Obecność ludności ewangelickiej na Lubelszczyźnie datuje się od wieku XVIII – byli to nieliczni wyznawcy Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego zamieszkali w Lublinie. W roku 1784 przybyła grupa osadników niemieckich na teren Ordynacji Zamoyskiej,  w roku 1805 koloniści niemieccy, z zawodu sukiennicy osiedlili się w Janowie Lubelskim, w roku 1816 przybywają niemieccy sukiennicy do Końskowoli  w powiecie puławskim. Od roku 1860 w powiatach chełmskim i lubartowskim osiedlają się rolnicy niemieccy.[1]  Miejscem modlitewnych zgromadzeń ewangelików z Lublina i najbliższych okolic były domy prywatne do czasu pobudowania świątyni.[2]  W roku 1841 zorganizowano filiał w Końskowoli.[3] Według danych z roku 1848[4] stan ilościowy ewangelików zamieszkujących tereny Lubelszczyzny przedstawiał się następująco:

Lublin – 115 rodzin, w tej liczbie 449 wyznawców,

Piaski Wielkie – 115 rodzin, w tej liczbie 431 wyznawców,

Zamość – 15 rodzin, 57 wyznawców.[5]

Według danych Archiwum Parafii Ewangelicko Augsburskiej w Lublinie[6] na terenie ówczesnej Lubelszczyzny znajdowało się kilka cmentarzy ewangelickich.

Cmentarze ewangelickie na terenie Lubelszczyzny wg. stanu na miesiąc luty 1929 roku

Powiat chełmski – na terenie gminy Turka, w parafii Kamień  znajdował się cmentarz ewangelicki założony w 197 roku. Na terenie gminy Żmudź w miejscowości Bielin cmentarz założony w 1864 roku.

Powiat włodawski – na terenie gminy Wola Wereszczyńska  w parafii Cyców, miejscowości Kolonia Dębowiec cmentarz założony w 1838 roku.

Powiat hrubieszowski – na terenie gminy Białopole w miejscowości Radziejów cmentarz założony w 1863 roku.

Pochówki ewangelików lubelskich

Ewangelicy zamieszkujący miasto Lublin w początkowym okresie istnienia parafii chowani byli na placu przykościelny przy pobudowanym w latach 1785 – 1788 na mocy przywileju Stanisława Augusta Poniatowskiego kościele, fundatorem którego był Jan Piaskowski. Cmentarz założono równolegle z budową świątyni (na cmentarzu znajduje się także pochowek Jana Piaskowskiego).  Do dnia dzisiejszego zachowało się kilka nagrobków, na których można jeszcze odczytać inskrypcje:

Popiołom Cnotliwey Żony

Ś. P Julianny z Friczów Korn

Ur. (   ) Paźdz. 1762

Zasłab.[ła] 29. Wrze.[śnia] 1777 r.

Kolejne nagrobki (nie można odczytać na nich inskrypcji) pochodzą z  lat: 1743, 1779, 1780, 1805 (napisy w jęz. niemieckim).

 Konstancja z Gleyningow Finke

1. dnia 8 Sierpnia 1757 r.

2. dnia 3 Lipca 1825

Prosi o westchnienie do Boga

Mąż i Dzieci najlepszej Żonie i Matce.

Krzysztof de Leged Korn

Obywatel Właściciel [   ]

Ur. w Lublinie d. 1 Lipca 1828

Żył lat 82

(dalej napis nieczytelny)

Tablice inskrypcyjne wmurowano także w ścianę kościoła – trzy są w miarę czytelne, na czwartej trudno odczytać napis:

Elżbiecie i Ludwice

Siostrom Rodzonym

Córkom

Ernsta Gelhorna Barona Goltza

Zgasłym pierwszey d. 10 lutego 1817 R.

Drugiey d. 14 Lutego 1817 R.

Ku Wieczney Pamięci Ich [  ]

[   ]

i Żalu

(dalej napis nieczytelny)

1. O. M

Katarzynie

z Gleinningów(?) Frentzel

Urodzoney dnia 23 Lipca 1751

Zmarley dnia 2 Kwietnia 1821

Ku Wieczney pamięci

od  Wdzięcznego

Siostrzeńca

Pamiątka

 

Dobrym Rodzicom

Karolowi Jerzemu Fritsch

Ur. w Lublinie d. 10 Sierpnia  1736 r.

