Zamoyscy w prasie. cz. 5.

Tygodnik Ilustrowany LECH. Nr 6 z 9 lutego 1878 r. wyd. Poznań. – udostępnia C.B.J.

______________________________________________________________________________________________________________

Pismo dla dzieci „Szkółka Niedzielna” – R.8 Nr 45 z 3 listopada 1844 Leszno. – udostępnia C.B.J.

____________________________________________________________________________________________________________

Macierz Polska: Tygodnik powieściowo-ilustrowany dla dzieci i młodzieży. Nr 27 z 7.04.1907. wyd. Chicago. Cyfr. Biblioteka w Radomiu.

 

Msza w intencji przewodników.

Koleżanki i koledzy zapraszamy na mszę św. w intencji przewodników i działaczy turystycznych 16 listopada 2022 o godz. 17,00 w kościele ojców redemptorystów.

________________________________________________________________________________________

Lotnisko Zamość-Mokre.

Przed 1933 r. w Polsce było 28 lotnisk cywilnych, wykończonych i oddanych do ruchu lotniczego. Wydano wówczas Album lotnisk polskich, który zawierał mapy lotnisk i ich opisy. Wydawnictwo służyło celom rozpowszechniania lotnictwa i stanowiło materiał pomocniczy dla rozwoju sportu i turystyki lotniczej w Polsce. W czasie opracowywania danych do albumu, w 1932 r. lotnisko w Zamościu na Mokrem było własnością Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Jego położenie oznaczono w województwie lubelskim i powiecie zamojskim: na szerokości geograficznej 50 stopni 42′; długości geograficznej 23 stopni 12′; na wysokości 220 m n. p. m,; zboczenie magnetyczne O stopni 20′. Położone było na południowy zachód od Zamościa w odległości 4 km od centrum. Z północy ograniczała je droga gruntowa do wsi Wieprzec, dalej tor kolejowy Zawada-Zamość i szosa Szczebrzeszyn-Zamość. Z południa lotnisko graniczyło z Folwarkiem i wsią Mokre, od której przyjęło nazwę. Od zachodu graniczyło z polami ornymi, a ze wschodu z szosą do Żdanowa.

Do przeszkód dla lotniska zaliczono: z północy linię telegraficzną wzdłuż toru kolejowego oraz przewody wysokiego napięcia wzdłuż szosy. Ze wschodu do przeszkód należała linia telefoniczna wzdłuż szosy, a z południowego wschodu zabudowania folwarku i pojedyncze drzewa o wysokości 15 m. Nocą lotnisko nie było zaopatrzone w specjalne znaki sygnalizacyjne. Jedynym znakiem orientacyjnym było oświetlenie miasta z odległości ok 3,5 km w kierunku północno-wschodnim. Podano w albumie wymiary pola wzlotów: najmniejszy w kierunku NE-SW 580 m; największy w kierunku E-W 830 m. Nawierzchnię lotniska stanowił czarnoziem urodzajny na podglebiu gliniastym. Najlepsza do lądowania była część wschodnia. Materiały zaopatrzeniowe dla lotniska (smary, materiały pędne) składowano w mieście. Wodę dla potrzeb lotniska pobierano z Folwarku Mokre w odległości o,5 km.

Dla pasażerów lotniska pomieszczenia i restauracje oferowano w mieście. Podobne wskazanie było dla połączeń autobusowych z miastem (linia Szczebrzeszyn-Zamość). Zarząd lotniska mieścił się w Starostwie pod Nr 1. Urząd pocztowy i telegraficzny były oddalone od lotniska o 4,5 km. Stacja kolejowa znajdowała się w odległości 3,5 km, a posterunek meteorologiczny był w mieście, podobnie jak posterunek policji państwowej. Pomocy lekarskiej udzielało miasto Zamość. Najbliższy telefon znajdował się w Gminie Mokre w odległości o,5 km od lotniska. Dane na temat lotniska w Zamościu-Mokrem (opis i mapy) podano wg stanu na listopad 1932 r. Lotnisko posiadało nie oświetlony rękaw lotniczy, na wysokim maszcie, od strony torów kolejowych na odcinku Zamość-Zawada. Z innych znaków lotniczych na mapie oznaczono: .220 (wysokość nad poz. lotniska); nazwę miejscowości (w kole Zamość); T (nie oświetlone); granicę lotniska w kształcie trapezu (linia przerywana); pole wzlotów (linia czerwona ciągła).

opracowanie: Ewa Lisiecka
źródło:
  1. Atlas lotnisk polskich. wyd. Ministerstwo Komunikacji. Lotnictwo Cywilne. Warszawa 1933. Biblioteka Jagiellońska.
  2. Afisz z 21.05.1933 r. – Tydzień Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. CBN Polona.

Szkolenia w listopadzie.

Koleżanki i koledzy zapraszam:

5 listopada (sobota) godz. 12,00 oprowadzanie kuratorskie po wystawie przygotowanej przez dr. Jacka Feduszka pt: „ Monarchowie, prezydenci, premierzy – wizyty głów koronowanych i oficjalnych gości w Zamościu od XVII do XX wieku”, Muzeum Zamojskie

6 listopada (niedziela) godz. 14,00 spotykamy się przy bramie cmentarza parafialnego przy ul. Peowiaków.

25 listopada (piątek) 2022 r. o godz. 10,00 rozpocznie się konferencja naukowa i otwarcie wystawy pt. „Dzieci – najmłodsze ofiary wojny. W 80. Rocznicę wysiedleń ludności Zamojszczyzny”. Konferencja i otwarcie wystawy odbędzie się w Muzeum Fortyfikacji i Oręża Arsenał. Szczegółowy program przedstawię wkrótce.

Informację o terminie mszy św. w intencji zmarłych przewodników i działaczy turystycznych prześlę w późniejszym czasie.

Z turystycznym pozdrowieniem Maria

List gończy za Józefem Piłsudskim.

Na dziesięciolecie niepodległości Polski w 1928 r. został przedstawiony, odnaleziony w archiwaliach dokument, który otrzymał tytuł „List gończy za Józefem Piłsudskim z 1887 r.”
W rzeczywistości nie był to list gończy, a więzienna karta ewidencyjna Józefa Piłsudskiego, z jego rysopisem. Ponieważ w tym czasie nie był poszukiwany.
Studiując medycynę na Uniwersytecie w Charkowie, związał się z rosyjską rewolucyjną organizacją Narodna Wola. Przekazał materiały chemiczne potrzebne do zbudowania bomby, którą miano użyć do zamachu na cara Aleksandra II Romanowa. Chociaż nie przeprowadzono zamachu, został aresztowany 22 marca 1887 r. pod zarzutem udziału w spisku na życie cara. 1 maja tego roku skazany na pięcioletnie zesłanie w głąb Rosji azjatyckiej. Do Kiereńska w obwodzie irkuckim, 640 km na płn – wsch od Irkucka.
Karta została sporządzona po 23 grudnia 1887 r. w Kiereńsku, do którego w tym dniu przybył. Co można domniemywać na podstawie rysopisu (braki w uzębieniu) oraz podanego wieku. W irkuckim więzieniu etapowym, w którym przebywał przed wysłaniem do Kireńska, 1 listopada 1887 r. wybuch bunt więźniów. Piłsudski chociaż nie brał w nim udziału został pobity przez pacyfikujących bunt żołnierzy, w wyniku czego stracił dwa przednie zęby. Z zesłania powrócił do Wilna 1 lipca 1892 r..
Dokument został przetłumaczony na język polski. Oryginalny był sporządzony w języku rosyjskim – języku urzędowym cesarstwa.
Państwowy przestępca
Józef Piłsudski, szlachcic
Rysopis
Lat 19 [urodził się 5 grudnia 1867 r.],
1887 r.
Wzrost 1 m 75 cm (w oryginale 2 arszyny, 7 1/4 werszków),
Twarz czysta,
Oczy szare,
Włosy ciemnoblond,
Bokobrody jasnoblond rzadkie,
Brwi ciemnoblond schodzące się,
Wąsy jasnoblond,
Broda ciemnoblond,
Nos normalny,
Usta normalne,
Zęby nie wszystkie,
Podbródek okrągły.
Szczególne znamiona
  1. Twarz czysta, tylko brwi zrastają się nad nosem,
  2. Na końcu prawego ucha brodawka.
Podsumowanie
„Siła życia więziennego do tworzenia nowego życia niechybnie jest wielka, niechybnie czar taki daje. Nie ma wątpliwości, że przez te 150 lat polska psychika więzienna była czemś, co dotykało głęboko ludzi w Polsce i nie było człowieka, któryby, przebiegając życie polskie dawnych czasów, o więzienie się nie otarł, o więzieniu nie mówił, do więzienia się nie zbliżał. Niema wybitniejszej czynności podczas 150 lat ubiegłych, 150 długich, długich lat, lat tyle, ile najstarszy człowiek nie jest zdal pamiętać, przy której więzienie nie byłoby towarzyszem życia Polaka od kolebki aż do grobu”1.
Stankiewicz Zbigniew
1 Józef Piłsudski. Psychologia więźnia. Piłsudskiego pisma zebrane. Warszawa 1931 r.

Waga miejska w Zamościu

Kain wynalazłszy miary i wagi, zmienił ową niewinną i szlachetną prostotę, w jakiej żyli ludzie, póki ich nie znali, w życie pełne oszustwa”.

(Józef Flawiusz)

Miasta, aby sprawować kontrolę nad swoim wewnętrznym rynkiem, musiały posiadać instytucję wagi miejskiej. Znajdowała się ona w ratuszu lub osobnym budynku obok niego, składała się z wagi wielkiej (pensa maior) i wagi małej (pensa minor). Pierwsza przeznaczona była do ważenia artykułów ciężkich (w cetnarach i kamieniach), druga lżejszych (w funtach i grzywnach). Waga miejska była instytucją kontrolującą obrót i uczciwość transakcji handlowych oraz wymuszającą korzystanie z obowiązującego w mieście systemu wag i miar. Było to miejskie przedsiębiorstwo, przynoszące stały i znaczny dochód, dlatego często wydzierżawiane. Korzystanie z niej miało charakter przymusowy, ważono towary przeznaczone na sprzedaż w mieście, aby pobrać od nich opłatę z tytułu prawa wagowego.

Z instytucją wagi miejskiej nierozerwalnie związany był system stosowanych wag i miar. Do czasu wprowadzenia jednolitego systemu metrycznego, występowała w tej kwestii duża różnorodność, w zależności od terytorium, czasu i towaru. Wagi i miary nawet przy tych samych nazwach oznaczały, w zależności od systemu, różne wielkości.

„Co województwo, co powiat, co miasto

Inna waga i łokieć, inszy garniec, korzec

Bezprawie, nierząd wielki, inaczej trudno rzec.

Nie miasta, każdy kupiec ma osobne miary

Na które sfałszowane sprzedaje towary.”

