W Księstwie Warszawskim Zamość był twierdzą zarządzaną przez wojsko, ordynaci rozpoczęli starania o jego sprzedanie. W 1808 roku przeniesiono do Zwierzyńca część zarządu ordynacji, a po zrzeczeniu się 30 stycznia 1821 roku praw do Zamościa, całość administracji przeniesiono do Zwierzyńca, który stał się stolicą Ordynacji rodu Zamoyskich.

                   Plan okazujący położenie części zabudowania w Zwierzyńcu [1]

                (obdarta część z datą) przypuszczalnie przy końcu I poł. XIX wieku.

               trzy murowane budynki Zarządu Ordynacji:

– oficyna (dawny pałac), w której kancelaria ekonomiczna,

– oficyna, w której gisernia (odlewnia) – obecnie ul. Browarna 2a,

– oficyna, w której mieszkają kanceliści,

                          drewniana zabudowa zaplecza:

– oficyna drewniana (pomieszczenia dla służby),

– przy oficynie duży chlew, cały teren wygrodzony do Wieprza,

– obok wygrodzone pastwisko ze stajnią rachmistrza,

– stajnia Wieczorkowskiego z wygrodzonym nad Wieprzem pastwiskiem,

– chlew obok stajni,

– szopa drewniana nad rzeką,

– młyn na kanale łączącym staw z Wieprzem, obok dom młynarza,

– sieczkarnia przy kanale naprzeciw młyna,

– pomiędzy pastwiskami ogrody.

     Na planie nie ma już drewnianego dworu myśliwskiego.

                  Protokół pomiarowy Zwierzyńca z 1787 roku

 

1. pałac pański [dwór modrzewiowy],

2. ogród za pałacem 30 x 18 sążni [2],

3. sadzawka za ogrodem pałacu 32 x 26 sążni,

4. pastwisko na Zwierzyńczyku (błotniste) 104 x  75 sążni oraz 26 x 45,

5. oficyna pańska przy bramie,

6. ogródek przy oficynie 5 ½ x 2 1/3 sążni,

7. łąka przed stodołą w ogrodzie 30 x 10 sążni,

8. przy drodze sadownik trzy częściowy, każda część 30 x 10 sążni,

9. za nim oficyny pańskie,

10. ogródek przed lasem 10 x 2 sążni,

11. altana w lesie, obok sadzawka 20 x 10 sążni,

12. oficyna w lesie, za nią ogródek 16 x 5 sążni,

13. obok oficyny pólka przy psiarni 30 x 22 i 20 x 10 sążni,

14. horonżeria [oranżeria] między lasami,

15. chałupa ogrodnika, przy niej ogród włoski 93 x 33 sążni,

16. piwnica i stajnia pańska pod lasem,

17. pastwisko przed piwnicą i stajnią 200 x 40 sążni,

18. attyn pański nad stawem [centrum arendy zwierzynieckiej],

19. ogród attynerski nad stawem 52 x 4 sążni,

20. chałupa attynerska nad stawem,

21. staw pański 109 x 54 i 79 x 35 sążni,[3]

22. kaplica, pralnia i szlachtuz [rzeźnia] na stawie,

23. kuchnia i 3 oficyny pańskie,

24. dziedziniec przed pałacem,

25. ogródek pański nad stawem przy bramie 29 x 6 sążni,

26. brama i droga pod parkanem do folwarku zwierzynieckiego.

                                       Pałac zamojskich w Zwierzyńcu

     W końcu XVIII wieku Aleksander August Zamoyski ufundował w Zwierzyńcu nowy murowany pałac: w 1800 roku został spisany inwentarz wyposażenia.[4] Był w tym czasie siedzibą ordynatów.

– sala jadalna: 47 krzesła obite żółtą krepą, 3 stoły sosnowe stojące pod oknami we framugach, długi stół sosnowy na środku sali, stojący zegar na postumencie, 2 lampy brązowe na środku sali wiszące,

– sala do tańca: 2 kanapy z oparciem i bokami obite materią, 30 krzeseł z oparciami obitych materią, 2 stoliki rozkładane, 4 szklane żyrandole wiszące, 2 duże lustra przy ścianie pomiędzy oknami (3 okna),

– pokój bawialny: 16 krzeseł z poręczami obitych czarną materią, 2 sofy przy ścianach, 1 stolik mahoniowy do gry w „sachy i arcaby”, 1 stolik rozkładany suknem zielonym obity (do gry w karty), stolik okrągły i owalny oba ze szkiełkami czeskimi na blatach, stolik mahoniowy z szafką na blacie, duże lustro pomiędzy oknami (2 okna) po bokach lichtarzyki brązowe, kominek marmurowy biały u dołu stojąca krata żelazna oraz kleszcze żelazne do ognia, na nim zegar w marmur oprawiony, pośrodku zamocowana na łańcuchach lampa alabastrowa biała, ekran składany z tablaturami wysuwanymi zieloną kitajką obitych, niski taboret podłużny szarą materią obity, drwalnia obok kominka z szyftem i antabkami, 5 rakiet do gry w wolanta,

– pokój bilardowy: dwa okna pomiędzy nimi duże lustro, stół bilardowy z trzema masami (do gry w bilard karambolowy) mahoniowy zielonym suknem obity[5], 5 bil kościanych i 10 kijów, 7 krzeseł z oparciami czerwoną materią obitych, stolik rozkładany z blatem w środku suknem zielonym obity, stolik z szufladką, zawieszona na łańcuchach lampa alabastrowa biała,