Zm. w Lublinie d. 13 Stycznia 1808 r.

Magdalenie Krystynie z Gleinningów Fritsch

Ur. w Lublinie d. 12 Grudnia 1740 (?) r.

Zmarłey [   ] d. 24 lutego 1815 (?) r.

Oraz

Rodzonemu bratu

Józefowi Krzysztofowi (?) Fritsch

Ur. w Lublinie  d. 12. sierpnia 1777 r.

Zmarłemu [   ] d. 8 Stycznia 1811r.

Pisząc o ewangelikach lubelskich warto podać także nazwiska tych, którym poświecono tablice pamiątkowe znajdujące się w wewnątrz kościoła ewangelicko  – augsburskiego pw. Świętej Trójcy przy ul. Ewangelickiej 1. Są to:

Karol Józef Jonscher (1809 – 1887), pastor parafii ewangelickiej lubelskiej oraz filiału w Końskowoli.

ks. biskup  Juliusz Bursche – zwierzchnik Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Polsce w latach 1904 – 1939. 3 października 1939 roku po raz ostatni odprawiła nabożeństwo w lubelskim kościele, po czym aresztowany przez Niemców znalazł się  w Oranienburgu, gdzie zginął 20 lutego 1942 roku w wieku 90 lat. 

Simon Pusch, pierwszy pastor parafii lubelskiej  w latach 1749 – 1776.

August Karol Vetter, prezes Rady Opiekuńczej Polskiej Szkoły Handlowej, przemysłowiec (ur. 16 stycznia  1848 – zmarł 22 grudnia1907 r.).

 Dr medycyny Edward Scholtze (1888 – 1975), kurator, wieloletni członek Rady Parafii Ewangelicko – Augsburskiej w Lublinie, żołnierz, uczestnik I wojny światowej wojny polsko – bolszewickiej, obronnej 1939 roku , lekarz, społecznik, uhonorowany najwyższymi odznaczeniami państwowymi.

Henryk Jan Krausse, członek Kolegium Kościelnego, przemysłowiec.

Edward Krausse, prezes Kasy Pożyczkowej Przemysłowców Lubelskich,  Członek Kolegium Zboru Lubelskiego.

Fot. 1 – Tablica upamiętniająca Edwarda Krausse, kościół ewangelicko – augsburski pw. Świętej Trójcy. Fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2017)

Johanni Georgio Karger.

Zmarły przedwcześnie  Paul Alexsander Magnus von der Howen (1836 – 1844).

Ks. Aleksander Schoenich (9. II. 1861 – 8. V. 1930), dr teologii, superintendent diecezji warszawskiej i lubelskiej, przez 51 lat proboszcz parafii lubelskiej. Założyciel i profesor szkół średnich w Lublinie.

Jacobo de Glazy Glass (teks w jęz. łacińskim).

Fot. 2 -Tablica upamiętniająca Jacoba Glassa, kościół ewangelicko – augsburski pw. Świętej Trójcy. Fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2017)

Ks. August Diehl, superintendent Kościoła Ewangelicko – Reformowanego w Królestwie Polskim (1861 – 1906). Żył w latach 1837 – 1908.

Konstanty Ostachiewicz, podpułkownik 8 pułku strzelców, poległ pod Mukdehem 8 marca 1905 roku.

W kościele znajduje się także duży zbiór tablic trumiennych z nazwiskami zasłużonych dla Lublina ewangelików.

Fot. 3 – 4 Tablice trumienne, kościół ewangelicko – augsburski pw. Świętej Trójcy. Fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2017)

Obecnie istniejący cmentarz ewangelicki w Lublinie założony został w początkach XIX wieku – w roku 1826 odbył się pierwszy pochówek na działce ziemi sąsiadującej z cmentarzem katolickim – obiekt obsadzony był lipami, stąd przyjęła się jego nazwa ” Na Lipkach” (obecnie jest to cmentarz trój wyznaniowy – katolicki, ewangelicki i prawosławny  przy ul. Lipowej).[7] Pod koniec XIX wieku ewangelicy dokupują większą ilość gruntu z przeznaczeniem na cmentarz – w roku 1898 następuje uroczyste otwarcie nowej części cmentarza. [8]

Cmentarz ewangelicki w Lublinie zlokalizowany przy ulicy Lipowej kryje pochowki lubelskich ewangelików, w tym zasłużonych dla miasta i regionu. Są to m. in :

