W XVII w. księgach miejskich Zamościa pojawiają się bardzo często zapisy, dotyczące tzw. dreznerowskiej fundacji, w związku z przekazywaniem zróżnicowanych kwot i zastawów na statutowe cele jej działalności. Była to w zasadzie kontynuacja, zapoczątkowanej jeszcze przez Jana Zamoyskiego, instytucji wsparcia dla pożyczkobiorców[1] na wzór włoskiego „lombardu” z XVI wieku, z którą Zamoyski zetknął się w czasie swoich studiów w Italii. Potem zlecił Ursinusowi[2], którego wyekspediował na studia na swój koszt do Włoch, aby dokładniej rozpoznał mechanizm działania i rozliczeń Banku Pobożnego. Nie omieszkał wprowadzić tej szlachetnej działalności w swoim prywatnym mieście.
Do tej pory uznawaliśmy, że instytucja wsparcia pożyczkami pod zastaw, uboższej warstwy społeczności miejskiej rozpoczęła swoją działalność w Zamościu w 1601 r., jednak dokument ze Zbioru Zygmunta Glogera[3] przesuwa początek jej funkcjonowania w mieście o dekadę. Pierwszy fundusz Banku Pobożnego pochodził z zapisów Jana Zamoyskiego (10 tys. zł) oraz drobniejszych kwot pojedynczych darczyńców. Kolejną znaczącą sumę (5 tys. zł) wyłożył na poczet banku Tomasz Drezner, i z tego powodu nazywano tę zaszczytną instytucję fundacją dreznerowską, zapominając jakby o jej prawdziwym założycielu w osobie Jana Zamoyskiego. Pierwsze pożyczki z Mont Pietatis odnotowano już w latach 1590, 1597 i 1599. W notatkach opisujących pożyczkobiorców często zaznaczano, że odebranie długu jest niemożliwe, z uwagi na zgon lub brak informacji o miejscu zamieszkania dłużników.
Na przestrzeni kilku wiekowej działalności Banku Pobożnego w Zamościu zmieniali się administratorzy (prowizorzy), których pieczy powierzano zbierane fundusze. Oprócz Tomasza Dreznera należeli do tego grona: Wojciech Muldorph[4]; Andrzej Orlik[5], Stanisław Goworski[6]; Mikołaj Miturkowicz.[7] Osobnym rejestrem objęto pożyczki udzielane z Regestru Skarbowego. Zamożniejsi mieszczanie również korzystali z kredytu banku, byli to m.in.: Ormianie Krzysztof Megerdycowicz i Warterys Ariewowicz; Stanisław Abramowicz z żona Lidią, a nawet złotnicy Łukasz i Gierard.
Poza prezentowanym dokumentem wzmianki na temat działalności fundacji dreznerowskiej odnajdujemy w aktach miejskich, przy transakcjach handlowych sprzedaży/zakupu domów, a ściślej pobranych pożyczek pieniężnych pod zastaw złożony na hipotece domu (zestawienie poniżej). Niekiedy, z powodu braku spłaty kredytu, domy zadłużonych osób przechodziły na własność Banku Pobożnego.