– pokój paradny czyli meblowy: kanapa mahoniowa obita angielską materią oraz 6 krzeseł z oparciami z takim obiciem, 2 krzesła mahoniowe z oparciami obitych, 1 herbatnica czyli stolik okrągły mahoniowy o trzech kondygnacjach (z imbrykiem i filiżankami porcelanowymi), 2 stoliki mahoniowe wysokie kwadratowe z trzema kondygnacjami z galeryjką (filiżanki i kubki kryształowe), 16 stolików mahoniowy z rożnymi blatami i kondygnacjami, stolik okrągły mahoniowy na jednej nodze, pośrodku zawieszona na łańcuchach lampa marmurowa biała brązem wykładana, komódka mala z blatem białym marmurowym, kominek marmurowy biały na nim zegar w alabaster oprawiony, przy nim drwalnia oraz kleszcze i wilki od ognia, kanapa drewniana z oparciem i bokami czarną materią obita, 6 krzeseł mahoniowych z poręczami, fortepian mahoniowy z krzesłem mahoniowym,

– pokój biblioteczny za bilardem: 3 wysokie szafy na książki, stolik owalny, futerał drewniany z wypisami statutów Ordynacji Zamojskiej, 8 luster podłużnych,

– biblioteczka druga: 5 wysokich szaf na książki, stolik rozkładany,

– sypialna: 2 sofy w oknach, 8 różnych stolików, klawicymbał mahoniowy, duże lustro przy ścianie, kantorek mahoniowy wysoki, przy nim stolik z szufladkami, dzwonek z trzonkiem drewnianym na służbę, mała szafka mahoniowa, zawieszona na łańcuchach lampka alabastrowa biała, kominek marmurowy czarny, krzesło z oparciem, 2 łóżka żelazne z prętami do zawieszania kotar,

– garderoba i garderóbka: 2 duże szafy, 2 stoły sosnowe z szufladami, kuszerka na bieliznę, 2 stołki, 1 niski stołeczek, łopatka żelazna do ognia i 2 wilki (do obsługi kominka znajdującego się obok w sypialni).

     Jak widać w tym czasie preferowano już inne rozrywki niż polowanie. Dlatego został zlikwidowany położony obok zwierzyniec, miejsce polowań. Pozostał za pałacem Zwierzyńczyk; ogrodzony teren ze zwierzętami, przeznaczony do rekreacji.

      Zwierzyniec wieś z domem drewnianym i kaplicą; mieszkalna niegdyś Ordynatów. Przy niej zwierzyniec na mil kilka ciągnący się […] teraz opustoszały z parkanów. [6] Opisany został stan sprzed 1786 roku – data pierwszego wydania w Przemyślu.

      Nadal jednak organizowano polowania: Inwentarz znajdującego się myślistwa w Zwierzyńcu sporządzony w 1806 roku.

     Myśliwi organizujący polowania: Stanisław Wierzbicki strzelec i Pańko Koperwas kotłowy. Były to polowania w stylu angielskim z udziałem jeźdźców i psów gończych; parkan nie był już potrzebny. Były cztery sfory psów gończych i jeden pies legawy do wystawiania ptactwa oraz trąbka z rogu do przywoływania sfory.

       Na południe od nowego pałacu znajdował się stary drewniany dwór myśliwski. W tym czasie, jak można sądzić z opisu inwentarza został przekształcony na mieszkania dla kancelistów: Sprzęty różne w pałacu starym i po oficynach znajdujące się; inwentarz z 1800 roku.

                                                 Dwór drewniany

        Jednokondygnacyjny z dużym strychem, który w tym czasie był traktowany jak lamus – skald starych niepotrzebnych rzeczy. Mieszkania dla kancelistów: jeden pokój pięcioosobowy, dwa pokoje czteroosobowe, trzy pokoje trzyosobowe, jeden pokój dwuosobowy; mieszkania dla oficjalistów: dwa pokoje jednoosobowe. Ponadto dwa wspólne pomieszczenia: być może jadalniana oraz w sieni skład sprzętu przeciwpożarowego: bosak i trzy skórzane wiadra.

                                                   Oficyna

Zamieszkiwało trzech kancelistów.

          Łącznie można wnioskować, że było w tym czasie 30 pracowników kancelaryjnych i pomocniczych oraz służby. Biura zarządu ordynacji mieściły się w parterowym murowanym budynku, obecnie ul. Browarna 2A.

            W 1821 roku po przeniesieniu całego Zarządu do Zwierzyńca, biuro zarządu zajęło dawny pałac ordynatów a kanceliści na mieszkania dawne pomieszczenia biura zarządu. Stary drewniany dwór uległ likwidacji.

