W zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie przechowywany jest starodruk z 1760 r., wydany w zamojskiej drukarni akademickiej. Domniemanym autorem „Listu przyjacielskiego do nauczycielów szkół lwowskich Roku Pańskiego 1760” jest Józef Sikorski (1720-1772). Treść obszernej (ponad  20 kartkowej) broszury stanowi odpowiedź na jezuickie wydawnictwo lwowskie, zatytułowane: „Objaśnienie prawdy, iako Akademia Lwowska sprawiedliwie y potrzebnie otwarta”. Były także inne wydania jezuickie w temacie, bowiem w „Liście…” czytamy: „Jezuici Lwowscy dla zaszczycenia siebie wprowadzili się z tey okazyi w niepotrzebne Skrypta Drukowane przeciwko Akademiom Krakowskiey y Zamoyskiey”. Autor Listu… ostro polemizuje ze stanowiskiem Jezuitów, udowadniając poniekąd bezprawne utworzenie Akademii Jezuickiej, późniejszej Akademii Lwowskiej. Wiele miejsca poświęca wykazaniu dowodów na to, że przywilej z 1661 r., zezwalający na utworzenie Akademii Jezuickiej we Lwowie, nie obowiązywał już w tym czasie, kiedy zakonnicy zmierzali do przekształcenia szkoły w Akademię Lwowską: „Albowiem wspomniany przywilej 1661 na wzór Praw Akademii Krakowskiey jest otrzymany, Prawa zaś Akademii Krakowskiey y od krolow, y od całey Rzeczypospolitey nadane nie mogą być osobliwie Instytutom nie Akadamickim udzielane, y kommunikowane bez wiadomosci y zezwolenia wszystkich Prawodawcow”. Autor broszury udziela również Jezuitom pouczenia: „..o potrzebach publicznych zakładania Akademii, y Szkoł myślić, radzić, stanowić nie należy do prywatnego Collegium, lecz do publicznych Wszech Stanow Rzeczypospolitey”.

Obie strony konfliktu wydawały  druki polemiczne, będące wynikiem prowadzonej przez Akademię Krakowską i Akademię Zamojską walki z jezuitami lwowskimi. Sytuacja zamojskiej uczelni, utworzonej przed dwoma wiekami na kresach Rusi, była na przestrzeni XVIII w bardzo trudna (reformy Laskarysa – 1746), co w rezultacie doprowadziło do zamknięcia Akademii Zamojskiej w czasie zaborów (1.09.1784 r.). Zanim jednak do tego doszło uczelnia zamojska kształciła przez dwa wieki elitę intelektualną dla Lwowa. Nazwiska studentów z lwowskich rodzin spotykamy wśród uczniów Akademii Zamojskiej. W wieku XVII uczelnia ta stała się wręcz macierzystym uniwersytetem dla Lwowa. (2) Ojcowie Jezuici otworzyli we Lwowie w 1608 roku Kolegium Jezuickie, usilnie starając się na przestrzeni dwóch wieków przekształcić je w akademię. Jako takie, działało w latach 1608-1661. Szkoła, przekształcona następnie Akademię Jezuicką, funkcjonowała jako taka w latach 1661-1758. W jakim stopniu ta nieodległa, konkurencyjna placówka edukacyjna zaważyła na kondycji Akademii Zamojskiej trudno dzisiaj oszacować.

W rezultacie starania Jezuitów znalazły finał w uroczystym otwarciu Akademii Lwowskiej 11.12.1759 r. Król August III podpisał dyplom nadający uczelni takie same prawa, jakie posiadała Akademia Krakowska. Wspomniany „List…” była zatem głosem w sporze o byt nie tylko zamojskiej uczelni. Na niewiele przydały się protesty, gdyż Sejm zatwierdził w końcu wszystkie przywileje Akademii Lwowskiej. Wcześniej jednak, już od 1761 r. trwały procesy sądowe przeciwko Jezuitom, wytaczane co raz, nie tylko przez Akademię Krakowską i Akademię Zamojską, ale i przez inne podmioty. W końcowej części „Listu…” autor przytacza sumariusz jedenastu „Manifestów” wszczętych przeciwko Jezuitom na przestrzeni XVII i XVIII w., a dotyczących bezprawnego utworzenia szkoły we Lwowie. Wymienia m.in.: kapitułę chełmską i kapitułę Archikatedry we Lwowie; Józefa Cieszkowskiego i Józefa Jaklińskiego; przedstawicielstwo województwa krakowskiego; Jana Wielopolskiego; Andrzeja z Potoka Potockiego; X. rektora Akademii Zamojskiej; urzędników i obywateli lwowskich  itd. Co ciekawe, w 1764 r. król Stanisław August Poniatowski nie potwierdził przywilejów dla uczelni lwowskiej. Po I rozbiorze Polski, w 1773 r. Zakon Jezuitów został rozwiązany, a władze austriackie przekształciły lwowską uczelnię w szkołę średnią. Nie za długo podobny los spotkał także Akademię Zamojską.

Źródło:

1. Zasoby Biblioteki Narodowej. Warszawa. Polona.

2. Bogdan Szyszka. Między Lublinem, a Lwowem. Z przeszłości kulturalnej Zamościa. Zamość 2009.

3. Andrzej Kędziora. Zamościopedia.

4. Wikipedia.