(Aleksander Bruckner – Encyklopedia staropolska)

W każdym mieście były przechowywane wzorce obowiązujących miar i wag. Aby je uwiarygodnić, były cechowane herbem miasta z odpowiednią informacją. Dbano, aby nie zatraciły swoich walorów użytkowych jako wzorce, dlatego zabezpieczano je przed zużyciem, drewniane okuwano żelazem lub wykonywano je w całości z metalu: „jedne na ratuszu a drugie w ogrodzie zostały i potrzebującym dawane były”. Władze miasta miały obowiązek nadzorowania prawidłowości dokonywanych transakcji handlowych pod względem miar, wag i cen. Prawo miejskie przewidywało kary dla wszystkich niekorzystających z obowiązujących miejscowych miar i wag. Były one sprawdzane przez lonara, specjalnych sędziów targowych (wyznaczonych rajców) oraz hutmana ze strażą miejską.

Przysłowie z tamtego okresu dobrze oddaje stosunek ówczesnych ludzi do wag i miar: „Lepiej mierzyć niż wierzyć”. Jednocześnie w ich odczuciu wagi i miary zawsze miały odniesienie sakralne, ponieważ Bóg stworzył wszystko „według liczby, wagi i miary”.

Pierwsza wzmianka o istnieniu wagi miejskiej (ważnicy) ale nie instytucji wagi w Zamościu pochodzi z 1584 r. Jest to informacja o tym, że zrobiono do niej gwichty (odważniki), a więc jest możliwość jej sprawdzenia. Ponieważ waga była gotowa, więc można być pewnym, że jeszcze w tym roku zaczęła funkcjonować, początkowo opłaty były pobierane przez właściciela miasta.

Konstrukcyjnie waga zamojska (wielka), tak jak wszystkie inne, była oparta na działaniu dźwigni dwuramiennej. Była to profilowana drewniana belka podwieszona na osi której ramiona zakończono hakami służącymi do zawieszenia na łańcuchach drewnianych okutych szal, w miejscu zawieszenia wagi znajdował się wskaźnik wychyleń. Jej wygląd przedstawiony jest na tympanonie znajdującym się nad wejściem do Urzędu Miasta, od strony Rynku Solnego. Waga mała była niemal identyczna, tylko mniejszych rozmiarów, była to waga stojąca.

Jan Zamoyski w przywileju z 1601 r. pozwolił władzom miasta na pobieranie opłat od wagi i miar miejskich. Od tego roku zaczęła funkcjonować instytucja wagi miejskiej w Zamościu. To władze Zamościa ustalały wysokość podatku na rzecz miasta, płaconego od ilości i wagi sprzedawanych towarów, oraz wysokość opłaty za ważenie towarów na wadze miejskiej. W budynku wagi miejskiej znajdowała się komora celna do pobierania tych opłat.

Wiadomo, że w Zamościu na pewno stworzono odrębny system mierniczy. Miary i wagi były atrybutem władzy. Nie są znane wartości zamojskich miar i wag, ale musiały być zbliżone do używanych w tym czasie w Polsce. Na pewno jako miary wagi w użyciu były: cetnary, kamienie, funty; miary ciał sypkich: korzec, półkorzec, ćwiertnia, garniec. Jedynie z 1676 r. pochodzi wzmianka o półkorcu miary zamojskiej oraz z 1723 r. o odlewaniu armat na lyrę zamojską; być może związaną z systemem wagi. Wzorce wag i miar wykonane najczęściej z metalu lub okutego drewna trzymano w ratuszu pod kluczem.

W 1764 r. wprowadzono w Polsce celem unifikacji miary i wagi warszawskie (staropolskie): cetnar – 5 kamieni – 128 funtów – 64,880 kg; korzec – 2 półkorce – 126,6 l. Po I rozbiorze w 1801 r. władze okupacyjne austriackie przeprowadziły unifikację systemu mierniczego w Galicji, wprowadzono lwowski system miar i wag: cetnar – 100 funtów – 40,55 kg; korzec – 32 garnce – 123 l. W Królestwie Polskim w 1819 r. przyjęto jednolity system, nazywany „nowopolskim”: cetnar – 4 kamienie – 40,550 kg; korzec – 4 ćwierci – 128 l. Od 1849 r. wprowadzono w Królestwie Polskim rosyjski system: berkowiec – 10 pudów – 163,8 kg; ośmina – 4 czetwiertyki – 104,94 l. Obok nich nadal używano miar nowopolskich. Jednostki metryczne w zaborze rosyjskim używano fakultatywnie od 1875 r..

Waga Wielka we Wrocławiu

Waga miejska (ważnica) prawdopodobnie mieściła się początkowo w Giełdzie (obok Bramy Lwowskiej), do jej ścian na pewno były przytwierdzone uwiarygodnione kopie miar i wag. W 1627 r. ordynat Tomasz Zamoyski odkupił dom murowany zwany Giełdą oraz położony obok plac dla pobudowania kościoła franciszkańskiego. Dotychczasowi najemcy Giełdy otrzymali półtorej roku na wyprowadzenie się. Wagę przeniesiono przypuszczalnie do zamojskiego centrum handlowego, na Rynek Solny. Została umieszczona w drewnianej lub murowanej wiacie postawionej na rynku – były to cztery słupy (filary) przykryte dachem, z dobudowaną komorą celną. Mogła być początkowo drewniana, ale zapewne szybko, ze względu na prestiż miasta, została zastąpiona murowaną. Natomiast uwiarygodnione kopie miar i wag, aby były dostępne dla wszystkich zainteresowanych, znajdowały się na targowisku. Po zakończonej w 1651 r. rozbudowie ratusza waga została tam przeniesiona. Inwentarz ratusza z 1677 r. informuje, że ważnica znajduje się na parterze, w trakcie podcieni, w narożniku południowo-zachodnim (obecnie jest tam biuro przyjęć interesantów). W pomieszczeniach wagi przechowywano wzorce wag i miar obowiązujących w mieście. Przypuszczalnie część była przytwierdzona do zewnętrznych ścian ratusza.

Kiedy na początku XVIII w. została rozszerzona funkcja penitencjarna i koszarowa ratusza, na ten cel został przeznaczony cały parter wraz z dobudowanym odwachem. Znalazły tam miejsce więzienie miejskie wraz z koszarami milicji miejskiej. Dlatego wagę przeniesiono do osobnego budynku. Tego budynku – wagi miejskiej – można się dopatrzeć na planie Zamościa pochodzącym z 2 poł. XVIII w. – Plan Neu Zamosze in Kay Perl Pohlen oraz na planie austriackim Haillmanna z 1777 r.. Przedstawiony jest jako budynek wolnostojący, na rzucie prostokąta, usytuowany na zapleczu ratusza (na Rynku Solnym), od strony zachodniej, szczytem do ulicy (obecnie ul. Ratuszowa). Z lipca 1707 r. pochodzi informacja o funduszach na wrota gdzie wagi.

Na postawie zachowanych w innych miastach budynków wagi, można sądzić, że zamojski był dwutraktowy, w trakcie przednim od ulicy znajdowała się waga, za nią w głębi komora celna gdzie pobierano opłaty. Usytuowany szczytem do ulicy, w którym znajdowały się bielone wejściowe glify, celem oświetlenia wnętrza. Prestiż miasta stołecznego nie pozwalał na bylejakość budynków publicznych, dlatego przypuszczalnie posiadał ozdobną elewację szczytową, a nad wejściem znajdował się tympanon wypełniony płaskorzeźbą.

Można domniemywać, że znajdująca się teraz płaskorzeźba nad wejściem do ratusza od Rynku Solnego była zamontowana uprzednio w tympanonie nad wejściem do budynku wagi miejskiej. Pełniła tam rolę znaku posiadanych uprawnień i pełnionych funkcji. Ponieważ bardzo ceniona była uczciwość co do stosowania wag i miar, znajdują się na nim, oprócz wizerunku wagi, symboliczne gwarancje zapewniające sprawiedliwe pomiary bez oszustw. „Ręka sprawiedliwości” będąca symbolem sądów na ziemi, gwarancja uczciwości ze strony miejscowej władzy miejskiej oraz „Oko opatrzności” symbol Boga pilnującego ludzi, zapewniający gwarancję sakralną.

Budynek wagi jest przedstawiony na rysunkach inwentarzowych ratusza sporządzonych w 1822 r.. Na jednym z nich figuruje jako murowany budynek jednokondygnacyjny z białymi otynkowanymi ścianami, zadaszony dachem dwuspadowym. Obok był równoległy do niego jednokondygnacyjny budynek drewniany, być może magazyn składowy. Inny przedstawia planowaną przebudowę najniższej kondygnacji ratusza na więzienie. Przebudowa miała objąć również budynek wagi miejskiej. Z 1827 r. pochodzi informacja o zajęciu przez wojsko budynku zwanego wagą miejską, stojącego na zapleczu ratusza. Nastąpiło to po jego przebudowie zgodnie z wymogami nowego użytkownika. Ta wzmianka informuje, że w mieście nie było już instytucji wagi, a tylko pozostał budynek po wadze. W tym miejscu na planie twierdzy z 1830 r. pokazany jest znacznie mniejszy budynek, użytkowany przez wojsko.

Pomimo pogarszającej się koniunktury gospodarczej Zamościa, instytucja wagi miejskiej funkcjonowała przynajmniej do 1810 r., kiedy to waga wraz z odważnikami została zarekwirowana przez Wojsko Polskie na potrzeby swojego magazynu. Rada Miasta Zamościa skarżyła się na upadek dochodu „z wagi i garca ratusznego podobnież z przyczyn zabrania przez magazyn woyskowy szale, wagi i gwichty”. Przekształcenie miasta w twierdzę spowodowało upadek handlu oraz likwidację instytucji wagi miejskiej.

Obsługą wagi zajmował się ważnik, który miał do pomocy kilku potrażnych. Potrażni byli tragarzami i woźnicami, zajmowali się podwożeniem pod wagę a następnie układaniem towarów na wadze oraz znoszeniem ich z niej na wskazane miejsce. Znanymi ważnikami w 1 połowie XVIII w. byli: Maciej Zan (zmarł w 1750 r.), po nim Wawrzyniec Bartmanowicz (zmarł w 1761 r.), następnie Wojciech Jurkowski (zmarł w 1762 r.). Znani tragarze z połowy XVII w.: Laurenty, Szymon i Grzegorz (nie posiadali nazwisk). Nadzór nad instytucją wagi sprawował z ramienia rady miejskiej urzędnik miejski: lonar (lonher), który zarządzał skarbem miasta i jego finansami. W 1663 r. jest wymieniany Piotr lonhal (lonhel). Miał on do pomocy sługę oraz pisarza, którzy zajmowali się pobieraniem opłat należnych z prawa wagowego.

