W aktach majątkowo-prawnych rodziny Zamoyskich zachował się archiwalny dokument intercyzy przedślubnej VIII ordynata Klemensa Zamoyskiego i księżniczki Konstancji Czartoryskiej, spisany w Krakowie 5 sierpnia 1763 r.[1] Intercyza[2] stanowiła umowę przedślubną, zawieraną przez strony najczęściej przy okazji zaręczyn (zmówiny).
Strony umowy
Podpisy pod intercyzą złożyli rodzice panny, książę Stanisław Kostka Czartoryski Łowczy Koronny z małżonką Anną z Rybińskich; matka ordynata Teresa Aniela z Miechowskich Zamoyska, wdowa po VII ordynacie na Zamościu Tomaszu Zamoyskim wojewodzie lubelskim oraz sam przyszły pan młody, Klemens Józef Zamoyski VIII ordynat na Zamościu. Pod intercyzą brak podpisu księżniczki Konstancji, co należało wówczas do normy. Panna wychodząca za mąż nie występowała w intercyzie jako „strona”, w jej imieniu dokument podpisywali opiekunowie, rodzice. Wyposażenie kobiet było obowiązkiem ojca lub braci (w razie jego śmierci), względnie wyznaczonych opiekunów.
***
Między Jaśnie Oświeconemi Stanisławem Kostką na Xięstwie Koreckim i Anną z Rybińskich Xiążętami Czartoryskiemi z jednej, a Jaśnie Wielmożną JeyMcią Panią Teresą z Miechowskich Ordynatową Zamoyską Wojewodziną Lubelską niegdyś Jaśnie Wielmożnego JMci pana Tomasza Ordynata na Zamościu Zamoyskiego Wojewody Lubel., małżonką pozostałą wdową, matką z drugiej strony, z trzeciej zaś Jaśnie Wielmożnym JMci Panem Klemensem Józefem na Zamościu Ordynatem Zamoyskim, Płoskirowskim, Tarnawackim starostą, Pułkownikiem Wojsk JKM i Rzeczypospolitej,
***
Powody zawarcia intercyzy
W intercyzach najczęściej jako powód spisania umowy podawano zapisy typu: „wieczne wyroki” „zaplanowane przez Boga” itp. odgórne zrządzenia losu. W przypadku omawianej intercyzy było to „zrządzenie Najwyższego” – „moc niewidoma”, z przyczyn bardziej przyziemnych „prośby i żądania” Zamoyskiej i najusilniejsze starania i chęci samego ordynata. W tej części zachwalane są również przymioty przeszłej panny młodej jako najporządniejszej córki, która nie przymuszana serce swoje i myśli kieruje ku wybrankowi. Intercyza była postrzegana jako nieodwołalna zgoda na zawarcie małżeństwa szlubny kontrakt, w którym obie strony zobowiązywały się do wypełnienia postanowień umowy, niekiedy pod rygorem zaostrzonych konsekwencji za jej zerwanie. Pośrednio intercyzy służyły również doborowi odpowiednich partii i skoligaceniu rodów.
***
takowa za kooperacją i zrządzeniem Najwyższego, ważna i nigdy nie wzruszona stanęła transakcja. Ta albowiem moc niewidoma, widocznie i oczywiście wszystkim władająca, raczyła nakłonić serca i umysł Jaśnie Oświeconych Xięstwu IchMciów Łowczych Koronnych ku usilnym prośbom i żądaniom Jaśnie Wielmożnej Pani Ordynatowej Wojewodziny Lubel. Matki ku staraniu, chęciom i konkurrencyi JW. JMci Pana Ordynata w dożywotnie szluby o JW. Xiężniczkę JeyMść Konstancyę Czartoryską Łowczankę Koronną. Tychże Jaśnie Oświeconych Xięstwa IchMciów jedyną córkę suplikującego. Ta do najwyższej w tym dyspozycji swojej połączyła wola Jaśnie Oświeconych Rodziców i zupełną rezygnacją [tut. zgodą] J.O. Xiężniczki JeyMci, a zarazem z najusilniejszym staraniem JW. JMci Pana Ordynata, tey rząd absolutny ale oraz miły i dobrotliwy, determinował już J.O.O. Xięstwa IchMciów Łowczych Koronnych, że tęż najporządniejszą córkę swoją, w niewymuszone serc i myśli obowiązki z tymże JW. JMcią Panem Ordynatem łączyć są dysponowani i owszem ku chwale tego Najwyższego Boga maryasz ten szlubem i błogosławieństwem kościoła świętego w jak najprędszym czasie (…) determinują.