Juliusz Vetter (1853 – 1917), właściciel browaru przy ul. Bernardyńskiej, destylarni wódek przy ul. Misjonarskiej oraz słodowni. Zarząd nad wspomnianymi zakładami przejął po śmierci brata Augusta Karola Vettera. Juliusz Vetter był  fundatorem gmachu Szpitala Dziecięcego przy ul. Początkowej (obecnie Staszica), wspierał działalności Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynności.[9]

Dr Armin Teske ( 7. X. 1910 – 27. V. 1967, profesor Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie i Polskiej Akademii Nauk. Jego nagrobek zdobi tekst z I Listu do Koryntian rozdz. XIII, wers 12: Teraz bowiem widzimy jakby przez zwierciadło i niby w zagadce, ale wówczas twarzą w twarz. Teraz poznanie moje jest cząstkowe, ale wówczas poznam tak, jak jestem  poznany.

Małżeństwo Edmund (9. IV. 1921 – 20. I. 2008), wykładowca na Akademii Rolniczej w Lublinie   i Maria Prost (24. I. 1921 – 16. IV. 2014), nauczycielka  akademicka.

1. Aleksander Schoeneich ( 1861 – 1939). Od roku 1888 pełnił obowiązki Pastora Parafii Ewangelicko – Augsburskiej w Lublinie i jej filiału w Końskowoli, współredagował także pismo ewangelickie zatytułowane Zwiastun Ewangelicki,[10] ks. Aleksander Schoeneich był także współzałożycielem Biblioteki (obecnie Wojewódzkiej im Hieronima Łopacińskiego) w Lublinie.

Wacław Moritz ( 1856 – 1947), od roku 1893 właściciel Fabryki Maszyn i Narzędzi Rolniczych w Lublinie. Organizator Koła Lubelskiego Macierzy Szkolnej.

Julia Krebs z. domu Conrad (4. VI. 1835 – 10. IV. 1905).

 Jan Adolf Götze (23. XI. 1875 – 26. III. 1933), przemysłowiec lubelski.

 Karol Freyberg, kupiec m. Lublina, zmarł 23. VIII. 195 (?) r.

Baron Fedor v. Rahden (ur. 2 października 1850 r, zmarł 1905).

Gotlieb Fangrad (ur. 1906 r., zmarł w wieku 18 lat).

Heinrich Fangrad (ur. 1905 r., zmarł w wieku 16 lat.

Ich nagrobek zdobi epitafium z Listu do Efezjan rozdz. I wers 21: [moc Boża] Ponad wszelką nadziemską władzą i zwierzchnością i mocą i panowaniem, jakie może być wymienione, nie tylko w tym wieku, ale i  w przyszłym.

Oswald  Robert Berger (ur. 13 stycznia 1856 r, zm.  3 grudnia 1908 r.).

Michael Misson (ur. 10 września 1870 r., zm. 28 listopada 1911r.), nauczyciel.

Paulina Szmitkie ( 14 kwiecień 1850 – 17 październik 1912).

Karol Engelhard, zmarł 31 marca 1914 r. przeżywszy lat 76.

Leokadia Haberlau, żyła lat 81.

Gustaw Haberlau, żył lat 83, zmarł  5 III. 1957.

 Eugeniusz Pfeifer, żył lat 83, zmarł 18. V. 1979 r.

Ferdynand Klejn, żył lat 77, zmarł w Godziszowie 18 lutego 1925 roku.

inż. Edward Klajn, żył lat 37, zmarł w Godziszowie 11 kwietnia 1923 r.

 Alojzy Krejtz, żył lat 67, zmarł 2. II. 1938 r.

Na cmentarzu spoczywa także rodzina Krausse, znana w Lublinie jako właściciele młyna. Jeden z przedstawicieli tej rodziny – Edmund Krausse  był członkiem Kolegium Zboru Ewangelickiego w Lublinie. [11]

Fot. 5 – 6 – Przewodnik ekumeniczny po zespole cmentarzy przy ul. Lipowej w Lublinie, zbiory Reginy Smoter – Grzeszkiewicz 

