ociągał się widocznie z wykonaniem postanowień sądu ormiańskiego, ponieważ 16 września 1650 r. dostał ostateczne ultimatum: Pan Gabriel ma do niedziele tamten dach naprawić aby nie miał szkody sąsiad. Ariewowicz zażądał wizji i pozwał sąsiada o własne szkody. Sąd uznając, że tenże nie wypełnił wcześniejszych postanowień dekretu trybunalskiego, nie ma prawa składać żadnego pozwu dopóki nie wypełni wcześniejszych postanowień.[27]

Sprawa przeciągnęła się do 15 czerwca przyszłego roku. Tym razem wizji na szkodę od Ariewowicza zażądał Sołtanowicz, ponieważ sąsiad na jego stronę dach obrócił. Oglądu dokonali: Zachariasz Dolwatowicz i Mikołaj Krzysztofowicz. Stwierdzili, że dach tylny u Gabriela Ariewowicza obrócony jest na tył posesji pana Sachwelowicza i woda zalewa jego grunt, psując jego ścianę wlewając się do piwnic po schodach.[28] Przed sądem ormiańskim odbyła się rozprawa, na której obie strony kierowały nawzajem swoje pretensje.

Z powyższych informacji wynika, że należy zweryfikować co najmniej o dekadę datę powstania Kamienicy pod Madonną, określaną dotychczas na  l. 40 XVII w.[29] Pierwotny dom Megerdicowiczów przekształcano w piętrową kamienicę rynkową w przedziale lat 1651-1656.

Ewa Lisiecka

[1] Gabriel Bartoszowicz Ormianin z Zamościa |

[2]01_Marcin+Łukasz+Majewski+Ormianie+w+Zamościu+w+pierwszych+trzech+dekadach+istnienia+miasta+(1580-1610).pdf MIGERDICZ BARTOSZ, ALEKSANDER i JAN  – wymieniani jako właściciele działki (za działką Zachariasza) w kierunku wschodnim, w pierzei północnej Rynku Wielkiego. Jan Migerdicz Ormianin wymieniany jest w pierwszej lustracji Zamościa z 1591 r.  – miał dom w części zachodniej  Rynku -„Ku rynkowi Solnemu”. Migerdicz Jan (za Majewskim) zapisał na swym zamojskim domu 100 florenów i 30 groszy córce Agnieszce i zięciowi Bogdanowi Kupczowiczowi ze Lwowa. Głównym dziedzicem uczynił syna ZACHARIASZA. Z nieruchomością Miedergiczów sąsiadowały dwa domy: Aleksandra Krzysztofowicza i Soleja Szymonowicza. Miedergicz zapisując córce sumę na domu określił jego sąsiedztwo: z domem Aleksandra Krzysztofowicza. W czerwcu 1589 r. Bogdan Kupczowicz obywatel Lwowa dokonał zapisu hipotecznego na domu przy ul. Bełskiej na 100 flr. na rzecz Agnieszki córki Jana Miedergicza. Sąsiedztwo: Aleksander Christophowicz i dom Jolcy (?) Simonowicza.

[3] Agopsowicz Monika. Ormianie. Kresowego Pokucia początek. Kraków 2022. s. 27. W 1651 r. Kirkor Megerdyczowicz bogaty safiannik przybyły z Wołoch do Kamieńca był arendarzem Piotra Potockiego, wojewody bracławskiego i generała ziem podolskich, a po śmierci pryncypała objął, do spółki z Krzysztofem Bogdanowiczem Damenesztem arendę zamkową. Być może, że tożsamy z zamojskim Krzysztofem Megerdicowiczem.

[4] Sołtan Sachwelowicz zmarł w  1656 r., co Bazyli Rudomicz odnotował w swoim diariuszu pod datą 28.04.1656 r. Pogrzeb odbył się 30 kwietnia na ormiańskim cmentarzu. Po pogrzebie odbyła się stypa. Efemeros…, cz. 1. s. 7.

[5] Ormiański strój narodowy (68 zdjęć): damski strój ludów Armenii, „Carmen” do tańca, wesela, dla dziewczynki

[6] Czamlet – tkanina z wełny czesankowej o splocie płóciennym.

[7] Paklak, pakłak, grube krajowe sukno.

[8] APL  AMZ 67, lata 1643-47, skany 53-55.

[9] Letnik – podstawowy typ jednoczęściowej sukni kobiecej (bez rękawów/z krótkimi lub długimi rękawami), dopasowany lub luźny z różnych tkanin.

[10] Czamlet, kamlot, cienka rzadka tkanina z szorstkiej wełny czesankowej gorszego gatunku, tkana splotem płóciennym (z wełny koziej lub wielbłądziej), tkana w pasy, cętki.

[11] Fiałkowy, w jęz. staropol. kolor fioletowy. Słownik etymologiczny języka polskiego.

[12] Muchajer (muchair) – lekka, cienka, wełniana tkanina czesankowa, niekiedy z wełny angorskiej (koziej), import z Turcji.

[13] Kabat, kabacik, od wyrazu perskiego kaba, znaczącego krótki kaftan. Encyklopedia staropolska/Kabat – Wikiźródła, wolna biblioteka

[14]Kir, kier, pospolite sukno śląskie gorszego gatunku.

[15] Kitajka, kitajski, kitajczany, rodzaj cienkiej tkaniny jedwabnej o splocie płóciennym.

[16] Czamara (pers. dżamera, czamera), męskie okrycie wierzchnie pochodzenia węgierskiego, noszone od XVI wieku. Sięgająca do bioder lub połowy ud w kroju zbliżonym do kontusza, podbijana futrem, z długimi, prostymi, wąskimi rękawami, wykładanym, wąskim, wysokim kołnierzem, ozdobnymi guzikami i szamerunkami. Czamara – Wikipedia, wolna encyklopedia

[17] Czerwień buraczanego barszczu. Turnau Irena. Słownik ubiorów.

[18] Kołpak (tur. kalpak), stożkowate nakrycie głowy (Persów, Turków, Ormian). W Polsce rozpowszechnione w XVI w.

[19] Jarmułka (tur. jagmurluk), mała płytka czapeczka, ściśle przylegająca do głowy (z sukna, adamaszku).

[20] Gzło (giezło), lekka koszukla, tradycyjny element bielizny osobistej w dawnej Polsce, występujący od średniowiecza do XVIII wieku: koszula nocna lub proste, długie ubranie noszone w domowych warunkach, najczęściej lniane lub konopne, sięgające do kostek lub kolan, noszone przez mężczyzn, kobiety i dzieci, chroniące ubrania wierzchnie przed potem i zabrudzeniami. gzło – Dobry słownik języka polskiego i poradnia językowa

[21] Ormianie i Ormianki jako ozdobę stroju wierzchniego nosili tzw. nożenka, czyli pochwę na nóż.

[22] Cyrograf, rękopis, zapis.

[23] Panew, ponewka, panewka, rodzaj patelni wklęsłe naczynie. Słownik staropolski – Ornatowski.com

[24] Drelich, gruba tkanina bawełniana, wytrzymała, na ubrania robocze.

[25] Kamień, miara masy ok. 13 kg.

[26] APL AMZ 66, 1649-59, skany 43-44

[27] Ibidem, skan 48.

[28] Ibidem, skan 42.

[29] Kowalczyk Jerzy. Przewodnik. Zamość. Warszawa 1977. s. 92.