***
Określenie wielkości i rodzaju majątku
W intercyzie należało określić rodzaj oraz wielkość majątku wnoszonego przez przyszłą żonę do masy majątkowej męża. Suma z ojcowizny: Konstancja otrzymać miała w posagu sumę 400.000 zł, zastawioną na dobrach dziedzicznych ojca, położonych w woj. sandomierskim, w powiecie wiślickim. Dobra te były wolne od wszelkich długów, nie licząc wyderkafów.[3] Książę Czartoryski zobowiązał się przekazać te dobra młodym małżonkom zaraz po ślubie, w terminie nie przekraczającym roku od daty zawarcia intercyzy.
***
Co się zaś tycze posagu najpierwej JO Xiąże JM Łowczy Koronny po tejże księżniczce córce swojej z dóbr ojczystych naznacza czterykroć sto tysięcy zł pol., w których to dobra swoje dziedziczne Skrobieczów i (…) ze wszystkimi do nich przyległościami i przynależnościami w Województwie Sandomierskim a Powiecie Wiszlickim leżące, oprócz samych wyderkafów od wszelkich długów wolne i czyste wyłącza i onych donację raz po szlubie na Osobę tej to J.O. córki swojej zeznać i uczynić deklaruje i owszem w (…) w posesyą JWW przyszłych małżonków najdalej za rok od daty niniejszej wypuścić.
***
W umowie oddzielano zapisy dotyczące posagu, wiana, wyprawy. Ponieważ ojcowizna zapisana Konstancji była z natury obciążona sumą wyderkafów, księżniczka miała dodatkowo otrzymać klejnoty o wartości 100.000 zł. Kosztowności miały być objęte osobnym rejestrem. Spisu takiego dokonywano przed lub tuż po ślubie. Było to często praktykowane w intercyzach, że do sumy posagu inkludowana była wartość klejnotów zapisywanych w wyprawie.
***
A że na wspomnianych dobrach są wyderkafy sumą kilkadziesiąt (…) (….)noszące, które z natury swojej circa Fundum pozostają więc (…) na znaczną posagową sumę czterokroć sto tysięcy zł pol. przez rację wyderkafów na tych dobrach będących umniejszoną, klejnoty szacunku stu tysięcy zł pol. osobliwym rejestrem specyfikowane tejże JO Xiężniczce JeyMci córce swojej zaraz przy wspaniałej i przyzwoitej tej wyprawie daje, wyznacza (…) (…).
***
Zobowiązania pana młodego
Najczęściej dobra nieruchome zastawiano do czasu spłaty posagu. Wspomniana w dokumencie abrenuncjacja*, to nic innego jak zrzeczenie się prawa do majątku po rodzicach przez córkę po otrzymaniu od nich posagu (sumy 400 tys. zł). Pozycja męża w związku była dominująca. Żona pozostawała stale pod jego władzą i opieką. Zatem ordynat jako opiekun przyszłej małżonki zobowiązywał się w intercyzie do abrenuncjacji z dóbr ojczystych księżniczki zaraz po ślubie.
***
JMść Pan Ordynat Zamoyski widząc tak (…) Xiążęcia JMci Łowczego Koronnego Oyca i Dobrodzieja uczynność dla Księżniczki JMci, a przyszłej małżonki swojej (…) do zeznania z dóbr ojczystych abrenoncjacji zaraz po nastąpionym szlubie i donacji dóbr wyżej wyrażonych przywieść obowiązuje się.
***
Wyprawa z macierzyzny
Matka przyszłej panny młodej wymieniona jest jako strona w intercyzie, bowiem dokonano tu księżniczce zapisu dóbr spadających na matkę, a potem w konsekwencji „po matce na córkę”. Księżna Anna Czartoryska wnosiła istotny wkład do sum posagowych swojej córki, które otrzyma po śmierci matki, do podziału z rodzeństwem. Postawiono jednak warunek, że ewentualna sprzedaż dóbr wymagałaby zgody pozostałych sukcesorów i należnej rekompensaty.