***
Obligacje z skrzynki wyjęte różnych osób, które pieniędzy Dreznerowskich pożyczały
1590
Bartosza Sczibora, którego jednak nikt nie zna, na zł 25
1597
Salomea Smuiłowiczowa Żyda Bełskiego, którego także nikt nie zna zł 30
1599
Wojciecha Cziastka Bibliopole, qui item ignoratur [który również jest nieznany], na zł 30
Matyasza Berharda, takiesz [także] nieznajomego na zł 21
1603
Jakuba Cieszanowskiego, który już zmarł na zł 15 circiter [około]
1608
Jana Bernatowicza, podobno we Lwowie mieszczanina zł 381
1609
Na dom potomków Matyasza Złotnika, między Angielczykiem i Mu(a)rmodukiem stojący, obligacje Stephanowskiemu służąca, i teraz na kamienicy Pana Udnego (?) kupca, na tymże miejscu, na zł 300
1610
Na browar Andrzeja Nalewayka, obligacja służąca Stephanowskiemu, jest browar na Gronkowskim zł 100
Na słodownika tegoż Nalewayka, obligacja służąca Stephanowskiemu, tamże na Gronkowskim
1613
Wojciecha Muldorpha na Folwark miedzy Krupińskiem i Gabrielem na Przedmieściu Lubelskim zł 112
List Pana Thomasza Napiórkowskiego, w którym prosi nieboszczyka o poczekanie długu, który jest na domu w mieście zł 120
1635
Łukasza Bernatowicza z Helżbietą małżonką, podobno także mieszczanina lwowskiego na zł 30
Jana Swieczickiego, gdzie teraz Starocziszina, na zł 10
Gerarda Stura, który był golota, i umarł, na zł 26
1616 (kolejność wg oryginału dokumentu)
Matyasza Glinieckiego na domu zł 60
Wawrzyńca miecznika i Anny żony na domu zł 60
Alexandra Krzysztofowicza na domu i folwarku przy Zamościu będącym zł 200
Gabriela Ariewowicza na kamienicy zł 200
Jana szklarza, gdzie teraz Balantowa zł 50
Walentego Miazgowicza, Jackowego zięcia i Katarzyny żony, podobna gdzie między Ruszią [gdzieś na Rusi], na zł 32
Mikołaja Piorowicza, powroźnika, którego został się plac na Rynku Solnym zł 50
Jana Torczyńskiego i Zofii żony, gdzie teraz Paweł stelmach, zł 70
Anny Brewerowny, cum fideuissione Abramowic, na zł 30
Andrzeja kuśnierza i Katarzyny żony, teraz Lewka Żyda, na zł 10
Jana Politiusza Bibliopole i obywatela quondam [raz] zamojskiego hodie ignoratur [dzisiaj nie wiadomo] zł 330
Stanisława Łysika i Barbary żony na zł 60
1617
Krzysztofa Megerdyczowicza, podle Gabriela na domu zł 200
Warterisa Ariewowicza zł 150
Anny, Mikołaja miecznika żony, teraz Cziatała swiec. Zł 20
Stanisława Mozdzieja na Przedmieściu Lwowskim zł 20
1618
Pawła Szajowicza z Zofią Rutowską na dom zł 100
1619
Samuela Cendrowskiego, gdzie teraz Pawłowska na zł 20
1620
Stanisława Abramowicza i Lidii żony, na kamienicy zł 200
Barbary Pawłowskiej i Matiasza Żochowskiego na domu na Przedmieściu Lwowskim zł 100
1624
Wojciecha Sulmierskiego na zł 100
Obligacje z Regestru Muldorphowego zebrane
– Wawrzyńca Nerki, ale zmarł i gołota był, na zł 10
– Wojciecha Unkowskiego (Krukowskiego?) krawca, który maił dom zł 100
– Gabriela na zł 50
– malarza (…) na zł 14
– Jastrzębskiej za chmiel zł 15
– Muldorpha samego, recognicia regestrowa na zł 884
– u tegoż za Pelikąn (?), manele i wino zł 140
– i tegoz dwa pierścionki z diamentami, jeden z czeskim a drugi z prawdziwym, od X. Siicanowiusza jemu dane, niech zł 50
Z Regestru Skarbowego
– Łukasza złotnika, który ma ignotus zł 30
– P. Sponera, który już umarł zł 6
– Abramowicza co wziął za srebro od Jana Kantego mularza z[e] Zbaraża na zł 69
– Politiusa Bibliopole, fedenescitur quis fit za qustitutiones zł 41
– Jakubowej Wierońskiej que etram ignoratur, za ksieni zł 22
– Freora Iwaskowica, podobno we Lwowie zł 30
– Girarda złotnika, qui item (…) zł 26
– Politiusa znowu na zł 20
– Mikołaja Marcinowicza (…) zł 32
– Jastrzębskiej na zł 100
Z Regestru Orlika administratora
– Swieykowskiego (…) gołoty, na zł 50
– tegoż cum fideuisseria Winkowicza zł 50
– Podobieńszczyka, jeszcze na zł 30
– Orlik sam, został na rachunku i tamtą obligację na zł 100, wszystkiego (…)
Z Regestru Goworskiego administratora
– Hehelskiego (Chechelskiego) zł 100
– Głowackiego zł 100
– Jana rzeźnika na zł 24
– (.)yańskiego kuśnierza zł 40
– Goworskiej zostaje na rachunku zł 425
Regestr Miturkowicza administratora
– Andrzeja Tarnogóry szewca na zł 30
– Stanisława Serafinowicza stolarza zł 20
– u tegoż Miturkowicza jest gotowych pieniędzy zł 85,40
– w skrzynce gotowych jest zł 200 y (…)
***
Zestawienie sum pieniężnych Mons Pietatis
Ulica Szewska
W lutym 1636 r. Piotr Gesner z małżonką Apolonią Wieląnczak zapisali na swoim domu lokum Pietatis Mentius (Mons Pietatis – Bank Pobożny) Dresnerovianis.