Trzeba się też zastanowić nad tym, kiedy nad bramą budynku administracyjnego więzienia przy Rynku Solnym pojawiła się płaskorzeźba w tympanonie. Według projektu Jana Malletskiego miał tam być tylko napis „WIĘZIENIE”, a po obu stronach w prostokątnych płyciznach płaskorzeźby wagi z symbolami: ręki sprawiedliwości i oka opatrzności. Ponieważ „Sprawiedliwa waga” stała się symbolem sprawiedliwości w ogóle – kiedy więc przebudowano budynek wagi na potrzeby nowego użytkownika, przeniesiono płaskorzeźbę nad wejście do więzienia. Jako pasującą do planowanego przekazu informacyjnego. Sama płaskorzeźba stała się informatorem o pełnionej funkcji przez budynek. Jednocześnie symbolicznie przypominała o „Sądzie ostatecznym”, puste zrównoważone szale informowały, że poprzez swoje postępowanie każdy sam decyduje o swoim losie; które uczynki przeważą dobre lub złe.

Zbigniew Stankiewicz

Bibliografia

Góralski Z., Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983.

Herbst S., Zamość, Warszawa 1954.

Kędziora A., Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm 2000.

Czterysta lat Zamościa, red. Kowalczyk J., Wrocław 1983.

Kula W., Miary i ludzie, Warszawa 2004.

Maisel W., Archeologia prawna Polski, Warszawa-Poznań 1982.

Pawlicki B. M., Kamienice mieszczańskie Zamościa. Problemy ochrony, Kraków 1999.

Stworzyński M., Opisanie statystyczno-historyczne dóbr Ordynacji Zamojskiej, 1834 (maszynopis WUOZ Delegatura w Zamościu).

Pro memoria Żołnierzom Wojska Polskiego, poległym i zmarłym na terenie Zamościa w latach 1918-1920.

Cmentarz wojenny jest miejscem spoczynku żołnierzy poległych lub zmarłych z ran oraz chorób. Jest przeznaczony dla wszystkich żołnierzy, bez względu na narodowość i wyznanie. Czas jego istnienia powinien być nieograniczony. Traktowany jest jako cmentarz zamknięty.

Wojsko Polskie w latach 60. XX wieku doprowadziło do likwidacji cmentarza wojennego z czasów I wojny światowej i walk o niepodległość. Chodzi o cmentarz znajdujący się na terenie koszar, przy obecnej ul. Wojska Polskiego, założony przez Austriaków w końcu 1916 r., początkowo ogrodzony drewnianym parkanem. W latach 1917-1918 został uporządkowany, ogrodzony wysokim murem, w którego południowo-wschodnim narożu znajdowała się brama. Zamknięta była dwuskrzydłowymi, wykonanymi z prętów metalowych drzwiczkami, na każdej z kwater znajdował się krzyż. Na wprost bramy, w narożu północno-wschodnim znajdował się murowany ołtarz z kamienną mensą, za nim kilkumetrowy kamienny krzyż. Ołtarz otoczono murowaną barierką, od wewnątrz przy niej po obu stronach kamienne ławy. Cegły dostarczyła zamojska klinkiernia, a kamień kamieniołomy w Senderkach. Przy płocie, wzdłuż alejki prowadzącej od furtki do ołtarza, znajdowało się kilka grobów żołnierzy poległych w latach 1945-46. Były one uporządkowane, otoczone murowanymi opaskami z krzyżami i tabliczkami informującymi o poległych. Natomiast pozostały teren był zarośnięty chwastami, które pokrywały ledwo czytelne groby ziemne. Pochowani w nich byli żołnierze którzy zmarli z ran i chorób w pobliskim szpitalu wojskowym. Szpital na terenie koszar został założony przez Austriaków w końcu 1916 r., od końca 1918 r. działał jako wojskowy szpital garnizonowy Wojska Polskiego w Zamościu, a od 1920 r. Szpital Wojskowy w Zamościu.

W tym czasie został też zniszczony cmentarz wojenny znajdujący się przy ul. Peowiaków, stanowił część cmentarza parafialnego. Była tam kwatera z I wojny światowej, w której pochowano obrońców Zamościa z 1920 r. oraz zmarłych w szpitalu epidemiologicznym.

Wojskowy Szpital Epidemiologiczny w Zamościu powstał w początku 1919 r., na miejscu niemieckiego epidemiologicznego szpitala wojskowego. Zmarłych żołnierzy niemieckich chowano na cmentarzu prawosławnym przy ul. Odrodzenia (obecnie kwatera ta nie istnieje). Szpital znajdował się przy ul. Orlej, w budynku administracyjnym dawnego „monopolu”. Został założony z konieczności zapobiegania szerzeniu się chorób zakaźnych, jako specjalistyczna placówka przeznaczona do izolacji i leczenia zarażonych żołnierzy. Łącznie na tych cmentarzach na początku 1918 r. było pochowanych 2832 żołnierzy austro-węgierskich (w tym 1 legionista), 1408 niemieckich, 2151 rosyjskich.1 Austriacy uważali, że nie może być różnic pomiędzy pochowanymi żołnierzami swoimi a przeciwnika. Walczyli pierś w pierś ale spoczywają ramię w ramię. Udało się ustalić dane kilku jeńców austriackich zmarłych w szpitalu polowym w Zamościu.

Żołnierze austriaccy zmarli w szpitalu polowym pod koniec 1914 r.2

Berton Mat,

Buker Emeryk,

Chalper (Halper),

Czermak Józef,

Czyczel Michał,

Hajek Franciszek,

Juszt Józef,

Koch Franciszek,

Kwitkowski (Kwiatkowski) Jan,

Marek Józef,

Rywa Wacław,

Szwełaj Jerzy,

Tuszer Karel.

Na cmentarzu parafialnym zachowała się część kwatery z II wojny światowej z pochówkami żołnierzy polskich, uległy likwidacji z tego okresu groby żołnierzy niemieckich. Ponieważ cmentarz dysponował ograniczoną powierzchnią, nastąpił proces usuwania starych oraz „obcych” mogił. Obecnie całkowicie zatracił charakter cmentarza wojennego, jego teren zajmują przeważnie groby osób cywilnych.

Dlatego pozwolę sobie umieścić listę wszystkich (na ile jest to możliwe) żołnierzy Wojska Polskiego, którzy w Zamościu polegli, zmarli z ran, chorób i tutaj byli pochowani w latach 1918-1920, a poprzez niegodne postępowanie stracili to, co powinni zachować na wieki – swój grób, a zarazem pamięć przyszłych pokoleń. Grób ma za zadanie nie tylko zabezpieczenie ciała ludzkiego, obdarzony jest też przywilejem jedynej i nietykalnej własności zmarłego. Jednocześnie ma zachować pamięć o zmarłym oraz jego dokonaniach.

Polegli i ranni śmiertelnie w obronie Zamościa w 1920 r.

Baczewski Mieczysław – strzelec, 45 pułk strzelców, 31 sierpnia, z odsieczy 13 DP

Binasiewicz Józef – kapral, 31 pułk piechoty, poległ 30 sierpnia

Borensztajn Icek – szeregowy, 31 pułk piechoty zmarł z ran 31 sierpnia, pochowany na cmentarzu żydowskim w Zamościu

Czapca Stanisław – strzelec, 2 pułk strzelców konnych, poległ 30 sierpnia

Drozdziewicz Antoni – sierżant, 30 pułk piechoty, 30 sierpnia

Gąsiorowski Bronisław – podchorąży (awansowany na ppor), pociąg pancerny Zagończyk, zmarł z ran 31 sierpnia

Gize Gustaw – szeregowy, 31 pułk piechoty, poległ 29 sierpnia

Głąb Władysław – szeregowy, 31 pułk piechoty, ciężko ranny 31 sierpnia, zmarł z ran 1 września.

Kamala Stefan – szeregowy, pociąg pancerny Zagończyk, poległ 31 sierpnia

Karolewski (Koralewski) Stanisław – szeregowy, 31 pułk piechoty, poległ 31 sierpnia

Kozłowski Jan szeregowy, pociąg pancerny Mściciel, ciężko ranny 30 sierpnia, zmarł z ran 16 września w Łodzi i tam pochowany

Krasiński Stefan – kapral, 31 pułk piechoty, poległ 29 sierpnia

Krasowski Feliks – ułan, 214 pułk ułanów, poległ 31 sierpnia

Lipiec Maciej – szeregowy, 31 pułk piechoty, zmarł z ran 31 sierpnia

Mejer Stanisław – porucznik, pociąg pancerny Zagończyk, poległ 29 sierpnia

Munk Walter ppor (awansowany na por), pociąg pancerny Zagończyk, ciężko ranny 31 sierpnia, zmarł z ran 20 września w Łodzi, pochowany na cmentarzu żydowskim w Żywcu

Pelczar Jan – strzelec, 2 pułk strzelców konnych, poległ 30 sierpnia

Rutkowski Adam – ułan, 214 pułk ułanów, poległ 31 sierpnia

Waszyn (Waszyk) Adolf szeregowy, 31 pułk piechoty, ciężko ranny 31 sierpnia, zmarł z ran 25 września

16 z nich zostało pochowanych na wojskowym cmentarzu przy ul. Peowiaków w kwaterze obrońców Zamościa

Zmarli z ran w 1919 roku

Baran Józef – starszy szeregowy, 21 pułk piechoty, 26 grudnia

Bury Jan – szeregowy, 35 pułk piechoty, 1 kwietnia

Deryń Wincenty – strzelec, 6 pułk strzelców Hallera, 22 maja

Kilarecki Adam – strzelec, 4 pułk strzelców Hallera, 23 maja

Łącki Antoni – kanonier, 13 pułk artylerii pieszej, 27 maja

Matejczuk Franciszek – szeregowy, 6 pułk piechoty legionów, 8 października

Nagajski Jan – starszy żandarm, żandarmeria wojskowa, 29 kwietnia

Pluta Wojciech – szeregowy, 27 pułk piechoty, 12 kwietnia

Pietrzyk Władysław – szeregowy, 30 stycznia

Rebczyński Józef – szeregowy, 21 pułk piechoty, 24 maja

Starczuk Stanisław – szeregowy, 1 batalion wartowniczy z Włodzimierza Woł., 4 marca

Tarka Stanisław – strzelec, 1 pułk strzelców podhalańskich, 3 marca

Ulatowski Aleksander – szeregowy, 32 pułk piechoty, 12 maja

Wieniecki Zygmunt – szeregowy, 3 pułk piechoty legionów, 27 września

Zmarli z ran w 1920 r.