***
Oboje zaś JOO Xięstwo IchM względem substancji samej J.O. Xiężnej JeyMści Dobrodziejki jakimkolwiek prawem jej należącej też J.O. Xiężniczkę JeyMść po jako najdłuższym życiu swoim do prawa natury i równego między współ rodzeństwem działu przypuszczają, z tym jednak warunkiem i upewnieni iż gdyby JW. JMść Pan Ordynat przyszły małżonek JO Xiężniczki JMści pro Meliori Bono [dla większego dobra], które jej dobra przedać chcieć, tedy to za należytym konsensem z asystencją tudzież za policzeniem słusznej rekompensy czynić tylko będzie mógł. Gdyby zaś sumy (…) tenże JO przyszły małżonki swojej własne od kogo podnosić miał, tedy wszelakie onych bezpieczeństwo upatrzyć i asekurować jest winien.
Życzenia dla młodych nowożeńców
Schematyczność intercyz XVIII w. kazała zawrzeć w niej zapisy złożenia życzeń przyszłej parze. Wojewodzina Lubelska doceniając walory księżniczki Konstancji, prognozuje przyszły związek jako arcy szczęśliwy i pomyślny, panna określana jest jako osoba pełna przymiotów i wspaniałości serca co wróży małżeństwu szczęśliwe pożycie.
***
Z drugiej zaś strony JW. JeyMść Pani Teresa z Miechowskich Zamoyska Wojewodzina Lubel. Ordynatowa Wdowa, nie tylko z tak arcy szczęśliwych i pomyślnych związków JW. Imci Pana Ordynata syna swego w (…) od wieków Domu Xiążąt IchMci nie tylko szacunkiem wielkich przymiotów, wspaniałość serca i umysłu JO Xiężniczki JeyMści niezmierne czyniąc ukontentowanie i tą obligacją, która jest nieskończenie winna, ale i owszem życzący ukontentowanych sobie zupełnie i szczęśliwych to pożyciu widzieć też przyszłe małżeństwo, a już najmilsze dzieci swoje…
***
Zobowiązania Wojewodziny Lubelskiej
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Aniela_Teresa_Michowska#/media/File:Teresy_Anieli_z_Michowskich_Zamoyskiej.jpg
Teresa Aniela z Miechowskich Zamoyska, matka Klemensa, przyrzekała uczynić cesję z dóbr starostw i królewszczyzn będących po śmierci męża w jej posiadaniu, a to ze starostwa płoskirowskiego i tarnawackiego; dzierżawy Wieprzowego Jeziora; dzierżawy w województwie podolskim po uprzednim uzyskaniu zgody króla. Złożyła jednak zastrzeżenie, że ustąpi tych dóbr pod warunkiem ubezpieczenia jej na prowentach od tych dóbr aż do śmierci.
***
czymże starostw i królewszczyzn swoich jako to Starostwo Płoskirowskie i dzierżawy Hreczcinej z przyległościami w Województwie Podolskim w Powiecie Latyczewskim także Starostwa Tarnawackiego ze wszystkimi jego przynależnościami, tudzież dzierżawy Wieprzowego Jeziora i [in]nych także przyległych w województwie bełskim leżących za łaskawym Najjaśniejszego Króla JMci konsensem ustąpić i cesje uczynić przyrzeka, z tą jednak rezerwą aby od przerzeczonych JWW małżonków ubezpieczona została na prowentach, które sobie do śmierci rezerwowane mieć chce.
***
Młodzi mieli również otrzymać dobra gorajeckie w powiecie krasnostawskim, nabyte przez wojewodzinę o wartości 20.000 zł. Wojewodzina daje cały wywód dotyczący pozyskania tych dóbr począwszy od IV ordynata, Marcina Zamoyskiego do czasów sobie współczesnych.