W lipcu 1654 r. Marcin Okrzelski Sartor z żoną Katarzyną dokonali zapisu na domu (80 złp.) na rzecz Provisoris Montis Pietatis (Bank Pobożny).
We wrześniu 1677 r. Jakub Lenartowicz dokonał zapisu na swoim domu (100 złp.) na rzecz Dreznerovianus (Banku Pobożnego).
Ulica Bełska
W lutym 1636 r. Niedzielski Szymon dokonał zapisu na domu (100 złp0 na rzecz Montis Pietatis Dreznerovianis.
W październiku 1641 r. Mirosławski Krzysztof dokonał zapisu na domu (100złp.) na rzecz Provisoribus Montis Pietatis Dreznerovianis..
W czerwcu 1668 r. Jan Serwatowski Scabinus (ławnik) i żona Anna Domanska dokonali zapisu (wyderkaf) na domu (80 złp.) na rzecz Provisoris Montis Pietatis Summae Dresnerovianae (prowizor Banku Pobożnego, fundacji Dreznera).
W czerwcu 1681 r. Sebastian i Reina Pogonowscy dokonali zapisu na domu (50 złp) na rzecz Dresnerowiana.
Rynek Wodny
W październiku 1665 r. Aleksander i Marina Sowinscy dokonali zapisu (wyderkaf 100 złp.) na domu na rzecz Provisoris Montis Pietatis summae Dresnerovianae.
Ulica Brukowana
W grudniu 1636 r. Laurenty Dudkowic dokonał zapisu 50 złp. na domu na rzecz Montio Pietatio Drezneriviani (Bank Pobożny).
W kwietniu 1665 r. Marcin i Jadwiga Okrzewscy zapisali na domu sumę 130 złp. na rzecz Banku Pobożnego w Zamościu.
W maju 1678 r. Albert i Ewa Skrzynsczy zapisali na domu 100 złp. na rzecz Banku Pobożnego Dresnerowianus.
W lutym 1713 r. dom Honoraty Teresy Krauzowej objął w posiadanie (300 złp.) Bank Pobożny.
Ulica Młyńska i Kolegiacka
We wrześniu 1668 r. Adam Malborski i Katarzyna Oszeczka, małżonkowie zapisali na domu przy ul. Młyńskiej 50 złp. (wyderkaf) na rzecz Provisores Montis Pietatis.
W marcu 1669 r. Andrzej i Katarzyna Oszeccy złożyli zapis (wyderkaf) 60 złp. na domu przy ul. Kolegiackiej na rzecz Fundacji Dreznerowskiej Banku Pobożnego.
Rynek Świętokrzyski
W czerwcu 1641 r. Jan Suszkowic kuśnierz zapisał na domu sumę 50 złp. na rzecz Banku Pobożnego.
W 1665 grudniu r. Wojciech Kurowski Figulus (garncarz, kaflarz) sprzedał dom za 82 złp. Andrzejowi Roczeń i Reginie Świątkowej, małżonkom. Usytuowanie domu: In suburbio Leopoliensi In Platea post Circulum S. Crucis (na Przedmieściu Lwowskim na ulicy za Rynkiem Świętokrzyskim). Sąsiedztwo: Jan Tarnowskii parcela Dreznerowska Banku Pobożnego (Dresneroviani Fundum).