Bednar Piotr – strzelec, 44 pułk strzelców, 5 września

Błaszczyk Jan – szeregowy, 2 batalion kolejowy, 7 sierpnia

Borowiec Feliks – szeregowy, 5 kompania telegraficzna, 15 grudnia

Bremol Jan – strzelec, 44 pułk strzelców, 3 września

Chludziński Leon – plutonowy, PKU Lubartów, 5 lutego

Czernicki Romuald – ułan, jazda rotmistrza Jaworowskiego, 3 sierpnia

Kamiński Ludwik – kanonier, 4 pułk artylerii pieszej, 20 marca

Kieła Rudolf – ułan, 14 pułk ułanów, 1 sierpnia

Konofał Józef – starszy ułan, 9 pułk ułanów, 14 grudnia

Korczyński Antoni – szeregowy, 1 pułk piechoty legionów, 20 marca

Kuźba Andrzej – szwoleżer, 2 pułk szwoleżerów, 23 sierpnia

Łendzion Michał – szeregowy, 6 pułk piechoty legionów

Łuczak Józef – szeregowy, 5/VI batalion etapowy, 2 grudnia

Majsnarowski Michał – szeregowy, 57 pułk piechoty, 13 czerwca

Maruszczak Antoni – szeregowy, 4 pułk piechoty legionów, 7 czerwca

Milczarek Władysław – strzelec, 44 pułk strzelców, 2 września

Mroczek Stanisław – kapral, 9 pułk piechoty legionów, 21 maja

Muszyński Wacław – starszy ułan, 16 pułk ułanów, 2 sierpnia

Oleszczuk Stanisław – kapral, 35 pułk piechoty, 13 września

Szyszko Jan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 20 stycznia

Świerszczyk Alojzy – szeregowy, 12 pułk piechoty, 27 czerwca

Walentynowicz Alfons – zakład 1 DP, 11 stycznia

Waszyn (Waszyk) Adolf – szeregowy, 31 pułk piechoty, 25 września

Wątroba Andrzej – strzelec, 45 pułk strzelców, 2 września

Wójcik Jan – sierżant, 1 pułk piechoty legionów, 6 sierpnia

Zmarli z chorób w 1918 r.

Bielanny Stefan – szeregowy, 2 kompania lubelska, 26 listopada

Michalik Jan – szeregowy, oddział szczebrzeszyński, 1 grudnia

Poznański Jan – ułan, 3 pułk ułanów, 27 listopada

Zmarli z chorób w 1919 r.

Adamski Ignacy – saper, 3 batalion saperów, 31 grudnia

Apolinarski Jan – szeregowy, 3 pułk piechoty legionów, 2 listopada

Babiński Edward – ułan, 12 pułk ułanów, 22 grudnia

Bednarczyk Władysław – szeregowy, zakład DOG II, 27 września

Bedner Michał – szeregowy, PKU Zamość, 2 września

Bereziak Jan – szeregowy, 37 pułk piechoty, 7 września

Berthold Albert – szeregowy, 8 pułk piechoty legionów, 30 kwietnia

Bigosiński Ignacy – starszy szeregowy, 27 pułk piechoty, 17 maja

Bryt Jan – starszy szeregowy, grupa pułkownika Kopczyńskiego, 6 grudnia

Buczek Wojciech – starszy wachmistrz, żandarmeria polowa, 16 maja

Budkiewicz Aleksander – starszy żandarm, żandarmeria polowa, 18 października

Czajkowski Jan – strzelec, białostocki pułk strzelców, 14 grudnia

Czerniej Iwan – szeregowy, 31 lipca

Ciołek Maciej – szeregowy, 1 kompania ochrony Biłgoraj, 4 lutego

Cybulski Wacław – kanonier, 1 pułk artylerii pieszej, 2 października

Ćwiekała Józef – podporucznik, 31 pułk piechoty, 5 marca

Dietrych Stefan – żandarm, żandarmeria wojskowa, 21 marca

Duvillet Marjus – strzelec, 6 pułk strzelców Hallera, 5 maja

Dziedzic Kazimierz – szeregowy, 35 pułk piechoty, 31 grudnia

Fortuński Wincenty – szeregowy, 8 pułk piechoty legionów, 22 lipca

Frankowski Franciszek – strzelec, 4 pułk strzelców wielkopolskich, 4 grudnia

Fuss Władysław – szeregowy, 3. pułk piechoty, 4 listopada

Gała Adam Antoni – szeregowy, Szpital Garnizonowy Zamość, 17 maja

Golik Błażej – szeregowy, 35 pułk piechoty, 15 maja

Górnacki Stefan – kapral, 32 pułk piechoty, 11 maja

Grabowski Marceli – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 31 lipca

Hołowiński Józef – szeregowy, 35 pułk piechoty, 19 kwietnia

Hrycaj Stanisław – żandarm, żandarmeria wojskowa, 8 lutego

Janiszewski Henryk – 30 marca

Jankowski Konstanty – podporucznik, 31 pułk piechoty, 28 listopada

Jarzębiński Jan – strzelec, 1 pułk strzelców podhalańskich, 3 maja

Jęczmienka Stanisław – szeregowy, 4 pułk piechoty legionów, 16 października

Jurak Józef – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 16 czerwca

Juszyński Franciszek – szeregowy, 35 pułk piechoty, 21 października

Kawczyński Tadeusz – sierżant, 31 pułk piechoty, 10 kwietnia

Kincler Bolesław – starszy szeregowy, 3 batalion kolejowy, 26 grudnia

Kiszka Wojciech – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 16 września

Klimkiewicz Michał – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 22 czerwca

Koman Franciszek – szeregowy, oddział karabinów maszynowych, 8 stycznia

Kogut Franciszek – sanitariusz, 2 DP Hallera, 3 maja

Kopeć Jan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 28 grudnia

Korycaj Stanisław – żandarm żandarmeria wojskowa, 8 marca

Kostrzewski (Kostrzewa) Jan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 10 lipca

Krasowski Sylwester – szeregowy, batalion szturmowy, 5 kwietnia

Krawczyk Franciszek – starszy szeregowy, 1/II batalion etapowy, 5 listopada

Krawczyk Leon – kanonier, 1 pułk artylerii pieszej, 27 grudnia

Kruk Franciszek – szeregowy, 35 pułk piechoty, 28 kwietnia

Kułakowski Piotr – kapral, 2 pułk piechoty legionów 18 maja

Kułej Antoni – szeregowy, 27 pułk piechoty, 2 kwietnia

Kustler Bolesław – starszy szeregowy, 2 batalion kolejowy, 26 grudnia

Łachmanowicz Stanisław – ułan, 2 pułk ułanów, 19 maja

Łącki Antoni – kanonier, 13 pułk artylerii pieszej, 27 maja

Majewski Saturnin – saper, . batalion saperów, 14 października

Matuszkiewicz Leon – szeregowy, 31 pułk piechoty, 11 kwietnia

Molas Feliks – kapral, żandarmeria wojskowa, 8 lipca

Mordak Stefan – szeregowy, 30 pułk piechoty, 13 marca

Nowak Stanisław – starszy szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 22 października

Nowakiewicz Jan – kapral, 23 pułk piechoty, 8 lutego

Nowosad Teodor – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 26 grudnia

Pasternak Jan – szeregowy, Szpital Epidemiologiczny Zamość, 3 sierpnia

Pawelczuk Jan – strzelec, 1 pułk strzelców podhalańskich, 31 lipca

Pelke Wilhelm – strzelec, 45 pułk strzelców, 29 grudnia

Plewiński Bolesław – szeregowy, 32 pułk piechoty, 30 kwietnia

Poch Władysław – kapral, zakład DOE Równe, 28 grudnia

Przeklasa Michał – kanonier, 1 pułk artylerii pieszej, 23 grudnia

Przywara Jan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 30 grudnia

Rebczyński Józef – szeregowy, 21 pułk piechoty, 24 maja

Rojecki Stanisław – szeregowy, 35 pułk piechoty, 14 marca

Różalski Stefan – ułan, 2 pułk ułanów, 29 maja

Rygulicz Dymitr – szeregowy, z dowództwa DOG II, 18 października

Sameluta Franciszek – szeregowy, 35 pułk piechoty, 18 lipca

Siergiej Paweł – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 28 października

Skibiński Mieczysław – szeregowy, 35 pułk piechoty, 25 czerwca

Smycz Marek – szeregowy, 37 pułk piechoty, 13 czerwca

Sobaszek Michał – szeregowy, 33 pułk piechoty, 26 listopada

Sobczak Kazimier – szeregowy, 1 pułk piechoty legionów, 7 listopada

Sopczak Władysław – szeregowy, 10 pułk piechoty, 21 grudnia

Starszuk Stanisław – batalion szturmowy, 4 marca

Szarf Lejzor – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 24 listopada

Szczepach Wojciech – szeregowy, 35 pułk piechoty, 5 października

Talaba Andrzej – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 26 września

Tamiola Karol – szeregowy, 24 pułk piechoty, 24 września

Tarnowski Czesław – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 30 czerwca

Terma Jan – szeregowy, 5 pułk piechoty legionów, 11 września

Tomzik Antoni – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 25 grudnia

Twardowski Walenty – szeregowy, 28 pułk piechoty, 31 marca

Tymkowski Stanisław – kanonier, 2 pułk artylerii pieszej, 15 września

Wąsiura Jakub – wachmistrz, 3 kwietnia

Wolski Kazimierz – kapral, 21 pułk piechoty, 23 lutego

Woszczak Michał – szeregowy, 35 pułk piechoty, 28 czerwca

Woźniak Stefan – szeregowy, 21 pułk piechoty, 23 maja

Zawal Franciszek – szeregowy, 20 pułk piechoty, 2 listopada

Zazuliński Sylwester – starszy saper, pułk wojsk kolejowych, 10 sierpnia

Żuk Teodor – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 1 listopada

Zmarli z chorób w 1920 r.

Anioł Jan – strzelec, 43 pułk strzelców, 3 maja

Aniołkowski Aleksander – starszy szeregowy, 6 pułk piechoty legionów

Bańka Władysław – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 1 stycznia

Barański Józef – szeregowy, 1 pułk piechoty legionów, 19 stycznia

Bazyl Franciszek – strzelec, 44 pułk strzelców, 15 listopada

Biały Franciszek – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 5 stycznia

Błaszczak Hieronim – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 17 kwietnia

Błaszczuk Stanisław – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 28 lutego

Bojanowicz Władysław – ułan, 12 pułk ułanów, 15 marca

Bojanowski Michał – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 23 lipca