Cmentarz ewangelicki w Cycowie

Cmentarz ewangelicki w Cycowie zlokalizowany jest na końcu wsi przy ulicy Nowej. Mocno zaniedbany, nieogrodzony. Cmentarz założono prawdopodobnie w drugiej połowie XIX wieku gdy

w okolicach Cycowa zamieszkali osadnicy niemieccy. Ich dziełem jest istniejący w Cycowie (niestety mocno zaniedbany, niemalże w ruinie, stan na rok 2016) budynek  Zboru z 1924 roku – funkcje sakralne pełnił do roku 1940. Podczas wojny odbywały się w nim nabożeństwa rzymskokatolickie, ponieważ istniejący we wsi kościół władze niemieckie przekazały na użytek licznej w Cycowie ludności prawosławnej.[12]

Fot. 7 – Budynek dawnego zboru ewangelickiego w Cycowie, zbiory Macieja Sztorca

Odwiedzając latem 2016 roku to miejsce odnalazłam kilka nagrobków, na których udało się odczytać inskrypcje.

Wykaz zmarłych ewangelików w Cycowie, nagrobki których zachowały się do dziś (stan na rok 2016)

Segismund Gefrejter, ur. 26 październik1897, Tomaszówek  data zgonu nieczytelna. Treść  epitafium:

Was Gott tut

das ist woht getan

Ruhet sanftWas Gott tut

das ist woht getan

Ruhet sanft

Paulina Marc geb. [z domu]  Kelmn, żyła 42 lata, zmarła  w 1922 roku.

Adolfine Geflejter, zmarła w 1903 roku. Treść epitafium

[   ]he in Gott

Adolf Bartsch – geb. in Brautscher d. 4 mai 1860 r.(urodzony w Brautscher 4 maja 1860 roku), data zgonu – gestorb in. Cycow d. 5 martz 1904 r. (zmarł 5 marca 1904 roku w Cycowie. Epitafium:

Ruhe in Gott  

Da ich den Hernn schute

Antwortete  er nier

und errettete  nich aus

Aller Meiner Furcht

(Ps. 34.5)

Matildo Reinchwald geb. Fenske [z domu Fenske] – geb. in Cyców den. 13 marzc. 1889 – urodzona w Cycowie 13 marca 1889, zmarła gest. den. 26 august 1909 – zmarła 26  sierpnia 1909 roku. Epitafium:

Mein leib Ruth hier

Die Seel rei Gott

Nun bib ich Frei

Non Aller Nott

Rut Ema Fenske – geb. den. 20. VII.  1925 – urodzona 20 . VII. 1925, gest. den. 5. IX. 1938 – zmarła  5. IX. 1938 gest. den. 5. IX. 1938 – zmarła  5. IX. 1938. Epitafium: Ruhe in Gott

 Emma Hefrejter –  geb. in. Cyców d. 21 aug. 1899, urodzona w Cycowie 21 sierpnia 1899 roku. Zmarła  zmarła 1901 roku, (dzień i miesiąc nieczytelne),epitafium: Ruhet in Gott

Adolf Klingbeil – geb. 5. feb. 1870 – urodzony 5 lutego 1870, gest 12. sept. 1919 – zmarł 12 października 1919. Treść epitafium: Christus Ist Mein Leaben (Jezus jest moją miłością).

Emilie Kling. G. Lemke – geb. 7 feb. 1877 – urodzona 7 lutego 1877, gest. 12. apr. 1922 – zmarła 12 kwietnia 1922.

Rosamunda Jetzke – gest. den. 21 april 1911- zmarła 21 kwietnia 1911.  Alt geworden 28 Jahr-

zmarła w wieku 21 lat. Inskrypcja: Hier Ruth in Gott Frau – Tu spoczywa zmarła w Bogu Pani…

Wanda Reichwald – gest. in Cyców am 11 Januar 1912- zmarła 11 stycznia 1912 roku w Cycowie,

alt 3 Jahre – zmarła w wieku 3 lat. Treść inskrypcji: Selig Sind Die Tooten. Die Im Herrn Sterben

Arthur Fenske – gest. in Cyców  im september 1908 – zmarł w Cycowie w październiku 1908 roku,

im alter von 18 tagen – miał lat 18. na jego nagrobku zamieszczono taką inskrypcję: Der Herr ist Mein Hirte Mier Wird Nichst Mangelin        

Michael Fenske – geb. in Cyców den. 28 mai 1883 – urodzony w Cycowie 28 maja 1883 r., get. den. 28 januar 1911 – zmarł 28 stycznia 1911 roku. Epitafium: Er weidet nich auf einer grűnen aue und fűhret mich zum frischen wasser (Ps. 23. 2)