***
Także sumy swoje na różnych dobrach będące, przez siebie własnym groszem nabyte, dwakroć dziesięć tysięcy zł pl. wynoszące, jako to na Gorajcu dobrach ordynackich w powiecie krasnostawskim leżących sto tysięcy zł. pl., która to jeszcze przesławnej pamięci JW. JMci Pana Marcina na Zamościu Ordynata Zamojskiego na ten czas Wojewodę Bracławskiego na wpłacenie długów z Ordynacji Zamojskiej komplacyą pewną między tymże z jednej, JW. JMcią Panem Stanisławem Koniecpolskim Starostą Dolińskim z drugiej strony, względem utrzymania praw Ordynacji Zamojskiej z decyzji Stanów Rzeczypospolitej i delegowanych od tychże stanów JWW Komisarzów w Warszawie Dnia 1 stycznia Rok 1674, zawartą przyjętych na fundamencie Trzech Konstytucji, pierwszej Confederationis Roku 1674, drugiej Electionis Roku tegoż, trzeciej w roku 1677 nastąpionych sum pewnych zaciągnąć natenczas na Ordynacyą i onych prawem choćby zastawnym ubezpieczyć pozwalających u niegdy JMci Pana Nikodema Żaboklickiego Chorążego Bracławskiego zaciągniona i prawem zastawnym asekurowana była, a potym przez JMci Pana Aleksandra Mołodeckiego zapłacona i wraz z prawem zastawnym nabyta przez sukcesorów, zaś tegoż JMci Pana Aleksandra Mołodeckiego za odebraniem pomienionej sumy na Osobę JW. JMci Pana Tomasza Ordynata na Zamościu Zamoyskiego Starosty Płoskirowskiego na potym Wojewody Lubelskiego i sukcesorów jego przez cesje autentyczną w Grodzie Grabowieckim Fra 5ta in Crastino Fsti S. Prischce w Roku 1741 wraz z prawem do niej należącym ustąpiona jako wyżej wyrażone.
***
Wdowa zrzeka się i ceduje na syna ww. dobra należne jej po mężu, Tomaszu Antonim Zamoyskim, nadto następuje tu zobowiązanie do spłacenia ciążących na nich długów. Deklaruje sumę 40 tys. zł zastawem prawnym na Tworyczowie ubezpieczonych, przy czym ponownie wojewodzina daje wywód prawnego pozyskania tych dóbr.
***
Konstytucje i (…) de Actu specyfikowana takowe długi sal vis (…) zapłacić ostrzegły przez JW. zaś JMci Pana Klemensa na Zamościu Zamoyskiego ordynata teraźniejszego do rzeczonej sumy prawem natury po tymże niegdy JW. JMci Panu Wojewodzie Lubel. ojcu swoim należącego JW. JeyMci Pani Wojewodziny Lubel. – Matce swojej cedowana jest, Drugą sumę czterdzieści tysięcy złotych pl. także dawnym zastawnym prawem, na dobrach Tworyczowie ordynackich cum Attinentijs ubezpieczona przez niegdy JWW IchMciów Panów ordynatów dawniejszych na zapłacenie kontrybucji Szwedzkich u W. Ich Mci Pana Michała Wickiego zaciągnione a potym do W. Drelinga przyszła dekretami trybunalskimi i kondenscensoryalnemi między niegdy JW. JMcią Panem Wojewodą Lubel. z jednej i JW. W. IchM Panami Janem starostą lubelskim i Jędrzejem teraz wojewodą Inowrocłwaskim Zamoyskimi z drugiej strony do dóbr tychże ordynackich regulowaną od W. Drelinga do W. Nakwaskiego, a od tegoż do JW. JMci Pana Starosty Lubel. przyszłą jako o tym (…) dokumenta świadczą od JW. zaś JMci Pana Starosty przez siebie w roku teraźniejszym nabytą.
***
Ponadto Zamoyska deklaruje księżniczce Czartoryskiej sumę 70.000 zł na dobrach Duchnów w woj. mazowieckim, dotychczas prawem zastawnym należne wdowie. Cesja dóbr miała nastąpić zaraz po ślubie. Zagwarantowano także intercyzą spisaną w Krakowie roku 1760 iż wszystkie srebra i mobilia[4] zostaną objęte osobnym regestrem, podpisane przez ordynata i jej przyznane: Ręką swą podpisanym wiecznie daruje i donacją onych autentyczną zezna.