Bołrzewski Ludwik – strzelec, 44 pułk strzelców, 3 grudnia

Bosz Mateusz – strzelec, 43 pułk strzelców, 24 grudnia

Brocki Stanisław – szeregowy, 4 pułk piechoty legionów, 14 lipca

Brodacki Franciszek – starszy ułan, 12 pułk ułanów, 22 października

Bryda Bronisław – strzelec, 48 pułk strzelców, 29 października

Buciar Szczepan – kanonier, 13 pułk artylerii ciężkiej, 17 lutego

Buczko Franciszek – szeregowy, 23 pułk piechoty, 16 sierpnia

Buda Antoni – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 2 marca

Bużyński Stanisław – szeregowy, dowództwo dworca Zamość, 19 października

Bywalec Andrzej – kanonier, 3 pułk artylerii ciężkiej, 14 października

Bździuch Jan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 26 lutego

Bździuch Michał – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 14 lutego

Cebula Jan – kanonier, 4 dywizjon artylerii konnej, 22 października

Chrzanecki Alfred – kapral, 1 pułk piechoty legionów, 28 marca

Chudeusz Mieczysław – bombardier, 6 pułk artylerii pieszej, 7 sierpnia

Chwiejda Stanisław – ułan, 12 pułk ułanów, 21 marca

Cibor Władysław Jan– szeregowy, 29 pułk piechoty, 25 września

Cichocki Adam – kapral, 12 pułk ułanów, 19 lutego

Czereszko Bronisław – szeregowy, 28. pułk piechoty, 13 września

Czernicki Jan – kanonier, 9. pułk artylerii pieszej, 31 sierpnia

Czesak Józef – szeregowy, 15 pułk piechoty, 25 marca

Cymczak Jan – szeregowy, 18 stycznia

Ćwiek Bronisław – strzelec, 43 pułk strzelców, 21 lutego

Dąbrowski Jakub – szeregowy, VII batalion wartowniczy, 27 lipca

Długołęcki Władysław – szeregowy, 1 kolumna taborów, 6 maja

Domagała Stanisław – szeregowy, 26 pułk piechoty, 2 sierpnia

Dominiczak Stanisław – starszy szeregowy, 7 pułk piechoty legionów, 22 lipca

Dorosz Wąsy – kanonier, 13 pułk artylerii ciężkiej, 25 listopada

Drabiński Stanisław – szeregowy, 6 pułk piechoty legionów, 3 stycznia

Dubijak Jan – saper, 2 batalion saperów, 28 marca

Dudek Teofil – strzelec, 44 pułk strzelców, 25 marca

Dziubdziela Wojciech – szeregowy, 26 pułk piechoty, 31 lipca

Dycha Wincenty – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 14 marca

Falczyński Józef – ułan, 12 pułk ułanów, 11 listopada

Fiedotow Andrzej – szeregowy, 16 pułk piechoty 2 listopada

Fijak Władysław – szeregowy, 37 pułk piechoty, 30 marca

Fiszer Zygmunt – saper, 2 batalion saperów, 12 kwietnia

Flaga Ignacy – strzelec, 45 pułk strzelców, 24 lutego

Furga Stanisław – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 7 stycznia

Fus Franciszek – starszy żandarm, żandarmeria polowa, 3 lutego

Futyma Stanisław– szeregowy, 35 pułk piechoty, 28 kwietnia

Garbacz Michał – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 22 stycznia

Gaura Józef – saper, 5 batalion saperów, 18 lipca

Gawlik Tomasz – szeregowy, 27 pułk piechoty, 20 lipca

Goldfarb Izrael – szeregowy, 6/II batalion wartowniczy, 14 czerwca

Grabiec Jan – strzelec, 45 pułk strzelców, 2 lutego

Grabowski Kazimierz – ogniomistrz, 13 pułk artylerii pieszej, 31 grudnia

Graczyk Wojciech – ułan, 2 pułk ułanów, 18 lutego

Guter Abraham – szeregowy, 20 pułk piechoty 1 sierpnia

Hanzan Tomasz – szeregowy, 20 pułk piechoty, 31 lipca

Hojnacki Jan – ułan, 12 pułk ułanów, 30 marca

Iwańczyk Maciej – strzelec, białostocki pułk strzelców, 16 listopada

Izdebski Antoni – kanonier, 13 pułk artylerii ciężkiej, 29 listopada

Jabłonowski Stefan – szeregowy, 5 pułk piechoty legionów, 19 kwietnia

Jabłoński Stanisław – szeregowy, 1 pułk piechoty legionów, 25 listopada

Jastrzębski Józef – strzelec, 44 pułk strzelców, 9 marca

Jezierski Piotr – szeregowy, zakład DOG II, 29 lipca

Jóźwiak Władysław – strzelec, 50 pułk strzelców, 17 stycznia

Jurak Jan – szeregowy, 1/II batalion etapowy, 24 listopada

Kabza Antoni – szeregowy, V batalion wojsk wartowniczych, 29 października

Kaczmarski Jan – szeregowy, 30 pułk piechoty, 7 stycznia

Kajetanowicz Zdzisław – starszy szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 13 listopada

Kapeluszny Józef – saper, kompania zapasowa 2 batalionu saperów, 13 maja

Kapran Michał – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 22 marca

Kapuściński Jan – szeregowy, 7 pułk piechoty legionów, 22 stycznia

Karawański Leon – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 4 sierpnia

Kaźmierczak Władysław – ułan, 16 pułk ułanów, 5 sierpnia

Kenig Władysław – plutonowy, zakład DOG II, 20 marca

Kerszberg Jakub – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 20 stycznia

Kędziora Ludwik – kanonier, 13 pułk artylerii pieszej, 12 marca

Kijzel Wilhelm – kanonier, 13 pułk artylerii pieszej, 9 marca

Kleszcz Piotr – plutonowy, 11 pułk piechoty, 24 lipca

Kobza Antoni – szeregowy, zakład DOG II, 29 października

Kocoń Stanisław – szeregowy, zakład 7 DP, 26 października

Kołodziejczyk Józef – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 18 marca

Kołodziński Wacław – saper, kompania zapasowa 2 batalionu saperów, 26 kwietnia

Kosierkiewicz Michał – strzelec, 44 pułk strzelców, 23 marca

Kostka Władysław – żandarm, żandarmeria wojskowa, 28 marca

Kowalski Stefan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 8 marca

Kozłowski Aleksander – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 16 marca

Kozłowski Ja – szeregowy, 2 kolumna taborów, 5 maja

Kręcisz Franciszek – szeregowy, batalion etapowy, 26 sierpnia

Kromaski Tomasz – szeregowy, 14 pułk piechoty, 1 kwietnia

Krupiński Józef – kapral, 8 Brygada Jazdy, 11 listopada

Krzyżanowski Wojciech – saper, 2 batalion saperów, 16 kwietnia

Kujawski Stanisław – starszy szeregowy, 28 pułk piechoty, 27 grudnia

Kulata Aleksander – szwoleżer, 2 pułk szwoleżerów, 6 sierpnia

Kuraś Józef – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 6 kwietnia

Kuśmirek Władysław – strzelec, 50 pułk strzelców, 25 marca

Kwietniewski Jan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 2 stycznia

Lipka Jan – saper, 2 batalion saperów, 21 marca

Lewandowski Stanisław – szeregowy, 22 pułk piechoty, 27 stycznia

Łendzion Michał – szeregowy, 6 pułk piechoty legionów, 3 lipca

Łuczak Józef – szeregowy, 5/VI batalion etapowy, 2 grudnia

Maciątek (Maciuntek) Wacław– szeregowy, 10 pułk piechoty, 18 kwietnia

Małachowski Julian – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 5 marca

Małyszka Tomasz – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 16 marca

Marzec Józef – saper batalion mostowy, 22 lipca

Matan Karol – kapral, 3 pułk ułanów, 25 lipca

Matenszak Bolesław – saper, 2 batalion saperów, 9 czerwca

Matkowski Stanisław – szeregowy, 1/IV batalion etapowy, 25 stycznia

Matysiak Jan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 18 lutego

Mazurek Józef – szeregowy, Szpital Wojskowy Zamość, 2 stycznia

Mazurkiewicz Aleksander – starszy szeregowy, Szpital Wojskowy Zamość, 14 grudnia

Mendel Fuzer – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 29 września

Miecznikowski Lucjan – ułan, 7 pułk ułanów, 27 lipca

Mielechowicz Henryk – strzelec, 45 pułk strzelców, 24 marca

Mielniczuk Wojciech – ułan, 12 pułk ułanów, 3 lipca

Mierzwiński Stefan – strzelec, 45 pułk strzelców, 7 marca

Miluk Bolesław – strzelec, 45 pułk strzelców, 18 marca

Miszczak Stefan – saper, 2 batalion saperów, 31 marca

Mitura Andrzej – saper, 2 batalion saperów, 9 marca

Morsał Stanisław – saper, 2 batalion saperów, 29 marca

Mosak Wacław – ułan, 12 pułk ułanów, 15 marca

Mszyca Franciszek – szeregowy, 24 pułk piechoty, 8 lutego

Musij Nikita – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 27 lutego

Neuronik (Noworonik) Józef – strzelec, 43 pułk strzelców, 29 maja

Norek Feliks – strzelec, 1 pułk strzelców konnych, 16 czerwca

Nowak Jan – szeregowy, 33 pułk piechoty, 11 stycznia

Nowak Jan – kanonier, 2 dywizjon artylerii konnej, 1 sierpnia

Nowociej Bronisław – kanonier, 7 pułk artylerii pieszej, 31 sierpnia

Okoń Jan – szeregowy, 2 dywizjon taborów 30 lipca

Olbryszewski Tomasz – szeregowy, sztab 4 BJ, 15 stycznia

Osuch Marek – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 21 marca

Ozdarski Stanisław – kanonier, 8 dywizjon artylerii konnej, 11 grudnia

Panczyna Michał – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 22 czerwca

Panoś Stanisław – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 29 stycznia

Paruszewski Stanisław – szeregowy, 1 pociąg sanitarny, 15 marca

Pasztuła Jan – szeregowy, 53 pociąg szpitalny, 2 grudnia

Pawelec Andrzej – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 14 lutego

Paździur Bolesław – szeregowy, 25 pułk piechoty, 10 lutego

Piątek Jan – szeregowy, 28 pułk piechoty, 28 listopada

Piekut Wacław – ułan, 12 pułk ułanów, 15 marca

Pietruń Józef – szeregowy, oddział 4 DP, 2 marca

Pikulski Władysław – szeregowy, 13 szpital polowy, 3 kwietnia

Piłatowicz Antoni – ułan, 3 pułk ułanów, 6 sierpnia

Piotrowski Aleksander – szeregowy, urządzenia 13 DP, 4 października

Płochocki Bolesław – szeregowy, 8 pułk piechoty legionów, 4 lipca

Poński Władysław – saper, 3 kadra wojsk kolejowych, 8 lutego

Przybylski Ignacy – kanonier, 3 pułk artylerii pieszej, 24 stycznia

Przybył Piotr – szeregowy, 15. pułk piechoty, 25 kwietnia

Przytula Bolesław – kanonier, 1 dywizjon artylerii konnej, 8 stycznia

Pyzi Władysław – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 5 stycznia

Rabel Jan – saper, 2 batalion saperów, 9 marca

Rajferd Józef – saper, 1 batalion saperów, 29 stycznia

Rękawek Stanisław – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 20 kwietnia

Rosa Stanisław – saper, 2 batalion saperów, 10 marca

Rosiński Tomasz – szeregowy, 13 pułk piechoty, 11 stycznia

Różycki Albin – ułan, 2 pułk ułanów, 24 marca

Rudnicki Jankiel – ułan, 12 pułk ułanów, 16 marca

Ryba Stanisław – szeregowy, zakład 8 DP 5, stycznia

Ryczek Jan – strzelec, 50 pułk strzelców, 3 kwietnia

Rygielski Franciszek – strzelec, 43 pułk strzelców, 18 kwietnia

Rygulski Jan – kanonier, 8 pułk artylerii ciężkiej, 29 stycznia

Rzepnicki Izydor – strzelec, 43 pułk strzelców, 13 maja

Sadowski Aleksander – kapral, szpital polowy 107, 14 listopada

Sapiejewski Stefan – sierżant, Szpital Wojskowy Zamość, 14 czerwca

Sawicki Józef – szeregowy, 5/VI batalion etapowy, 25 września

Sieradzki Jan – szeregowy, 6 pułk piechoty legionów, 27 lipca

Sinkiewicz Antoni – szeregowy, urządzenia DOG II, 13 stycznia

Skurski Łukasz – strzelec, 45 pułk strzelców, 26 czerwca

Słomowicz Franciszek – szeregowy, 8 pułk piechoty legionów, 15 stycznia

Sokołow Zachar – strzelec, miński pułk strzelców, 30 października

Sokołowski Jan – strzelec, 2 pułk strzelców konnych, 21 lipca

Sroczyński Julian – szwoleżer, 2 pułk szwoleżerów, 28 czerwca

Stachyry Szczepan – szeregowiec, 9 pułk piechoty legionów, 22 kwietnia

Stawinoga Wacław – szeregowy strażnik obozu jeńców, 19 grudnia

Stępin Antoni – kanonier, 14 pułk artylerii pieszej, 29 grudnia

Stępniak Jan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 30 kwietnia

Sulowski Michał – szeregowy, 5 pułk piechoty legionów, 23 lipca

Syty Franciszek – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 27 listopada

Szabat Wojciech – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 14 lutego

Szafranek Franciszek – szeregowy, 8 pułk piechoty legionów, 5 sierpnia

Szatan Stanisław – bombardier, 3 pułk artylerii ciężkiej, 8 sierpnia

Szczerepa Wincenty – szeregowy, 8 pułk piechoty legionów, 4 sierpnia

Szczęśniak Ludwik – kapral, 2 batalion kolejowy, 22 listopada

Szewczuk Stefan – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 10 stycznia

Szymbor Józef – strzelec, 44 pułk strzelców, 10 listopada

Ślaga Bonifacy – strzelec, 45 pułk strzelców, 24 listopada

Tabor Jan – szeregowy, Szpital Wojskowy Zamość, 10 lipca

Tchórz Stanisław – szeregowy, 38 pułk piechoty, 15 stycznia

Trojan Józef – szeregowy, 17 pułk piechoty, 14 marca

Tylczyński Bronisław – ułan, 16 pułk ułanów, 23 lipca

Ugniewski Hipolit – ułan, 12 pułk ułanów, 11 kwietnia

Uryzaj Jan – ułan, 16 pułk ułanów, 26 czerwca

Wadowski Michał – sierżant, 43 pułk strzelców, 15 listopada

Wasilewski Piotr – strzelec, 45 pułk strzelców, 27 listopada

Waśniewski Władysław – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 14 marca

Wernia Władysław – kanonier, 3 pułk artylerii pieszej, 6 sierpnia

Wlazło Bronisław – szeregowy, 8 pułk piechoty legionów, 13 sierpnia

Wnuk Henryk – starszy ułan, 5 pułk ułanów, 4 stycznia

Wojno Tomas – szeregowy, Szpital Wojskowy Zamość, 24 czerwca

Wojtyna Kazimierz – starszy szeregowy, 2/VI batalion etapowy, 26 listopada

Woźniak Bernard – szeregowy, 9 pułk piechoty legionów, 31 lipca

Woźniak Józef – szeregowy, 8 pułk piechoty legionów, 31 stycznia

Woźniak Wincenty – ułan, 12 pułk ułanów, 27 stycznia

Zakrzewski Aleksander – szeregowy, 13 pułk piechoty, 7 stycznia

Zakrzewski Władysław – kanonier, 13 pułk artylerii ciężkiej, 26 listopada

Zima Jan – szeregowy, 27 pułk piechoty, 17 lipca

Zioła Stanisław – szeregowy, 6/II batalion wartowniczy, 22 grudnia

Ziomek Stanisław – starszy szeregowy, 20 pułk piechoty, 6 sierpnia

Zginęli w wypadkach

Bednarski Wacław – strzelec, 5 pułk strzelców Hallera (wypadek z bronią), 9 lipca 1919 r.

Dziewulski Franciszek – ułan, 12 pułk ułanów (utonął w Łabuńce), 6 lipca 1920 r.

Kleszczyński Konstanty – szeregowy, 9 pułk piechoty (popełnił samobójstwo), 6 lipca 1920 r.

Miziński Jan – starszy ułan, 12 pułk ułanów (utonął), 5 sierpnia 1920 r.

Stankiewicz Zbigniew

Bibliografia

Kędziora A., Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm 2000.

Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Wojskowe Biuro Historyczne, Warszawa 1934.

Pieszko M., Przewodnik po Zamościu i okolicy, Zamość 1934.

Wyszczelski L., Wojsko Polskie w latach 1918-1921, Warszawa 2006.

1 R. Maleszczyk. Cmentarze wojenne I Wojny Światowej na Lubelszczyźnie. Annales UMC-S vol. LII/LIII Lublin 1997/1998

2 Księga zgonów parafii rz-kat w Zamościu

Ostatnia Placówka.

Po upadku powstania listopadowego 1831 r. nazywano ich „Zamościanami”, chociaż nie urodzili się w Zamościu. Pochodzili z różnych stron Rzeczypospolitej. Tym wspólnym mianem połączyła ich służba wojskowa w Twierdzy Zamojskiej w czasie powstania listopadowego. Ich nazwiska odeszły w przeszłość i nie były dotychczas powszechnie znane. Zachowały je dla potomności wspomnienia pamiętnikarskie z tego okresu, które przywołują zaledwie niewielką liczbę tych ofiarnych obrońców Zamościa. 22 października 2022 r.* mija 191 lat od poddania Twierdzy Zamojskiej, która jako ostatni bastion polskości broniła się przed nawałnicą rosyjską w dobie powstania listopadowego 1831 r. Czas zatem na przywołanie nazwisk „Zamościanów”, pochodzących z Podola i Wołynia, tworzących tzw. legię podolską, biorącą udział w obronie Zamościa. Zapiski Ostaszewskiego; Rudnickiego i Michalskiego zebrane zostały w ich podeszłym już wieku, po ponad 40 latach od wydarzeń powstania listopadowego. Wielu z niżej wymienionych uczestniczyło także w innych zrywach narodowościowych, zatem ich nazwiska mogą się nakładać we wspomnieniach kolegów na tzw. „listopadowych” „konarszczyków” i „styczniowych”.
1. Gosławski Maurycy – zm. w więzieniu w Stanisławowie 17.11.1834. r.; w Zamościu służył w randze podporucznika; jako dowódca plutonu podlegał Gołębiowskiemu; absolwent Liceum w Krzemieńcu; płaszcz i czapkę rosyjskiego żołnierza porzucił nad Zbruczem; rodzinie dał znać dopiero z Zamościa, że nie utonął tylko przeszedł na stronę polską; do wojska rosyjskiego zaciągnął się jako ubogi młodzieniec, który szlifami oficerskimi chciał przekonać do siebie rodziców swojej wybranki serca; autor kilkunastu utworów datowanych w Zamościu*
2. Wereszczyński Aleksander – dowódca legii podolsko-ukraińskiej w powstaniu listopadowym 1831 r.; formował oddziały powstańcze w jednym z nadgranicznych powiatów b. Galicji z celem wsparcia powstania w podolskiej i kijowskiej guberni;
3. Korzeniowski Paweł – Podolak; adiutant Wereszczyńskiego, porucznik armii napoleońskiej.
4. Bojalski Ksawery – podporucznik, adiutant Wereszczyńskiego; zm. 1842 r. dotknięty obłąkaniem.
5. Skowroński Konstanty – kadet ze szkoły podchorążych, późniejszy właściciel dóbr na Podolu; zm. 1875 r.
7. Mikulicz – podchorąży; Wołyniak; zm. 1846 r.
8. Gołębiowski Michał – kapitan, żołnierz napoleoński; Kawaler Krzyża Virtuti Militari i legii honorowej; dowodził szwadronem pierwszym w Zamościu.
9. Kowalski Franciszek – Wołyniak, dowódca plutonu podległego Gołębiowskiemu, popularny poeta; emigrant; autor piosenki z okresu powstania listopadowego: „Stoi ułan na widecie”, napisanej w Zamościu.
10. Zaleski Jan – podporucznik; dowódca plutonu podległego Gołębiowskiemu.
11. Korzeniowski Teodor – kapitan; dowódca drugiego szwadronu w Zamościu; wojskowy z armii Napoleona; zm. 1857 r.; ojciec znanego poety Apollona Korzeniowskiego; dziad Józefa Conrada, który rozsławił Polskę daleko poza jej granicami.
12. Ostaszewski Spirydjon – podporucznik; dowódca plutonu podległego Korzeniowskiemu.
13. Chomentowski Bernard – podporucznik; dowódca plutonu podległego Korzeniowskiemu; w 1831 r. uciekł z domu do Korpusu Dwernickiego pod komendę ppor. Ostaszewskiego; odznaczył się osobistą odwagą i wytrwałością na niewygody wojenne, chociaż „wychowany na domowych piernatach i wygodach”; po rejteradzie Dwernickiego, wrócił do Królestwa i służył w kawalerii, która stacjonowała w Zamościu; zamieszkał potem w płoskirowskim powiecie (podolskiej guberni).
14. Zadernowski – podporucznik; dowódca plutonu podległego Korzeniowskiemu.
15. Wojtkusiński Konstanty – podporucznik; dowódca plutonu podległego Korzeniowskiemu; Żmudzin.
16. Małachowski Stanisław – Wołyniak; podporucznik bez przydziału do plutonu, pełniący w fortecy zamojskiej rozmaite obowiązki.
17. Wysocki Ignacy – podporucznik (bez przydziału do plutonu); emigrant; pułkownik wojsk włoskich; brat generała Józefa Wysockiego.
18. Michalski Lucjan – podporucznik bez przydziału do plutonu, pełniący w fortecy zamojskiej rozmaite obowiązki; autor pamiętnika z okresu m.in. powstania listopadowego i obrony twierdzy zamojskiej; pisanie pamiętnika przerwała śmierć autora; przeciwnik kolejnego powstania – styczniowego 1863, a pomimo tego wydalony z kraju na daleki Wschód z podejrzeniem spiskowania przeciwko władzy; poplecznik sprawy Konarskiego; zesłany za Ural na 20 lat (podobnie jego ojciec); po 10 latach zamieszkał w Wołogodzie; w 1863 r. skazany na wygnanie do guberni kazańskiej, potem ponownie na Sybir; przerzucony do Carewokokoszajska; w 1871 r. powrócił do kraju i osiadł w Mohylowie; rozpoczął zapis pamiętnika, zm. w połowie lutego 1885 r.
19. Połonowski – podporucznik bez przydziału do plutonu, pełniący w fortecy zamojskiej rozmaite obowiązki; brak pewności co do właściwego brzemienia nazwiska.
20. Zaremba – podporucznik bez przydziału do plutonu, pełniący w fortecy zamojskiej rozmaite obowiązki; poległ pod murami Zamościa w jednej z potyczek powstania listopadowego.
21. Popil Karol – kadet- podoficer z Królestwa Polskiego; wachmistrz pierwszego plutonu.
22. Kukliński Jędrzej – w randze kadeta-podoficera z Królestwa, odznaczony za Majdanek (obecnie dzielnica Zamościa) krzyżem wojskowym.
23. Jagiełłowicz Julian – kadet-podoficer z Podola.
24. Dunin Józef – kadet-podoficer z Podola; zm. w kraju w 1862 r.
25. Młodzianowski Kajetan – kadet-podoficer.
26. Dłuski Kajetan – kadet-podoficer; zm. 1886 r we własnym majątku na Podolu; ojciec znanego działacza doktora Kazimierza i muzyka Erazma.
27. Janiszewski Kajetan – kadet-podoficer.
28. Rupniewski – Wołyniak; kadet-podoficer.