Rynek Wielki
W lutym 1655 r. Andrzej Achterlani patrycjusz zamojski zapisał na kamienicy 1300 złp na rzecz Proconsulis Montis Pietatis (Banku Pobożnego).
Ulica Żydowska
W styczniu 1642 r. Stanisław Żołędzki bednarz i Regina zapisali na domu 100 złp. na rzecz Banku Pobożnego.
Przedmieście
W grudniu 1635 r. Wojciech Kankowic przedmieszczanin zapisał na domu sumę 50 złp. na rzecz Provisor Montis Dresneroviana (Prowizor Banku Pobożnego).
W sierpniu 1637 r. Zachariasz Possadowski dokonał zapisu na domu in Anteurbio Zamoscensi w kwocie 100 złp. na rzecz Pietatis Dresnerowiani (Banku Pobożnego).
W maju 1639 r. Józef Doleszkowic kowal zapisał na domu sumę 90 złp. na rzecz Provisoribus Dresnerowianis.
W lipcu 1642 r. Agnieszka Turzycka, wdowa po Andrzeju Turzyckim i Andrzej Turzycki, jej syn doktor filozofii i profesor Akademii Zamojskiej zapisali na domu na przedmieściu sumę 100 złp. na rzecz prowizora Fundacji Banku Pobożnego w Zamościu.
W grudniu 1642 r. Jan kredencarz i Anna jego żona zapisali na domu na przedmieściu sumę 100 złp. na rzecz prowizora Fundacji Banku Pobożnego w Zamościu.
Ulica Nadstawna
W czerwcu 1643 r. Anna Łakoma wdowa po Mateuszu Łakomym zapisała na domu sumę 150 złp. na rzecz prowizora Fundacji Dreznerowskiej Banku Pobożnego.
Przedmieście Janowickie
W maju 1642 r. Sebastian Głowinski dictum Burdzik i Ewa Głowinska jego żona zapisali na domu 400 złp. na rzecz Provisoribus Montis Beatis Dresneroviani (prowizora Banku Pobożnego).
We wrześniu 1669 r. Jan Orzechowski i Jadwiga Megrowiczowna, małżonkowie zapisali wyderkaf 42 złp. na domu na rzecz prowizora Banku Pobożnego.
Ulica Kozacka – Przedmieście Lwowskie
W październiku 1671 r. Jan Szopinski zapisał sumę 50 złp. (wyderkaf) na rzecz prowizora Banku Pobożnego.
Przedmieście Lwowskie
We wrześniu 1642r. Jan Więczkowic adwokat i sędzia zwyczajny i Jadwiga Swieykowsczanka jego żona zapisali na domu ad Orientem Portam Leopoliensis versus – w kierunku Wschodniej Bramy Lwowskiej 100 złp. na rzecz Provisoribus Montis Pietatis Dresneroviani- prowizora Banku Pobożności (Fundacji Dreznerowskiej).
W marcu 1667 r. Adam i Zofia Goryczkowie zapisali na domu sumę 100 złp. na rzecz prowizora Banku Pobożnego (Fundacji Dreznerowskiej).
Fundusz „góry pobożnej” Mons Pietatis jak się z akt magistartu ukazuje Erekcją ś:p. Jana Zamoyskiego Ordynata ustanowiony był dla dzieci uboższych rodziców, na co był ustanowiony oddzielny kurator czyli opiekun pomiędzy obywateli, który trudnił się administracją – to fragment dokumentu przechowywanego w Archiwum Państwowym w Zamościu (sygn. 181, l. 1890-1896), z treści którego wynika, że dopiero w 1834 r., kiedy rząd uznał, że fundusze instytutowe nie powinny znajdować się w rękach prywatnych, tylko powinny być chronione przez państwo, pieniądze Mons Pietatis zostały przekazane na konto Rządu Gubernialnego w Banku Polskim.