***
Trzecią siedemdziesiąt tysięcy zł pol. na dobrach Duchnowie w Województwie Mazowieckim a Ziemi Warszawskiej leżących prawem także zastawnym sobie służącą wszystkie wraz złączone dwakroć dziesięć tysięcy wynoszące taż JW. JM Pani Wojewodzina Lubel. Tejże JO Xiężniczce JeyMci a przyszłej żonie JW. syna swojego wiecznie wraz z prawami zastawnymi posesje i używanie Dóbr tych nic sobie ani sukcesorom swoim nie rezerwując ustępuje i cesję autentyczną zaraz po ślubie zeznać deklaruje. Także srebra wszystkie i mobilia, które sobie od JW. JM Pana Ordynata Syna swojego przez donacje autentyczną tu w Grodzie Krakowskim Roku 1760 ma warowane, tejże JO Xiężniczce JMci pod Regestrem Ręką swą podpisanym wiecznie daruje i donacją onych autentyczną zezna.
***
Warunki opieki nad dziećmi
Ordynat składa deklarację powierzenia opieki nad synem pierworodnym i innym ich potomstwem oraz dobrami Ordynacji Zamojskiej przyszłej żonie, w razie jego śmierci. Wcześniej prawa Ordynacji Zamojskiej stanowiły inaczej w tej mierze, jednak Klemens Zamoyski swoją decyzję uzasadnia właśnie postanowieniami ordynacji. Szczegółowy zapis dyspozycji obiecywał opisać osobliwym osobnym skryptem.
***
Z trzeciej zaś strony JW. Imć Pan Klemens na Zamościu Ordynat Zamoyski, Płoskirowski, Tarnawacki Starosta luboli szacunek serca J.O. Xiężniczki JeyMci Dobrodziejki i tę dobrotliwą jej do woli Najwyższego Boga rezygnację w całym życiu swoim zawdzięczać obowiązanym się być uznaje, z tym wszystkim i przez teraźniejszą intercyzę usilnych chęci swoich i pełnego obowiązku serio oświadczając dowody. Najpierw jeżeliby mu Bóg z Błogosławieństwa swojego z tąż J.O. super wyznaczoną małżonką swoją syna dać raczył, na ten czas Opieką Onegoż a oraz Dóbr Ordynackich w czasie przeżycia siebie, a to na fundamencie Praw Ordynacyi Zamojskiej tejże J.O. Xiężniczce JeyMci naznacza, obiera i oddaje, która to opieka razem i (…) do innych dzieci, których by im Bóg pozwolił, tudzież dóbr wszystkich służyć będzie i której opieki dla tym mocniejszego oświecenia porządek moc i bezpieczeństwo osobliwym opisze skryptem.
***
Klucz krzeszowski – oprawa wdowia
Z zapisów intercyzy należy wnosić, że klucz krzeszowski jeszcze przez Jana Zamoyskiego był przeznaczony za zgodą króla, kobietom z rodu Zamoyskich na oprawę dożywotnią i alimenta. Jako pierwsza korzystała z tych dóbr Katarzyna de Orsko, wdowa po stryju kanclerza, Florianie Zamoyskim. Po niej kolejną była Barbara z Tarnowskich Zamoyska, czwarta żona Jana Zamoyskiego. W Krzeszowie znalazła po śmierci męża schronienie Gryzelda Konstancja z Zamoyskich Wiśniowiecka, za zgodą swojego brata, trzeciego ordynata Jana II Zamoyskiego. Gdyby zatem VIII ordynat na Zamościu zmarł wcześniej od swojej przyszłej małżonki, otrzymać miała ona klucz krzeszowski na wspomniane przystojne alimenta, ale dopiero po śmierci wojewodziny lubelskiej.