                                                   Kaplica na wodzie

     Kaplica dworska pod wezwaniem Świętego Jana Nepomucena została wzniesiona w końcu I połowy XVIII wieku, konsekrowana w 1747 roku, z fundacji Tomasza i Teresy Zamoyskich. Znajdowała się na terenie parafii Świętego Mikołaja w Szczebrzeszynie, początkowo obsługiwali ją dojeżdżający wikariusze. Koszty utrzymania ponosiła ordynacja. W latach 1786-1835 była stała rezydencja kapelanów, którzy prowadzili oddzielne księgi małżeństw i zgonów:

– Zwierzyniec Copulalorum ab anno 1786 ad annum 1835,[7]

– Zwierzyniec Mortuorum ab anno 1786 ad annum 1835.[8]

                                                 Kapelani kaplicy

– od 1747 roku na zmianę dojeżdżali ze Szczebrzeszyna ksiądz Marcin Antoni Paszkowski, oraz ksiądz Albert Kordecki,

– w latach 1755-57  podany jest kapelan z konwentu franciszkanów w Szczebrzeszynie ojciec Mateusz Deryłowski,

– w latach 1757-1771 ksiądz Marcin Antoni Paszkowski,

– w latach 1772-1776 kapelan ojciec Arseniusz Blomberg franciszkanin,

– w latach 1777-1780  kapelan ksiądz Antoniusz Sokołowski,

– w 1781 roku ksiądz Mateusz Jan Morawczyński,

– w latach 1781-1785 ksiądz Jakub Szymański na zmianę z księdzem Kazimierzem Malickim,

– w latach 1786-1792 rok ksiądz Józef Sawiński,

–  w 1793 roku do lutego 1794 roku; od lutego 1796 roku do sierpnia 1797 roku; maj-sierpień 1798 roku; od grudnia 1798 do czerwca 1799 roku ksiądz Jan Ziomkowski,

–  od lutego 1794 roku do lutego 1796 roku; od sierpnia 1797 do maja 1798 roku ojciec z konwentu franciszkanów Ambroży Chudzicki osobisty kapelan ordynata, zmarł w Zwierzyńcu 31 czerwca 1799 roku, w wieku 72 lat,

– czerwiec-listopad 1798 roku; od czerwca 1799 roku do 1810 roku ksiądz kapelan Korneliusz Chrzanowski,

 – w latach 1810-1813 roku ksiądz kapelan Cyprian Gronostajski dominikanin,

–  od 1814 roku do listopada 1830 roku ksiądz kapelan Franciszek Jan Nowakowski,

– w latach 1832-1835 ksiądz kapelan Melchior Adam Chmielowski,

                                                  Organiści

– w 1788 roku wymieniany jest Szymon Zowecki,[9]

– w 1796 roku Mateusz Mrzygłocki.

– w latach 1796-1805 roku Tomasz Szymiłowski,

– w 1821 roku Wincenty Galiński.

– w 1813 roku służący kapelana Paweł Hoczyk,

  W końcu XVIII wieku na ważniejszych uroczystościach występował kantor kolegiaty zamojskiej Adam Romanowski.

                                     Z księgi kaplicy

– 9 lipca 1740 roku urodziła się w Zwierzyńcu Elżbieta Małgorzata Anna Zamoyska,

– 1 czerwca 1757 roku urodziła się w Zwierzyńcu Urszula Marianna Franciszka Anna Zamoyska.

– 20 maja 1797 roku ślub w Zwierzyńcu (kaplicy) Mikołaja Malholmma z Ingolą de Villero.

– 5 marca 1828 zmarł w Zwierzyńcu Michał Skoraszewski były szambelan króla Stanisława Poniatowskiego w wieku 55 lat, był rezydentem w pałacu.

– 6 grudnia 1800 roku w Zwierzyńcu zmarł w wieku 29 lat ordynat Aleksander August Zamoyski, według wpisu: pochowany w grobie rodzinnym w Zamościu.

                                     Dwór w Zwierzyńcu w II połowa XVIII wieku

  Zarząd z urzędnikami ordynackimi mieścił się w Zamościu, w Zwierzyńcu przebywali dworzanie i służba.

– od początku lat 40 XVIII wieku margrabia Walenty Selewon de Marsand,

– od 1774 roku Paweł Szydłowski ekonom, dworzanin ordynacki (zarządca dworu),

–  w 1802 roku ekonom Chrystian Steinhauser z Lublina,

– dyspozytariusz zwierzyniecki (w folwarku): w 1798 roku Piotr Jastrzębski, w 1802 roku Żmudzki, w 1803 roku Franciszek Ksawery Zaborowski, w 1807 roku Karol Gosławski,

– w 1798 roku rezydent w dworze Laurenty Gliwiński towarzysz broni Poniatowskiego

                                służba dworska

– w 1799 roku Daniel Zastunka śpiewak dworski,

– ogrodnicy: w 1801 roku Paweł Sosza, Wawrzyniec Mróz, Tomasz Sosza, Szczepan Karpik, Antoni Kowalczyk; w 1807 roku Dobrowolska ogrodniczka; w 1810 roku Jakub Pankiewicz; w 1811 roku Hipolit Le Gross botanik ogrodniczy,

– służba dworska: w 1795 roku Wawrzyniec Atras, Andreas Cymbalista, Jakub Flis, Walenty Kamiński,

                                      Leśniczy rewiru zwierzynieckiego (parkanu)

– w 1800 roku Ignacy Polikowski, w 1802-06 roku Jan Sendzin (Sędzin); w 1807 roku Antoni Chaubel; w 1812 roku Jan Golian,

                        Dozór zwierzyniecki etat [10]w latach 1809-12

– mający inspekcję nad całym Zwierzyńcem Jakub Rożański umieszczony z ordynacją i prawem,