Kadeci – żołnierze – ochotnicy z Wołynia i Podola

29. Jagiełłowicz Władysław – Wołyniak; po powrocie do kraju dorobił się znacznej fortuny.
30. Jagiełłowicz Antoni – Wołyniak.
31. Rudnicki Adam – Podolak; Kawaler Krzyża Polskiego za waleczność; odznaczył się szczególnie w starciu z Rosjanami pod Majdankiem (Majdanem)*; osiadł w Kamieńcu Podolskim, jako adwokat dorobił się niewielkiej fortuny; nabył część wsi Siekierzyńce pod Zbrzyziem (pow. kamieniecki); zm. 1883 r.
32. Gołyński Jacek – ziemianin z okolic Kamieńca; Kawaler Krzyża Polskiego za potyczkę pod Majdankiem; w 1838 r. zesłany na Syberię; zmarł na wygnaniu w Tobolsku ok 1842 r.
33. Sabiński Julian – ochotnik z Podola; w 1831 r. wrócił do kraju; w 1838 r. zesłany na Syberię za sprawę Konarskiego; po 20 latach ułaskawiony; osiadł w Krzeczanówce na Podolu (pow. mohylewski); potem przeniósł się do Kamieńca Podolskiego; wiosną 1861 r. wywieziony do Czernihowa; zmarł na tym powtórnym wygnaniu 7 lat później.
34. Maszkowski Kasper – ur. 1805 r. na Wołyniu; z Zamościa wrócił do rodzinnej wioski – Bohdanówki; aresztowany za sprawę Konarskiego w 1837 r.; skazany na śmierć; po ułaskawieniu wywieziony na Syberię; po 20 latach wrócił do Kijowa; zmarł w 1884 r.; redagował wspólnie z Beauprem „Posła Prawdy”.
35. Leśniewicz Marcin – Podolak z Kamieńca; wysłany do Niżno-Nowogrodzkiej Guberni w 1848 r. na dwa lata; zmarł w 1856 r.
36. Leśniewicz Tytus – Podolak z Kamieńca; wrócił do kraju.
37. Stroynowski Józef – Podolak.
38. Chodykiewicz (Hodykiewicz) Hieronim – Podolak.
39. Poznański Józef – Wołyniak.
40. Poznański Erazm – Wołyniak.
41. Corradin – Francuz.
42. Przeździecki – Litwin.
43. Porczyński Stanisław
44.  Zamoyski
45. Szyszło – Litwin.
46. Studzicki – zm. w Paniowcach n/Smotryczem 1875 r.
47. Raczyński Hieronim
48. Moniuszko.
49. Chołodecki Białynia Antoni Aleksander – urzędnik z kancelarii kamienieckiego marszałka szlachty; po poddaniu się Twierdzy Zamość przebywał jakiś czas w Galicji, gdzie znalazł wsparcie Chołodeckich n/Zbruczem (właścicieli Cecawy i Kudynowiec); wyemigrował do Francji; zamieszkał w St. Etienne (dep. Loire); tamże zmarł bezpotomnie.
50. Neczyporko – mielnik z Boremla na Wołyniu.
51. Kamiński Antoni – ziemianin z Podola; zm. 1889r.

Poza Legią podolsko-ukraińsko-wołyńską w Zamościu służyli:

52. Godek Karol – oficer artylerii.
53. Rakowski – artylerzysta; emigrował.
54. Puczyński – piechota forteczna; zm. 1852.
55. Szeniawski Teodor – dowódca szwadronu w Twierdzy Zamojskiej.
56. Powstański Jan – włościanin z Bohdanówki z powiatu starokonstantynowskiego na Wołyniu, który swoje nazwisko przybrał od powstania listopadowego*; walczył w obronie Zamościa; w 1831 r. był młodzieńcem kilkunastoletnim we dworze Kaspra Maszkowskiego (poz. 34); uprosił dziedzica by go zabrał ze sobą do powstania; obaj zaciągnęli się do legii litewsko-ruskiej, do dywizjonu jazdy podolskiej, w plutonie dowodzonym przez Spirydjona Ostaszewskiego (poz. 12); obaj uczestniczyli w krwawych potyczkach pod murami Twierdzy Zamojskiej; w licznych „wycieczkach” załogi z twierdzy na wroga oraz w „bitwie pod Świnkami” (d. folwark na Karolówce), gdzie Maszkowski otrzymał 17 ran, od których omal nie zginął; ocalił go sługa Jan, co potwierdził późniejszy certyfikat urzędowy nr 293, wydany 22 października 1831 r. Maszkowskiemu przez jego zwierzchność wojskową w Zamościu, podpisany przez dowódcę dywizjonu Wereszczyńskiego (poz. 2), dowódcę szwadronu Szeniawskiego (poz. 55) i dowódcę plutonu Ostaszewskiego (poz. 12); po kapitulacji twierdzy zamojskiej wrócili obaj do Bohdanówki; po 1863 r. władze gminy w Bohdanówce, do której był zapisany Powstański, nie chciały mu wydać zezwolenia na dalszy pobyt w Kijowie, dopóki nie zmieni nazwiska, przypominającego jego powstańczy epizod. Powstański oparł się tej groźbie i nazwiska nie zmienił aż do śmierci.
________________________________________________________________________________________________________
  • Powstanie listopadowe, wojna polsko-rosyjska 1830–1831 – polskie powstanie narodowe przeciwko Imperium Rosyjskiemu, które wybuchło w nocy z 29 na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 – wg Wikipedii
  • Gosławski podaje datę 23 października 1831 r., a Michalski datę 22 października 1831 r.. 
  • „Zamościanka” autorstwa Maurycego Gosławskiego – wiersz napisany 15.10.1831 r. (na tydzień przed poddaniem twierdzy zamojskiej): Ludu wzniosły! byłbyś zdolny/Chwil nikczemnej skargi dożyć?/Miałbyś tym, co dziś cię cisną/Shańbiony podać dłoń bratnią?/Raczej zgubę ostatnią/Niż tę zgodę nienawistną. Gosławski był także autorem listu do Komendanta Twierdzy, gen. Krysińskiego, którym chciał go skłonić do nie poddawania twierdzy. Sprzeciw wobec kapitulacji zgłosiło także 7 oficerów z Podola. 
  • Majdan – wieś pod Zamościem w czasie powstania listopadowego, obecnie dzielnica Zamościa. Podolacy bili się zatem pod dwoma Majdankami (drugi na Podolu, gdzie walczyli pod wodzą Kołyski). Pod Majdanem k. Zamościa Polacy starli się zwycięsko z Rosjanami; zasłużonych w boju generał dekorował po powrocie do twierdzy krzyżami zasługi. Powstaniec Gosławski  utrwalił ten epizod w strofach: Powiadali: bagnetami/Cały ten Majdanek lśniał/Tego nie wiem, lecz za nami/ Wiem, że został – pomost z ciał.
Opracowanie: Ewa Lisiecka
Wspomnienia Sabacińskiego – przepadły/Wspomnienia i zapiski Ostaszewskiego – zachowane we fragmentach/Pamiętniki Michalskiego – materiał najobszerniejszy/Notatka Adama Rudnickiego/Listy Lucjana Michalskiego/urywek pamiętnika Spirydjona Ostaszeskiego
1. Michał Rolle. Na ostatniej placówce (Gawęda historyczna z lat 1830-1831). Lwów. 1930. Nakładem Komitetu obywatelskiego obchodu 100-ej rocznicy powstania listopadowego.
 https://sbc.org.pl/dlibra/publication/147783/edition/144293/content

Materiały do dziejów społeczności ormiańskiej w Biłgoraju.

W XVII i XVIII- wiecznym Biłgoraju przebywało wiele osób o typowo ormiańskich nazwiskach. Przypuszczalnie pochodzili oni w większości z Zamościa, a także ze Lwowa, aczkolwiek jest możliwe, że również z innych dużych ośrodków miejskich. Niewykluczone jest również, że byli już spolonizowanymi obywatelami Rzeczypospolitej i mówili po polsku. Trudno jest obecnie ustalić kulisy ich przybycia do grodu nad Ładą, przede wszystkim z powodu braku materiałów, czyli dokumentów rady miejskiej z tamtego okresu, gdyż uległy one spaleniu lub zniszczeniu. Zachowała się tylko ich znikoma część. Stąd jedynym dostępnym źródłem okazują się dzisiaj akta zakonne, tj. dotyczące obsady klasztoru franciszkańskiego w Puszczy Solskiej (niegdyś odrębnej wsi, a dziś dzielnicy Biłgoraja) oraz udzielanych przez tutejszych minorytów sakramentów, zwłaszcza chrztów, które według ich ksiąg metrykalnych otrzymywali mieszkańcy pobliskiego miasta, czy kilku okolicznych wsi, już od 1653 roku. Udało mi się odnaleźć w zakonnych manuskryptach łacińskich i polskich następujące osoby, prawdopodobnie pochodzenia ormiańskiego:
Duchowni (tzn. zakonnicy):
Aleksandrowicz Felicjan franciszkanin, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze pod Biłgorajem, zwanym Eremus Salensis (Puszcza Solska), od pobliskiej wsi Sól. Przybył do niego w kwietniu 1676 roku. Pełnił w tutejszym kościele minorytów pw. św. Marii Magdaleny funkcję zakrystianina. Zmarł w tym miejscu w sierpniu 1696 roku.
Bernatowicz Mikołaj franciszkanin, rodem ze Lwowa, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze Puszcza Solska pod Biłgorajem. W Zakonie Braci Mniejszych Konwentualnych przybrał imię Antoni. Przybył tu ok. 1698 roku. Jego pobożny ojciec – Jakub zapisał mu właśnie pod koniec powyższego roku posag (zabezpieczony na dobrach w rodzinnym Lwowie), w wysokości 1000 florenów polskich. Zmarł w tym miejscu po 1700 roku.

Czarnatowicz Cyprian franciszkanin, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze Puszcza Solska pod Biłgorajem. Przebywał tu w latach 1748-1751 oraz 1765-1768. Pełnił wówczas funkcję kaznodziei urzędowego, później zaś depozytariusza konwentu minorytów.

Derbedroszowicz zef franciszkanin, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze Puszcza Solska pod Biłgorajem. Urodzony w 1734 roku w Zamościu (zgodnie z kroniką parafialną, pochodzącą z 1798 roku). Pochodził z województwa bełskiego i powiatu grabowieckiego. Został wyświęcony na kapłana w 1757 roku przez biskupa chełmskiego ks. Walentego Franciszka Wężyka herbu Wąż. Pełnił funkcję gwardiana (przełożonego) klasztoru oraz proboszcza parafii we wsi zakonnej Puszcza Solska pod Biłgorajem (istniała już od XVIII w.) w latach 1775-1784 i 1787-1803 roku. Ponadto w 1780 został członkiem zarządu Prowincji Ruskiej swego zakonu. Zasłużył się wybudowaniem murowanego klasztoru i dzwonnicy, które przetrwały szczęśliwie do naszych czasów. Po nagłym pożarze kościoła parafialnego od uderzenia pioruna (w czerwcu 1794 roku), przebudował również jedno ze skrzydeł miejscowego konwentu na świątynię, która służyła ludowi przez ponad 130 lat. Przebywał w Puszczy Solskiej do 1805 roku włącznie. Zmarł w konwencie franciszkańskim we Lwowie 19 czerwca 1810 roku.
Droszowicz Bonawentura franciszkanin, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze Puszcza Solska pod Biłgorajem. Pełnił tu funkcję gwardiana drugiego z kolei domu zakonnego (pierwszy spłonął po najeździe Kozaków Chmielnickiego już w 1648). Swój urząd sprawował tutaj od 1652 do 1664 roku włącznie (tj. przez cztery kolejne kadencje).
Gazdowicz Stanisław franciszkanin, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze Puszcza Solska pod Biłgorajem. Przybył do niego ok. 1752 roku. Pełnił tu kilka funkcji, począwszy od kaznodziei urzędowego, po sekretarza (1765) oraz prezydenta konwentu. Tym ostatnim był po raz drugi w latach 1765-1768.

Gołębiowicz Marcin franciszkanin, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze Puszcza Solska pod Biłgorajem. Pełnił tutaj funkcję gwardiana konwentu od czerwca 1673 do lipca 1679 roku, czyli był nim dwukrotnie, tzn. w latach 1673-1676 i 1676-1679.

Hermanowicz Wiktoryn franciszkanin, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze Puszcza Solska pod Biłgorajem. Przybył do tej wspólnoty zakonnej w październiku 1694 roku. Pełnił funkcję kaznodziei urzędowego w tym miejscu aż kilkakrotnie, po raz ostatni w latach 1715-1716.

Sandrowicz Maurycy franciszkanin, członek wspólnoty zakonnej w klasztorze Puszcza Solska pod Biłgorajem. Przybył do tego konwentu w 1751 roku. Pełnił w nim funkcję gwardiana oraz proboszcza parafii zakonnej do 1754 roku. Później był także gwardianemm.in. w klasztorze franciszkańskim w Górecku Kościelnym.

Świeccy:
Fołtynowicz Marcin biłgorajanin. Być może potomek spolonizowanego Ormianina. Urodził się w grodzie nad Ładą, prawdopodobnie w 1604 roku, jako syn Walentego. Od 1611 studiował w Akademii Zamojskiej. Po ukończeniu nauki zamieszkał na stałe w Zamościu. Został profesorem w miejscowej wszechnicy oraz jej rektorem. (Aż 13 razy był wybierany na to stanowisko za swego życia). Po śmierci swojej żony przyjął święcenia kapłańskie i otrzymał nominację na kanonika Kolegiaty Zamojskiej, obecnie Katedry. Zmarł w Zamościu 11 stycznia 1661 roku.
Fołtynowicz Jan biłgorajanin, syn Walentego a zarazem brat Marcina, był także studentem Akademii Zamojskiej, począwszy od 1620 roku.

Fołtynowicz
Tomasz biłgorajanin, syn Marcina? (tak poda niektóre źródła), od 1638 roku był również studentem Akademii Zamojskiej.
Fołtynowicz
Jan biłgorajanin, syn Jana, od 1645 roku był studentem Akademii Zamojskiej.
Kurkowicz
Sebastian biłgorajanin, od 1620 roku był studentem Akademii Zamojskiej.
Mat
ysowicz Wojciech biłgorajanin, od 1620 roku był studentem Akademii Zamojskiej.
Ponadto występują jeszcze w łacińskiej Księdze Ochrzczonych po pożarze kościoła i klasztoru Świętej Marii Magdaleny Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych Świętego Ojca Franciszka w Roku Pańskim Tysiąc Sześćset Pięćdziesiątym Trzecim” (tłumaczył P. Flor), począwszy od wspomnianego roku, tj. 1653:
inni mieszkańcy Biłgoraja, przypuszczalnie pochodzenia ormiańskiego:
Tobiszewicz Andrzej od 1653
Grabowicz Grzegorz od 1654

Grabowicz Tomasz od 1654

Woytowicz Wawrzyniec od 1654

Mazurkowicz NN od 1654

Filipowicz Andrzej od 1655

Kurkowicz Anna od 1664

Kurkowicz Krzysztof od 1665

Kosztowicz Łukasz od 1671, pełnił funkcję rajcy i burmistrza biłgorajskiego w 1687

Kosztowicz Katarzyna od 1676

Kosztowicz Marianna od 1732

Heynowicz Jan od 1676, był szewcem z zawodu

Heynowicz Zofia od 1686

Markowicz Grzegorz od 1675

Panasowicz Jan od 1686 (ewentualnie Panasewicz)

oraz

Markowicz Marcin od 1660, arianin

Markowicz Zofia od 1660, arianka, która przeszła na katolicyzm w tymże roku.
Prawdopodobnie osoby te, o wyraźnie ormiańskich nazwiskach, przybyły do Biłgoraja także z Zamościa, zaraz po poważnym pożarze, jaki miał miejsce w połowie XVII w. i tu się osiedliły na stałe. Niestety nie wiemy nic na temat ich kościoła ormiańskiego w mieście nad ŁadąJednak jako ciekawostkę podam fakt, iż katolicy również nie posiadali tutaj swojej świątyni to co najmniej do 1700 roku włącznie. (W powyższym grodzie istniały od początku jedynie zbór protestancki, cerkiew oraz bożnica). Z tego względu korzystali oni z posługi miejscowych zakonników, którzy osiedlili się tuż za Biłgorajem w 1644 roku, w dobrach należących do rodu Zamoyskich.
Piotr Flor

Arsenał Powstańców Styczniowych w Długim Kącie.

O niezwykle ciekawym znalezisku z naszego regionu, związanym z Powstaniem Styczniowym 1863 r., poinformował Wojewódzki Urząd  Ochrony Zabytków w Lublinie, na portalu społecznościowym FB w dniu 17. X. 2022r. Delegatura WUOZ w Zamościu otrzymała od osoby prywatnej, zabytek z okresu powstania, składający się z zabezpieczonego zapasu (nie używanych) pocisków ołowianych do karabinów. Lokalizacja znaleziska pod Długim Kątem dodatkowo potwierdza informacje, przekazywane ustnie wśród społeczności lokalnej, na temat  ruchów powstańczych w tym rejonie. Dla przypomnienia tych wydarzeń podajemy poniżej link do naszego artykułu w tym temacie z przed ośmiu lat.

Figura Lasowego | (przewodnicyzamosc.pl)

_________________________________________________________________________________________
Delegatura Zamość.
Arsenał powstańców z 1863 roku pod Długim Kątem w Gminie Józefów.
Pan Maciej Podgórski, właściciel prywatnego Muzeum 3 Dywizji Piechoty Legionów w Zamościu, uzyskał pozwolenie urzędu konserwatorskiego na prowadzenie poszukiwań militariów z I i II wojny światowej oraz zagubionych przedmiotów związanych z historią regionu – przy użyciu wykrywacza metali. Wraz z grupą wolontariuszy realizuje te poszukiwania na terenie Lasów Państwowych Nadleśnictwa Józefów. Generalnie poszukiwaczy – interesują jedynie znaleziska z okresu I i II wojny światowej, a starsze znaleziska mieli systematycznie przekazywać do urzędu konserwatorskiego.
Wypełniając obietnicę, kilka dni temu Pan Maciej Podgórski przyniósł do siedziby WUOZ Lublin Delegatura w Zamościu zaskakujące znalezisko, które odkrył w trakcie poszukiwań w Lasach Państwowych Nadleśnictwa Józefów pod Długim Kątem w Gminie Józefów. Był to cały „stos” ołowianych pocisków do karabinów typu kapiszonowego lub skałkowego. Łącznie zbiór liczy 682 pociski (jeszcze nie używane do strzelania) oraz papier przebitkowy, w którym zawiniętych było 7 spłonek kapiszonowych. Łączna waga wszystkich pocisków wynosi 18,82 kg. Pojedynczy pocisk posiada długość 2,5 cm i średnicę 1,4 cm, a jego waga wynosi 27,6 grama. Wszystkie pociski znajdowały się w jednym dołku, płytko zakopane w ziemi.
Lokalizacja tego znaleziska wydaje się nieprzypadkowa. W trakcie powstania styczniowego, na terenie lasów Puszczy Solskiej i Roztocza – bazowało lub przemieszczało się sporo oddziałów powstańczych. Doszło tutaj do kilku bitew i potyczek polskich powstańców z wojskami rosyjskimi. Warto wspomnieć w tym miejscu o bitwie pod Panasówką niedaleko Zwierzyńca, gdzie na polu bitwy znajdywane były takie same pociski. Ponadto w okolicy Józefowa i Długiego Kąta także odnotowano wówczas podobne starcia. Być może odnaleziony zapas pocisków był transportowany z taboru na pole bitwy, ale z różnych względów tam nie dotarł (bitwa mogła się już zakończyć lub została przegrana i wycofujący się powstańcy zakopali pociski, aby nie obciążały ich w trakcie odwrotu). Istnieje jeszcze inna wersja pojawienia się pocisków w tym miejscu. Kilka kilometrów na południe od miejsca ich odnalezienia przebiegała wówczas granica pomiędzy zaborem rosyjskim i austriackim, na linii zabagnionej i zalesionej doliny rzeki Tanew. Teren dość niewygodny do przejścia, ale jeszcze bardziej trudny do upilnowania granicy. Z powyższych względów istniały w tym rejonie szlaki przemytnicze, którymi transportowano i przemycano różne towary, a nawet zwierzęta. Stąd na dawnych mapach można odnaleźć jeszcze określenia ścieżek leśnych jak „bykowa droga”. Takimi szlakami na teren zaboru rosyjskiego docierało także zaopatrzenie wojskowe dla powstańców. Możliwe, że odnalezione kule zostały przemycone przez granicę i ukryto je czasowo w bezpiecznym miejscu, aby później mogli zabrać je powstańcy. Jak widać z zaistniałej sytuacji, nie trafiły one do właściwego adresata i zostały w tym miejscu do dzisiaj.
_______________________________________________________________________________________________