***
A jako klucz krzeszowski z przyległościami po nastąpionej Śp. JW. JM Wojewody Lubel. śmierci w posesję JW. JeyMci Pani Wojewodziny Lubel. Matki w czasie opieki Ordynacji przez Opiekunów za poprzedzającą komplanacyą[5] Warszawską pod powagą Najjaśniejszego Króla JMci P. N. M. żyjącego względem interesów Ordynacji Zamojskiej zawartą i za Dekretem Opiekuńskim na alimenta przyzwoite oddany jest, a to na fundamencie opisu Ordynacji, przez którą JW. JM Pan Jan Zamoyski Kanclerz i Hetman W. Koronny JeyMci Pani Katarzynie de Orsko JW. JMci Pana Floriana Zamoyskiego stryja swojego żonie, jak najprzystojniejsze żywności i potrzeb opatrzenie z Ordynacji naznaczył, takowym zatem sposobem w przypadku przeżycia na wspomniane przystojne alimenta tenże klucz krzeszowski JW. Pan Ordynat J.O. Xiężniczce JeyMci a to po długim życiu JW. JeyMci Pani Wojewodziny Matki ubezpiecza.
***
Zabezpieczenie młodszego rodzeństwa
Zgodnie z zapisami Ordynacji Zamojskiej tylko najstarszy syn dziedziczył majątek po ojcu. Młodsze dzieci miały mieć zapewnioną edukację. Ordynat zobowiązał się jednak corocznie odkładać gotówkę po dwakroć sto tysięcy zł pol. (200.000) na święto św. Jana Chrzciciela w czerwcu, na kupienie dóbr czyli zastawę lub też na bezpieczną ku najlepszemu pożytkowi lokacje dysponować będzie. Po upływie pięciu lat sumy te miały być odłączone od majątku i dysponowane jak wyżej, na zabezpieczenie młodszych dzieci. Dopuszczał także żonę do wszelkich kontraktów, donacji i cesji, nawet wtedy, gdyby nie partycypowała w tych kosztach opisem i powagą teraźniejszej Intercyzy do wszelkiej nabytej substancji przez połowę należeć powinna będzie. Wszelkie nadania królewskie, starostwa i królewszczyzny miał również żonie gwarantować. Na prywatne wydatki przyszłej ordynatowej zobowiązał się wypłacać jej 20.000 zł corocznie z procentów od dóbr.
***
Ponieważ zaś taż J.O. Xiężniczka JeyMć znaczne klejnoty z domu JW. Xiążąt IchMciów Rodziców bierze u JW. JMć Pan Ordynat żadnej onych rekompensy nie pisze, przeto w nagrodę tego klejnoty i mobilia nie tylko te, które teraz w ręce J.O. przyszłej małżonki swojej ofiaruje pod rząd i wolną onych dyspozycję oddaje i daruje przy tym względem wszystkich innych rzeczy swoich mobilium et sese moventium tęż J.O. Xiężniczkę JeyMć uwalniając od obowiązku w Statucie opisanego kwit z Inwentarza Autentyczny zaraz po szlubie zeznać opisuje się, a że z zapisu Ordynacji Zamojskiej dla dzieci młodszych osobliwie synów prócz edukacji nie masz nic z dóbr naznaczonego, przez co w słabszym stanie zostawać mogły, dlaczego [dlatego] wcześnie zapobiegając defektowi temu wspólnego a dla przyzwoitego obojga JWW małżonków dobra, JW. JMć Pan Ordynat co Rok z procentów dóbr swoich a raczej z gotowych pieniędzy przez IchMciów Panów posesorów importować się zwykłych na każde święto S. Jana Chrzciciela, po dwakroć sto tysięcy zł pol. odkładać każe i takowe sumy na kupienie dóbr czyli zastawę lub też na bezpieczną ku najlepszemu pożytkowi lokacje dysponować będzie, które takowe sumy do lat pięciu po sobie idących odłączać i wyżej wyrażonym sposobem dysponować obowiązuje się. A cokolwiek tenże JW. JMć Pan Ordynat dóbr przykupi czyli sumy gdzie importować będzie w kontrakty, donacje i cesje generalnie wszystkie i J.O. Xiężniczka JeyMć wchodzić ma i choćby której z takowych transakcji dołożona nie była jednakże opisem i powagą teraźniejszej Intercyzy do wszelkiej nabytej substancji przez połowę należeć powinna będzie.