Fot. 9 – Nagrobek Adolfa Bartscha, cmentarz ewangelicki w Cycowie. Fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2016)

Końskowola

Informacje o obecności ewangelików w Końskowoli k. Puław pochodzą z 1825  roku – była to niewielka grupa osób, na dodatek nie posiadająca własnej świątyni wobec czego przysyłano do Lublina furmankę z końmi by tutejszego ks. pastora zaprosić do odprawienia nabożeństwa.[13]  W roku 1829 przełożony parafii ewangelicko augsburskiej  lubelskiej w obrębie której znajdowała się   gmina w Końskowoli pisał do Komisji Województwa Lubelskiego:

Gmina bardzo jest mała, biedna, po większej części płci żeńskiej, które mężów mają religii katolickiej[14]

Filiał Kościoła ewangelicko augsburskiego w Końskowoli założony został w 1841 roku,[15] co zmieniło status gminy. Odtąd końskowolscy ewangelicy posiadali swoją parafię wyznaniową. Z chwilą powstania parafii uregulowana została także sprawa rejestracji ruchu naturalnego chociaż nie do końca – do końca 1847 roku tutejsi ewangelicy rejestrowali urodziny i zgony w końskowolskiej parafii rzymskokatolickiej.[16]

                W latach 1845 – 1852 administratorem filiału był nauczyciel religii ewangelickiej w Instytucie Aleksandryjskim w Puławach z tej racji że filiały nie posiadały własnych księży.[17]  Sporządzane przez niego rejestry urodzin i zgonów sygnował pastor lubelski.[18]  Końskowolski filiał korzystał z posługi duszpasterskiej ks. Heintze, co potwierdza m. in. wpis w Księdze Filiału w Końskowoli z roku  1854 dokonany podczas zawierania związku małżeńskiego –

Związkowi temu małżeńskiemu pobłogosławił ksiądz Heintze, pastor reformowany Administrator tegoż wyznania w Lublinie.[19]

W 1882 roku w miasteczku zamieszkiwało 138 ewangelików a do ewangelickiej szkoły uczęszczało 20 dzieci. Tkacze opuścili Końskowolę na przełomie XIX i XX wieku  – dotychczasową ręczną pracę  tkaczy zastąpiły maszyny, a tym samych zakończył się okres prosperity dla miejscowego (końskowolskiego) przemysłu tkackiego.[20]

Pamiątką po końskowolskich ewangelikach (z zawodu tkaczy), którzy znaleźli się na tych terenach w latach trzydziestych XVIII wieku staraniem księcia Augusta Czartoryskiego są pozostałości cmentarza  zlokalizowanego na obrzeżach lasku zwanego przez miejscową ludność „Brzezinką”. [21]

Imienny wykaz zachowanych pochowków na cmentarzu ewangelickim w Końskowoli

 Anna Dyko (1885 – 3. styczeń 1892).

August Dyko (1822 – 1892).

Wilhelm Dyko (15 październik 1881 – 28 kwiecień 1885).

Joachim [   ] Knake (28 luty 182(?) – 1883).

Johann Enderl (11 sierpień 1816 – 29 październik 188 ( ?  ).

(   ) Gaede (17 styczeń 1839 – 1 (   )1900). Inskrypcja:  Pokój Jego Duszy.

Leopold Gaede (1865 – 1869).

Karol Gaede (28 wrzesień 1882 – luty 1883).

Emilie Gaede (1883 – 1886).

Leokadie Amalie Gaede.

Anna Justyna z Gaedów Endert – zmarła w Końskowoli w czerwcu 1905 roku (napis w jęz. polskim). Inskrypcja: Błogosławieni są odtąd  umarli, którzy w Panu  umierają. Zaprawdę mówi  Duch oby odpoczywali od  prac swoich a uczynki ich idą za nimi. Objaw. św. Jana R. 14 w. 13

Jochanna z Zipserów Gaede – żyła lat 46, zmarła dn. 17 stycznia 1873 r.  (napis w jęz. polskim.) Inskrypcja: Ukochanej Matce.

Wilhelm Gaede – żył lat 65, zmarł 17 listopada 1890 r. (napis w jęz. polskim). Treść inskrypcji:

Kochanemu Ojcu od Kochanej Córki Henryki.

[   ] Schultz (1844 – 6 kwiecień 1886).

Anna Schultz (1860 – 30. grudzień 1889).

Edmund Schultz (10 lipiec 1914 – 29 sierpień 1914 ).

Karol Wolf – żył lat 78, spoczął w Bogu dn. 19 grudnia 1906 r. (napis w jęz. polskim). Inskrypcja:

Pokój Jego Duszy

Ukochanemu Ojcu

Juljan Rożek.  Przeżył lat 37, zm. 11 lipca 1925 r. (napis w jęz. polskim). Treść inskrypcji:Ukochanemu mężowi i ojcu. Śpij duszo w spokoju.

Paulina Dyko geb. [z domu] Wolf (24 sierpień 1855 – 4 marzec 1899).

Fot. 10 – Cmentarz ewangelicki w Końskowoli. Fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2017)

 

 Cmentarz w Puławach – Włostowicach

 Założony został w końcu XVIII wieku z fundacji ks. A. K. Czartoryskiego. W jego obrębie znajdują się: kwatery katolickie, prawosławne oraz ewangelickie. Pochowki ewangelików znajdują się w najstarszej części cmentarza – przy wejściu od strony ul. Mokrej. Większość inskrypcji na zachowanych nagrobkach zapisana została w jęz. niemieckim, nie wszystkie można odczytać.

Hier Ruht

Fern Dem Sienem

Ernst Heintze

Pastor und Lehrer Der

Deutschen Sprache Am

Alexsandrischen Institut

Geb. In Lassowitz In GHPosen

im Pulawy D. 10. Dec. 1801

53 Jehre Alt

Fot. 10 – Nagrobek Ernsta Heintze, cmentarz w Puławach – Włostowicach. Fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2017)

Anna z Leichnerów  Christianus

20. 20. XI. 1850

21. 12. XI. 1931

Julia Rychter

3 dama klasowa

B[yłego] Instytutu Aleksandryjskiego

Wychowania panien

w Puławach [zmarła]  d. 25 lutego 1901 r.

Przeżywszy lat 62

Maria Hoffman Werner

żyła  lat 85

zmarła w 1886 r.

Christian Schonborn (1806)

JCi Repose Christian Schonborn cocher honnele

home et familie domestique Sa Mottlesse

1. III. erige ette Pierre Puse dieu Linarcor

der le bonheur eternel, En 1806 L. N

Matylda Werner, żyła lat 87. zmarła 18. IV. 1918 r

Zbawicielu Tyś cierpiał

Ja płaczę nad sobą

Obym w łzach tych omyta

Stanęła przed Tobą

Joan Heinrich Werner (?)

Eleonora z Mietelskich Barth

przeżywszy lat 59

zmarła 24 stycznia 1811 r.

Samuel Bretschneuier

1. 27 sierpnia 1741 r.

przeniósł się do wieczności 18 października 1852 r.

któremu

dozgonna żona

pomna na cnoty jego

w dowód wdzięczności

pamiątkę tę wystawiła

Aneks

Wykaz publikacji dotyczących historii ewangelików w Lublinie i na Lubelszczyźnie z przedwojennych zbiorów Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. Komisji Edukacji Narodowej  w Lublinie

 Zygmunt Bielawski, Katechezy na 2 i 3 klasę szkoły powszechnej z przygotowaniem i przemówieniem do spowiedzi i Komunji św. i planem lekcyjnym, zastosowanym do urzędowego

programu,  Towarzystwo „Biblioteka Religijna”, Lwów 1936.

 Aleksander Kossowski, Protestantyzm w Lublinie i w Lubelskiem w XVI – XVII w., Drukarnia Państwowa Lublin, 1933.

 Stefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1937.

Stanisław Piekarski, Wyznania religijne w Polsce, Warszawa 1927.

Ludwik Zalewski,  Ze stosunków wyznaniowych w Lubelskiem, na podstawie notatek z Archiwum  Kurji Biskupiej w Lublinie, Lublin, 1931.

Karol Serini,  Życie, nauka i religja [w:] Głos Ewangelicki, Warszawa 1934.

 

Opracowała Regina Smoter – Grzeszkiewicz

 

[1]     J. Gawrysiakowa, Grupy wyznaniowe ludności w Lubelskiem w XIX wieku,  Materiały Źródłowe do Dziejów Kościoła w Polsce, t. X Towarzystwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1992, s. 20.

[2]     Zgodę na budowę kościoła otrzymali lubelscy ewangelicy w 1784 roku od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego  z zastrzeżeniem, by zbór piasecki przyłączono do lubelskiego. Nowy kościół powinien być usytuowany poza granica administracyjnymi miasta i oddalony od najbliższego kościoła katolickiego o 200 łokci. Został on wzniesiony według planu architekta Fryderyka Zilcherta.  Obecnie znajduje się przy ul. Ewangelickiej  i nosi wezwanie Świętej Trójcy, wg. Jolanta  Szafrańska, Ewangelicy w Lublinie –  Parafia Ewangelicko Augsburska w Lublinie html [dostęp 19 czerwca 2017 r.].  Parafia ewangelicka w Lublinie istniała jeszcze przed pobudowaniem kościoła o czym świadczy napis na tablicy pamiątkowej znajdującej się w obecnym kościele poświęconej jej pierwszemu pastorowi: Simon Pusch pastor animarum parochiae lublinensis C. A 1749 – 1776.

[3]     J. Gawrysiakowa, Grupy wyznaniowe…, dz. cyt., s. 75

[4]     Archiwum Państwowe w Lublinie  Materiały miasta Lublina (APL, MmL), Pismo do Urzędu Municypalnego Miasta Wojewódzkiego Lublina z dnia 15 listopada 1825 roku, sygn. 723.

[5]     APL MmL, Akta szczegółowe tyczące się raportów rocznych z działu religijnego, sygn. 65 vol. IV.

[6]     Archiwum Parafii Ewangelicko Augsburskiej w Lublinie, Kurt Luck Die deutschen Siedlung in Chelmer und Lubliner Lande,  1933.  1. Zestawienie  kantoratów i osadnictwa niemieckiego w Parafii Kamień na dzień 1 luty 1929 oraz 2. Zestawienie kantoratów i osadnictwa niemieckiego w Parafii Cyców na dzień 1 luty 1929.

[7]     Szczegółowe informacje odnośnie historii powstawania  w/w obiektów oraz znajdujących się na nich pochowków można znaleźć w opracowaniu Zespół cmentarzy przy ul. Lipowej w Lublinie. Przewodnik Ekumeniczny, red. D. Kopciowski, ks. R. Olchawski, ks. M. Szymański, Lublin 2023.

[8]     Program Regionalny. Narodowa Strategia Rozwoju.  Tablica Informacyjna Cmentarz Ewangelicki przy ul. Lipowej w Lublinie.

[9]     Juliusz Vetter, Program Regionalny…, dz. cyt.

[10]    Pierwszy numer pisma  ukazał się w Warszawie  15 stycznia 1863 roku. Założycielem i głównym redaktorem był ks. Leopold Marcin Otto.

[11]    Rodzina Krausse, Program Regionalny…, dz. cyt.

[12]    Maciej Sztorc: Przystanek w ewangelickim Cycowie. Stan krytyczny. Galeria foto. Wgląd 16. 04. 2016 r.

[13]    Archiwum Państwowe w Lublinie, Metryki miasta Lublina, Pismo  z dnia 15 listopada 1825 roku do Urzędu Municypalnego miasta wojewódzkiego Lublina, sygn. 723.

[14]    APL, Komisja Województwa Lubelskiego, Pismo przełożonego Dozoru Kościoła Ewangelickiego do Prześwietnej Komisji Województwa Lubelskiego.

[15]    J. Gawrysiakowa, Grupy wyznaniowe ludności w Lubelskiem w XIX w w Lubelskiem w XIX w…, dz. cyt.   s. 75.

[16]    Tamże,  s. 77.

[17]    Informacja pochodząca z Rocznika Ewangelickiego, 1925 r., s. 284, cytuję  za J. Gawrysiakową,  Grupy wyznaniowe ludności w Lubelskiem w XIX w, s. 135.

[18]    J. Gawrysiakowa,  Grupy wyznaniowe ludności w Lubelskiem w XIX w…, dz. cyt. s. 83.

[19]    APL, Księga Filiału w Końskowoli z 1854 r., s. 17 v.

[20]    Cmentarz w Końskowoli – Parafia Ewangelicko – Augsburska Świętej Trójcy w Lublinie. html [dostęp 22 04. 2017].

[21]    Anonimowa relacja z Końskowoli z dnia 18. 04. 2017 r.