– bażantarnik Wojciech Czech,

– czeladź: chmielarz, chmielarczyk, 2 wrotnych do bram pałacowych, 4 majstrów ciesielskich, uczniów ciesielskich 5, parobków fabrycznych 9,

                                 Browar Zwierzyniec

– w pisarz propinacji Jakub Rożański, do pomocy kontroler Jan Żołopiński, browarnik, gorzelnik (tylko w 5 miesiącach letnich), karbownik, bednarz, 16 parobków, dozorca słodów we młynie, 2 strażników zwierzynieckich, strażnik szczebrzeszyński, strażnik austerii zwierzynieckiej,

– w 1810 roku młynarz i młynarczyk w Zwierzyńcu, leśniczy w Zwierzyńcu Hiibel,

– w 1809 roku potażnia: majster potażu, 2 podmajstrów, bednarz i 4 parobków,

– w 1812 roku Walenty Kalinowski posesor w lasach ordynacji.

                              Etat zarządu ordynacji 1800-1801

– komisarz Antoni Karski,

– sekretarze: ekonomiczny Franciszek Sokalski (był notariuszem zarządu); polityczny Józef Owczarski,

– protokolista Franciszek Tranowski,

– pisarze ekonomiczni: Łukasz Sobolewski, Franciszek Ksawery Zaborowski, Stokowski, Franciszek Kołtunowski, Puchalski, Michał Kitajewski,

– rachmistrz Franciszek Boduszyński,

– pisarz rachunkowy: Wojciech Kazimirski, Leśniowski, Marcin Smoczyński, Andrzej Pruski,

– kasjer Wojciech Jaworski, pisarz kasy Błażej Berezowski,

– plenipotenci: w Zamościu Czajkowski, w Krakowie Ostawski, w Lublinie Tederowicz, w Lwowie Baliński,

– archiwariusz Antoni Wysokińśki,

– pisarz przy plenipotencie w Zamościu Józef Kocowski,

– sługa (pomocnik) kancelarii Ekonomicznej Michał Kitajewski,

– ułani (posłańcy konni) Szczepan Skroczyński, Bazyli Marszycki, Antoni Kusecki, Stanisław Malon, Ignacy,

– mechanik Zaliwski,

– geometra Jan Hołub,

– ekonomowie generalni Stanisław Broniszewski (zmarł 1802 roku w Tarnogrodzie), Franciszek Borzęcki,

– ekonom policyjny Franciszek Mianowski,

– układający inwentarz: Ignacy Skawiński i Ignacy Olszański,

– murgrabiowie pałaców w Zamościu Franciszek Dowiakowski, w Klemensowie Sebastian Smagalski,

– justycjariusze: w Zamościu Wincenty Boduszyński, w Kraśniku Antoni Szamota, w Krzeszowie Wojciech Borkowski, w Turobinie Klemens Dyaczyński,

– mandatariusze: w Janowie Feliks Kosowicz, w Goraju Aleksander Chudzicki,

– leśniczy w Zwierzyńcu Ignacy Polikowski, dozór w młynie Wojciech Regulski,

– ogrodnicy zwierzynieccy: Paweł Sosza, Wawrzyniec Mróz, Tomasz Sosza, Janusz Kroczyński, Antoni Kowalczyk,

– felczer Brząskiewicz w Zwierzyńcu,

– przy pałacu zamojskim: furman ordynata Mateusz Wysokiński, stróż stawu Paweł Jęczoski,

                           Folwark w Zwierzyńcu 1801-1802

– pisarz prowentowy Grzegorz Dolański, dyspozytor Żmudzki (w 1802 roku Strzałkowski), gumienny folwarku Ciemniewski,

                             Etat zarządu w latach 1803-04

– plenipotent w Zamościu Czajkowski,

– rachmistrz Wincenty Boduszyński,

–  justycjariusz Wincenty Boduszyński,

– felczer w Zamościu Franciszek Lasocki,

– Panny Miłosierne w Zamościu[11], ogrodnik w Zwierzyńcu, Akierman,

– ordynariusze (służba) w Zwierzyńcu: 2 wrotnych do bram pałacowych, młynarczyk, 4 parobków do gar wołowych, podmajstrzy ciesielscy: Michał Strzelec, Antek Wszoła, Wasyl Leńczuk, Jaśko Smarkała, 5 uczniów ciesielskich, 2 kowalczyków[12] do kuźni,

– browar w Żdanowie: pisarz Teodor Lorens, piwowar Wacław Roniz, bednarz, chmielarz, 18 parobków browarnych,

– gorzelnia w Zwierzyńcu: majster gorzelniany, bednarz, 13 parobków,

– przy gorzelni pisarz Jan Różański, pisarz tartaczny Jakub Kraczkiewicz.

                                       Etat w 1805-1806

                                             Lasy ordynacji

– w 1805 roku: dyrektor lasów Karol Schwab, waldberater (konsultant) Karol Heyss (Heis)[13], oberjager pierwszy Schruth, oberjager[14] drugi Schojer, plantarz Popp, zwierzyńcarz Sztengel, bażantarnik Antoni Czech,

– w 1806 roku: dyrektor Schwab, sekretarz Kramer, plantarz Popp, pisarz Jan Borkowski, ober leśniczy Hays, pierwszy oberjager Szrut, drugi oberjager Szojer, vorjager[15] Sztegel, bażantarnik Czech,

                                     zarząd ordynacji

– sekretarz ekonomiczny od 1805 roku ekonom główny Stokowski, pisarz prowentowy pierwszy Satkowski (w 1805 roku Feliks Kosowicz), rachmistrz Wincenty Boduszyński,

– w 1806 roku ekonom główny Wojciech Gorecki, pisarz prowentowy Antoni Leśniowolski, rachmistrz Boduszyński.

       Kancelaria ekonomiczna ordynacji w 1808 roku znajdowała się w Zwierzyńcu

                                       Etat w 1808

– plenipotent generalny Kazimierz Domański,

– plenipotenci sądowi Baliński w Lwowie, Fiedorowicz w Lublinie, do interesów prawnych przy plenipotencie generalnym Moskalewski,

                                  kancelaria rządowa

– sekretarze: ekonomiczny Franciszek Sokalski, polityczny Owczarski, do pomocy w interesach politycznych Andrzej Miiler (Miler),

– kanceliści: polityczni Wincenty Janiszowski i vacat, ekonomiczni Antoni Jaruzelski, Karol Jaroszyński,

– sługa kancelarii i 8 ułanów (konnych posłańców),

                                       kasa

– kasjer główny Jaworski, pisarz kasy Berezowski,

                             kancelaria rachunkowa

– rachmistrz główny Franciszek Englert, pisarze rachunkowi: Jan Gutkowski, Józef Kocowski, Ruszczewski,

                              rewizerowie dóbr

– Kitajewski, Szmigiewicz,

                               miernictwo

– geometrowie Jan Hołub i Walenty Puzikowski,

– praktykanci Majewski i Bojanowski,

                                  budownictwo

– architekt Joachim Hempel (zmarł 1810 w Puławach),

                                  spław

– szyper Skawński, pisarz lądowy w Bliskowicach Przybylski, czeladź lądowa: powroźnik Niedźwiedzki, uczeń powroźnika Staroń, 2 stróżów spichlerzowych w Bliskowicach[16],

                                   szpitale

– lekarze medycyny i chirurgii Jan Wodnicki i Mazurkiewicz,

– felczerzy: w Zamościu Lasocki, w Kraśniku Seman z czeladnikiem, w Tarnogrodzie Rosenthal,

– akuszerki Pawłowska w Szczebrzeszynie, Pieniążkowa w Tarnogrodzie,

– pomocnik przy szpitalu w Zamościu Kumaniecki,

– czeladnicy przy szpitalu w Zamościu: szafarka, 2 stróżów, 2 kobiety posługaczki,

– lekarz bydła[17] Bock,

                              archiwum

– archiwista Wreczyński, pisarze do pomocy Ożarowski, Kocowski,

                                 sądownictwo

– justycjariusze: w Zamościu Boduszyński, w Kraśniku Szamota, w Krzeszowie Sznuk, w Szczebrzeszynie Ziębiński, w Turobinie Borkowski,

– mandatariusze: Sozański w Janowie, Kassowicz w Józefowie, Kozłowski w Goraju,

– policjanci: w Józefowie, Kraśniku, 2 w Krzeszowie, Turobinie,

                                dozór lasów

– kontrolerzy: w Lipce Stroński, w Lipinie Brant, w Janowie Kłopotowski, w Kraśniku Sobieszczański, w Turobinie Kurzaskowski, w Ciosmach Wiktor, w Kocudzy Topolski,

– podleśniczowie w Turobinie i Kraśniku,

     Murgrabia pałacu zamojskiego Dowiakowski, ogrodnik ze Zwierzyńca Ackerman.

                                       Etat 1809 roku

– plenipotent generalny vacat,

– plenipotenci sądowi Baliński i Fiodorowicz, do interesów prawnych Moskalewski,

                             kancelaria rządowa

– sekretarze rządu generalnego Michał Kitajewski i Owczarski,

– kanceliści Dąbkowski, Jakub Kraczkiewicz (w 1811 roku, Janiszowski),

                               kasa

– kasjer generalny Sokalski,(w 1810 roku Mikołaj Malholmm kasjer skarbu, poza Zwierzyńcem w Podzamczu zamieszkały), pisarz kasy Błażej Antoni Berezowski,

                         kancelaria rachunkowa

– rachmistrz generalny Franciszek Englert, pisarze: Jan Gutkowski, Englert młodszy, Czernicki, Stanisław Pawlikowski,

                                  archiwum

– archiwista Filip Wroczyński, pisarze Ożarowski i Zakrzewski,

                                  administracja ekonomiczna

– administrator Wojciech Gorecki, pisarz prowentowy Kazimirski,

podlegają pod administratora folwarki.

                                     Myślistwo w Zwierzyńcu

– myśliwy Michał Ptaszyński, psiarczyk Panko Koperwas.

                   Etat administracji oddziału wschodniego 1812-13

                 administracja generalna (przeniesiona do Zwierzyńca)

– Michał Malholmm podskarbi generalny państwa ordynacji (zastępca generalnego rządcy dóbr ordynata zamojskiego), państwa ordynacji zamojskiej,

– asesor polityczny Owczarski,

– kancelaria: sekretarz Michał Kitajewski, archiwista i registrant Ludwik Piórkowski,

– usługa kancelarii: 2 parobków do 2 stójek trójkonnych,

                               kasa

– kasjer Sokalski,

                             izba rachunkowa

– rachmistrze: Stanisław Kielanowski i Wojciech Głowacki,

– Jakub Kraczkiewicz kalkulator przy komisji obliczeniowej,

                              zastępcy wójta pensjonowani

– gminy rogozińskiej Boguszyński,

                                miernictwo

– geometrowie: Hołub, Puzikowski, Majewski,

                                 wydział zdrowia i kuracji bydła

– chirurg Lasocki, konował Józef Skopik,

                               wydział gospodarstwa rolnego

– ekonom generalny Lerue,

– pisarz prowentowy Czerniecki,

                                    folwarki

– Michalów: ekonom Dominik Rogulski, gumienny z pańszczyzny, dozorca krów tyrolskich, 2 pastuchów, podpasicz, stróż folwarczny i parobek stójkowy, stróż dla pisarza prowentowego,

– Zwierzyniec: ekonom i murgrabia Ignacy Potocki, od 1813 roku ekonom klucza zwierzynieckiego[18] (zamieszkiwał w oficynie pałacowej),

– służba chmielarz i chmielarczyk, wrotny do bramy pałacu, kominiarz, 7 parobków fabrycznych,

                                   browary i gorzelnia

– w Zwierzyńcu pisarz Leon Ciepielowski, kontroler Antoni Berezowski, piwowar Klarowicz (w miesiącach letnich jako gorzelniany), karbownik, bednarz, 16 parobków, dozorca słodów w młynie,

– w Zwierzyńcu strażnicy Czochra i Paszko, w Szczebrzeszynie Kurowski,

– stróż austerii zwierzynieckiej,

– w Krzeszowie pisarz Jan Żołopiński, piwowar (za 7 miesięcy), bednarz, 4 parobków (za 7 miesięcy),

                                  dozór stawów

– stawniczy Dworzycki, w Zwierzyńcu młynarz i młynarczyk,

– stróże stawów: w Zamościu, Żdanowie i Na Krzakach,

                                   dozór pasiek

–pasiecznicy w Michalowie, Kawęczynku, Wirkowicach,

                                    przy fabrykach

– 4 cieśli, 5 uczniów ciesielskich,

                  wydział gospodarstwa lasowego

– nadleśni: Buczyłowski, Bernouce, kontrolerzy lasów Przybylski, Szwab,

– leśniczy: Dobromirski w Panasówce, Kraczkiewicz w Kosobudach, Wiktor w Wirkowicach, Borowski w Huszczce, Rumikowski w Kawęczynku, Kisiliński w Obroczy, Zaborowski w Osuchach, Kalinowski w Józefowie, Telikowski w Paarach, Piórkowski w Ciosnach, Kraczkiewicz w Tomaszowie, Bystrzanowski w Tarnogrodzie, Korciupiński w Krzeszowie, Blumberg w Głuchowie, Golian i Nowy lasów w Parkanie zwierzynieckim, Czech w Dębinie Deszkowskiej,

– podleśniczy: Podgorski i Hiibel (Hibel)w Krzeszowie,

– leśni: Kazimierz Strzelec do Dębiny sitanieckiej, Paciowski do Brzeziny pod Siedliska, Franek Kaczurek do Dębiny Pniowskiej, Józef Sochacki do lasów Niedzielickich, do Zapustów Zaporskich.

     W 1820 roku Leonard Tadeusz (Jadcusz) de Michelis plenipotent prawny ordynata zamieszkały w Zwierzyńcu, Konstanty Krempolc plenipotent generalny i interesów ordynata; w 1823 roku Tadeusz Leonard Michelis radca prawny hr. Zamoyskiego.

                   Wieś Zwierzyniec XVIII/XIX wieku

– zastępca wójta Gminy Zwierzyniec w państwie ordynacji: Leon Ciepielowski, od czerwca 1812 roku Józef Owczarski, w 1822 roku Franciszek Remigiusz Kalinowski; wójtem Gminy Zwierzyniec był każdorazowy ordynat,

– służba zdrowia:  w 1809 roku Magdalena Lisicka akuszerka, Jakub Flis cyrulik ordynacki (zamieszkały w domu pańskim),

– rzemieślnicy: w 1797 roku Józef stolarz; w 1798 roku Ignacy Burczyński i Jan Dumanowski stolarze; w 1799 roku Jan Kandemsiewicz szewc; w 1820 roku Jan Berond mydlarz, Andrzej Gduliński szewc,

– pisarz komory solnej: w 1808 roku Franciszek Błażej Rudnicki; w 1812 roku Franciszek Raczyński weteran WP,

– w 1824 roku Tejkier Bechew arendarz.

                                                 Arenda Zwierzyniecka

       W XVIII wieku nie było wsi Zwierzyniec tylko dwór myśliwski, w II połowie XVIII wieku powstała Arenda Zwierzyniecka:

– niewielki folwark nad stawem,

– austeria w Zwierzyńcu i karczma na Turzyńcu,

– w 1780 roku dzierżawca arendy Marcin Gaczyński; przynależni do arendy zwierzynieckiej osiadli gospodarze: Wasyl Kryjoko, Michał Typiak, Iwan Golec, Michał Krawczyk, Stefan Zaręba, Michał Ruski, Stefan Zaręba vel Rydz, za kontraktem Gołębiowski i Tyczoska,

– w 1783 roku osiadli: Wojciech Golec, Fedko Szuty, Stefan Zaręba, Iwan Golec, Tomek Chmyz, Stefan Kulaszyński, Łukasz Szmiga, za kontraktem Gołębiowski i Tyczoska,

                                   Opisanie arendy w 1783 roku

– arenda w węgły budowana, dach gontami podbity, z sieni po prawej stronie izba szynkowa, piec z kafli zielonych, kominek kapiasty z piecem do chleba, przy piecu ławki, wkoło przy ścianach ławy, stół do szynku, szafa przy ścianie, z szynku wejście do komory, z niej do spichlerza,

– winnica czyli browar w węgły z podporami, dach z gontami i dymnikiem, z sieni wejście do izby,

w niej piec z kafli zielonych, kominek kapiasty z piecem do chleba, w niej przepierzenie z alkierzem, obok izby spichlerzyk z wejściem z sieni, w nim 4 zasieki do zsypywania zboża, w sieni 4 kotły gorzelniana na podmurówce, z sieni schody na górę,

– chlew na woły (wołownia) z przedsieni przebudowana, 3 żłoby i 4 drabiny,

– stajenka przy chlewie i browarze w rogu przystawiona, w niej żłób i drabiny,

– gumno płotem z palików ogrodzone, nowa stodoła i 2 brogi, stara stodoła w niej komora,

– obok budynki poddanych i grunta arendarskie, arendarzem w 1783 roku był Wojciech Graliński.

                       Opisanie austerii zajezdnej w Zwierzyńcu w 1783 roku

– w węgły budowana z dachem krzyżowym gontami podbita i wystawą na słupach, tam brama wjazdowa do sieni, z sieni po prawej stronie izba szynkowa, w niej piec z kafli zielonych z kominkiem kapiasty z piecem chlebowym do kuchni wywiedziony, przy ścianach ławy, przy ścianach 2 stoły do szynku, z niej wejście do komory, w której piwnica ocembrowana do konserwacji trunków, z wejściem w podłodze, z tej komory wejście do drugiej komory a z niej do sieni, z izby szynkowej wyjście na ogródek, z sieni po lewej stronie izba gościnna, w niej piec z kafli izbę i alkierz grzejący, obok kominek kapiasty, przy ścianie stół do szynku, z izby wejście do alkierza, kominek kapiasty z piecem do chleba, z alkierza wejście do komory, z niej do sieni, przy wejściu piwnica murowana, w niej podłoga z kamieni ze względu na wilgoć, w sieni kuchnia z kamiennym piecem, dalej za sienią stajnia z 10 żłobami i drabinami w około ścian, w sieni w kącie komórka (jatki) na rzeż bydła, z niej wejście do spiżarni.

                       Opisanie karczmy na Turzyńcu w 1783 roku

– w węgły zbudowana, dach z dranic, z sieni drzwi do izby, w niej piec kamienny, komik kapiasty z piecem do chleba, ławy wkoło ścian, z niej wejście do komory.

                       Pola i ogrody do arendy należące

– ogród za austerią, za stodołami, pod arendą, pole półtorej ćwierci łana, łąki na Turzyńcu i pod arendą.

– karczma w Zwierzyńcu: w 1798 roku arendarzem był Jakub Bielecki,

– austeria zwierzyniecka: w 1798 roku dzierżawcy Szymon Baranowski i Grzegorz Jurkiewicz,

– karczma w Turzyńcu: w 1798 roku szynkarz Icek Szwajcer, w 1813 roku szynkarz Lejb Haskle,

                      Opisanie arendy w 1784 roku

arendarz w 1784 roku Józef Madczewski,

                      Opisanie młyna w 1784 roku

– młyn na tartaku o 2 kamieniach z wolnym mlewem na skarbową potrzebę, w węgły budowany, od 1784 roku do kontraktu arendy należy, przybudował go poprzedni arendarz.

       W 1794 roku arenda zwierzyniecka jest częścią folwarku zwierzynieckiego, karczma w Zwierzyńcu to dawny budynek arendy.

– tartak na rzece Wieprz z wszelkimi narzędziami, pod dachem gontami podbity,

– młyn na rzece Wieprz o 2 kamieniach, w węgły zbudowany pod dachem.

                       Zakłady w Zwierzyńcu w początku XIX wieku

– potażeria: w 1810 roku Józef Żukowski dyrektor (w 1807 roku pisarz potażerji w Aleksandrowie),

– tartak zwierzyniecki: w 1801 roku pisarz tartaku Jakub Kraczkiewicz,

– młyn, młynarze: w 1784 roku Jędrzej młynarz; w 1802 roku Gottlieb Jan Schutzman; w 1810 roku Botwid Flaśny młynarz w Zwierzyńcu, już w 1817 roku Bokwid Flasiński mielarz w młynie zwierzynieckim,

 

                    Gorzelnia i propinacja Zwierzyniecka w 1800-1804

– urzędnicy przy gorzelni zwierzynieckiej w 1800 roku: Piotr Jastrzębski kancelista propinacji, pisarz propinacji folwarcznej Teodor Lorens; w 1801 roku pisarz propinacji Jan Różański,

– w 1806 roku strażnicy przy gorzelni Błażek Czochra i Jan Paszko,

                                   na potrzebę nadworną (dwór w Zamościu) za kwitami marszałka:[19]

– piwa 74 ½ beczki,

– gorzałka alembikowa: szynkowna 6 2/4 garnca,

– gorzałka ordynaryjna: okowita 11 ¼ garnca,

                                     na potrzebę stajni pańskiej za kwitami koniuszego:

– gorzałka ordynaryjna: okowita 7 garncy,

– ogrodnikowi zwierzynieckiemu 3 beczki piwa,

                                    do propinacji zwierzynieckiej

– piwo 278 ½ beczki,

– gorzałka alembikowa szynkowna 123 garnce,

– gorzałka ordynaryjna szynkowna 10473 garnca.

                         Przydzielenie alkoholu do arendy zwierzynieckiej:

– austeria zwierzyniecka: piwa 143 ½ beczki, gorzała alembikowa 45 2 ¾ garnca, gorzała ordynaryjna 2253[20],

– karczma na Turzyńcu: gorzała ordynaryjna 452 garnce,

– karczma przy młynie w Zwierzyńcu: 451 garncy.

                                  Fabryka porterów i piwa angielskiego

– w 1806 roku pisarz browaru angielskiego Lorens,

– w 1811 roku występuje artysta (mistrz) przy browarze angielskim Melchior Kallenbach,

– w 1812 roku Melchior Kallenbach utrzymujący (arender browaru angielskiego) fabrykę porterów i piwa angielskiego zamieszkały przy browarze angielskim,

– w 1812 roku: Błażej Antoni Berezowski kontroler dochodów gorzelni i browaru; od czerwca 1812 roku pisarz browaru angielskiego (zamieszkiwał w oficynie pałacu) Leon Ciepielowski,

– w 1812 roku Seweryn Narowicz piwowar,

– 1812 roku Wojciech Głowacki rachmistrz w gorzelni państwa ordynackiego,

– w 1812 roku Jędrzej Bobrowski pisarz piwnicy angielskiej państwa ordynacji,

– w 1810 roku Bartłomiej Krzeszowski służący przy browarze angielskim, Jakub Złotkiewicz furman skarbowy ordynacji (rozwoził beczki z piwem),

– w 1816 roku Tokarzewski Tomasz pisarz piwnicy angielskiej,

                             Zakład bednarski przy browarze

– w 1812 roku skarbowi majstrzy kunsztu bednarskiego przy browarze Łukasz Rogowski, Walenty Jaworski, Wawrzyniec Ćzerski; kowal Stefan Smotrowski,

                                 Mechanika w Zwierzyńcu

– w 1798 roku Franciszek Herszyd vel Rachard jako służba dworska (pracownik ordynacki),

– w 1801 roku mechanik Zaliwski,

– w 1806 roku Wieńczysław Szefehl i Franciszek Ryszerd służba dworska,

– w 1806 roku mechanicy Jan Macdonald, Jan Ackerng, Andrzej Skibiński; występują jako służba dworska,

– w 1806 roku podmajstrowie ciesielscy: Michał Strzelec, Antek Wszoła, Jaśko Smarkała,

– w 1810 roku Jan Macdonald mechanik fabryki angielskiej, w 1811 roku jako Makdalon angielczyk religii protestanckiej, w 1812 roku jako mechanik angielski Jan Mac Donald (w 1817 roku jako oficjalista ordynacki),

– w 1810 roku ślusarze: Franciszek Rychard (mieszkał  w domu ordynackim), Grzegorz Frankiewicz, Józef Rusinkiewicz, Jan Krystian,

– w 1810 roku Johan Bokmann asystent mosiężnika, w 1812 roku Johann Bekmann asystent mosiężnika,

– w 1810 roku stolarze: Szymon Szladziarski, Franciszek Adamkiewicz, Wojciech Gorski,

– w 1812 roku Franciszek Rychard majster kunsztu ślusarskiego,

– w 1816 roku Antoni Berezowski pisarz mechaniki.

                                                                           Stankiewicz Zbigniew

[1]  Archiwum Państwowe w Lublinie 35/71/0/7.4.3.2.6

[2] Wiedeńskich – około 1,90 m

[3]  Dzisiejszy staw kościelny

[4] Archiwum Państwowe w Lublinie 35/71/0/3.3.4/2648

[5] Bez łuz

[6] Ewaryst Kuropatnicki. Geografia albo dokładne opisanie Krolestw Galicyi i Lodomeryi. Lwów 1858

[7] Archiwum Państwowe w Lublinie 35/3099/0/-/56

[8]  Archiwum Państwowe w Lublinie 35/3096/0/-/57

[9]  Data przy nazwisku informuje o pierwszej wzmiance w jakimś dokumencie

[10] Opłacani z kasy ordynackiej w gotowiźnie lub ordynariach

[11]  Opłacane z kasy ordynacji

[12]czeladników

[13]Czech zmarł w Zwierzyńcu w 1807 roku

[14] Starszy myśliwy

[15]Młodszy myśliwy

[16] Port ordynacji

[17] weterynarz

[18]W składzie klucza zwierzynieckiego wioski: Rudka, Wywłoczka, Turzyniec, Tererspol, Górecko

[19]  Do Zamościa na potrzebę dworu rocznie

[20] Gorszego gatunku na chamskie gardła