Cokolwiek zaś z sprawiedliwego JKM P.N.M. szafunku z chleba królewskiego w czasie pożycia mieć będzie na takowe starostwa i królewszczyzny nadane bądź nabyte i do siebie przyszłe Iura Communicativa na J.O. Xiężniczkę JeyMć, małżonkę swoją otrzymać opisuje się. Także na szpilki tejże przyszłej J.O. małżonce swojej co rok z procentów swoich dwadzieścia tysięcy zł pol. wypłacać determinuje.
Majątkowe zapisy dożywocia
Intercyzy zawierały zapis iż po weselu nowożeńcy mają dokonać obopólnych zapisów na rzecz współmałżonków na wszystkich swoich dobrach ruchomych i nieruchomych, zarówno tych którymi obecnie dysponują, jak i tymi, które nabędą w czasie trwania małżeństwa. Zapis dożywocia służył wzmocnieniu więzi małżeńskich, świadczył o przywiązaniu i przychylności współmałżonka, był pewnego rodzaju formą odwdzięczenia się za dokonany przez niego zapis na rzecz drugiej strony.
***
Oboje zaś przyszli JWW IchMość małżonkowie dożywocie wspólne na wszystkich generalne dobrach swych ruchomych i nieruchomych mających i być mianych, praesentibus [obecnie] zapisują i autentycznie w Grodzie którymkolwiek w jak najprędszym czasie zapisać sobie powinni będą.
***
Zapis intercyzy do akt grodzkich, wadium
Wpisanie umowy do akt odpowiedniego sądu grodzkiego obwarowane było terminem, który nie mógł przekroczyć jednego roku i sześciu niedziel od daty sporządzenia intercyzy. Opóźnienie wpisu mogło skutkować rozwodem. Zabezpieczenie intercyzy, wadium (zakład) stanowiła kara pieniężna dla strony zrywającej umowę. Wysokość zakładu była współmierna do kwot wymienianych w intercyzie. Była to suma wszystkich kwot (posagu, wiana, wyprawy, itp.). Omawiana intercyza wspomina o kwocie 800.000 zł.
***
Którą to transakcję strony piszące się we wszystkich generalnie punktach i kondycjach wraz z sukcesorami swymi strzymać [utrzymać] i zeiścić [spełnić] a to pod zakładem sumy osmukroć [ośmiokroć] stu tysięcy zł pol. obowiązują się o co Forum w czasie nie dotrzymania ubicjuinarium [wszechobecny] sobie i sukcesorom swoim naznaczywszy i też intercyzę roborować[6] przyrzekłszy własnymi przy pieczęciach podpisują rekami.
***
Zapisy końcowe
Intercyza została spisana w Krakowie 5 sierpnia 1763 r. Podpisali ją książę Stanisław Czartoryski, Anna Czarroryska, jego żona, wojewodzina lubelska Teresa Zamoyska i Klemens Zamoyski. W charakterze świadka podpisał umowę kniaź Józef Maszalski. Strony zastrzegły sobie przyjęcie w poczet świadków także inne osoby.
Dat. W Krakowie dnia piątego miesiąca sierpnia Roku tysiąc siedemset sześćdziesiątego trzeciego. Rezerwują zaś sobie strony obie podpisy nieprzytomnych [nieobecnych aktualnie] przyjaciół w czasie i miejscu upatrzonym. Stanisław Xiąże Czartoryski; Ter.[esa} Zamoyska W[wojewodzina] L[lubelska]; A[Anna]X[księżna] Czartoryska. Klemens Ordynat Zamoyski mpp. Ustnie i oczywisto proszony przyjaciel podpisuje się Józef Kniaź Maszalski Pod. Nad. (odciski pieczęci).
***
Klemens Zamoyski zmarł w Zamościu 15 maja 1767 r. Zaledwie czteroletni mariaż nie zaowocował potomstwem. Konstancja z Czartoryskich Zamoyska wyszła za mąż za stryja Klemensa, Andrzeja Zamoyskiego, dwa lata po śmierci pierwszego męża. Z drugim mężem doczekała się siedmiorga dzieci.
-
abrenuncjacja, zrzeczenie się prawa do majątku po rodzicach przez córkę po otrzymaniu od nich posagu
Ewa Lisiecka
Źródła: