Parafia w Mokrymlipiu należny do najstarszych jednostek administracji kościelnej na terenie gminy Radecznica. Pierwsza wzmianka o istnieniu w Mokrymlipiu kościoła pochodzi z roku 1360 – istniał wtedy drewniany kościół pod wezwaniem Krzyża Świętego, konsekracji którego dokonał w roku 1360 biskup chełmski Tomasz z Sienna. Kolejną świątynię, tym razem murowaną wznieśli trzej szlachcice – Wantoch z Sułowca, Jambroż Rakusz ze Stworyczowa (dawna nazwa wsi Tworyczów) i Mikołaj Latyczyński – dziedzic na Lipiu i Latyczynie.

            W roku 1403, ówczesny biskup chełmski Stefan erygował kościół i utworzoną parafię, w skład której weszły miejscowości: Chłopków, Gorajec (w obrębie parafii pozostawał do roku 1957, na cmentarzu w Mokremlipiu zachował się pochówek Marii Kwapisz z Gorajca datowany na 1931 rok), Gruszka Zaporska, Lipie (dawna nazwa Mokregolipia), Latyczyn, Sąsiadka, Ostrów, Podborcze, Zaburze, Zakłodzie, Zaporze, Sułowiec i Tworyczów (na cmentarzu zachował się pochowek  Wojciecha Dubiela zmarłego w 1928 roku).

            Kościół fundowany przez Mikołaja z Latyczyna  i Tomka z Radecznicy swoje funkcje sakralne pełnił do roku 1547, po śmierci ówczesnego proboszcza ks. Piotra Borowskiego zamieniony został przez właściciela Mokregolipia Stanisława Sarnickiego na zbór kalwiński. Sytuacja taka trwała do roku 1597, syn Stanisława Sarnickiego – Jan po śmierci ojca  przywrócił  kościół katolikom.  Budynek kościoła został odnowiony. W roku 1669 obowiązki mokrolipskiego proboszcza pełnił ks. Janicki. Fakt ten odnotował lekarz, prawnik i rektor Akademii Zamojskiej w jednej osobie – Bazyli Rudomicz znany ze swoich licznych podroży po Zamojszczyźnie i w okolice Lwowa. Ponownej konsekracji kościoła dokonał Mikołaj Świrski biskup sufragan chełmski w roku 1671.

           Pod koniec XVIII wieku kościół przebudowano, albo postawiono nowy. Z tamtego obiektu zachowały się ruiny oraz pozostałości dzwonnicy. Na dawnym placu przykościelnym, gdzie pierwotnie znajdował się cmentarz grzebalny znajduje się nagrobek Piotra i Tekli Grabowskich, byłych dziedziców Sułowa (pochówki członków tej rodziny znajdują się także na obecnie czynnym cmentarzu parafialnym w Mokrymlipiu – Grób rodzinny Grabowskich, kwerenda listopad 2017 roku).

Nieopodal kościoła znajduje się plebania na której zachowało się kilka bardzo interesujących obrazów, na ich temat wypowiedziała się dr Agnieszka Szykuła, historyk sztuki:

Zdaje się, że pierwsze trzy: Chrzest Chrystusa, Józef z Dzieciątkiem (obok stóp ma atrybuty: piłę, i inne narzędzia pracy stolarza), i św. Anna z Małą Marią – są jednego pędzla.

Św. Anna z Małą Marią to dosyć rzadkie przedstawienie na naszych terenach, w tych obrazach bardzo ładnie są namalowane odsłonięte partie ciała: np karnacje i twarze Anny i Małej Marii, ich dłonie, stopy, palce, – modelunek świadczą o wysmakowaniu i wprawnym warsztacie autora obrazu.

Obraz Matki Bożej Różańcowej, nawiązuje do legendy przekazania Różańca Św. parze zakonników – Dominikowi i Katarzynie Sieneńskiej (Dominik ukazany z atrybutem – psem z pochodnią w pysku) – ten obraz jest już innej ręki, mniej utalentowanego twórcy, bardziej prowincjonalnego. Spotkałam się z takimi obrazami zwłaszcza w XIX stuleciu, więc może i ten pochodzi z tego czasu. Trzeba by się zorientować, czy wówczas w parafii nie działało Bractwo Różańca Świętego, jeśli tak, można przypuszczać, że obraz był fundacją tego  właśnie Bractwa.

Fot. 1 – Św. Józef z Dzieciątkiem

Fot. 2 – Matka Boża Różańcowa

Fot. 3 – Chrzest Jezusa

Fot. 4 –  Św. Anna z Małą Marią

Najciekawszy jest jednak wizerunek,  jeśli się nie mylę, św. Anastazego, świętego kościoła rzymsko katolickiego i prawosławnego, mnicha, mieszkańca monasteru. Obraz pochodzi przypuszczalnie z XIX stulecia. Ukazuje odciętą okazaną en tris quarts głowę mężczyzny na jednolitym ciemnym tle. Mężczyzna jest w średnim wieku, jego twarz okala siwiejący zarost, głowę okrywa czarny biret. Na twarzy widać  smutek i umęczenie. Krople krwi spływają po skroniach, oczach i ustach. Z wizerunku promieniuje światło, co sugeruje, że mamy do czynienia ze świętym. Informację dopełnia namalowana niżej głowy banderola (dolną krawędź obrazu wypełnia ukazany symetrycznie ornament stylizowanych wici roślinnych). Na banderoli widnieje sporządzony w dwóch linijkach napis: Sanctus Anastasus Martyr / die 22 Januarii Persa Monachus (święty Anastazy Męczennik /22 stycznia perski mnich). Wiadomo zatem, że obraz przedstawia św. Anastazego męczennika i mnicha pochodzącego z Persji. Kościół Katolicki obchodzi jego wspomnienie 22 stycznia.

Fot. 5 – Św. Anastazy

Wizerunek należy do rzadko spotykanych. Warta zastanowienia jest obecność tego obrazu w kościele w Mokrymlipiu. Św. Anastazy z Persji jest świętym zarówno Kościoła Katolickiego jak i Prawosławnego. Wiadomo, że był synem wróżbity. Przed przyjęciem Chrztu Świętego nosił imię Magundat i służył jako żołnierz w armii perskiej. W 614 roku, gdy Jerozolima została zburzona przez  Persów, król tego państwa wywiózł ze zdobytego miasta część Krzyża Pańskiego. Relikwię złożono w Persji. Tutaj stała się źródłem cudów, których doświadczył również Magundat. Po tych wydarzeniach zdecydował się przyjąć chrześcijaństwo. W tym celu udał się do Jerozolimy, tutaj przyjął  Chrzest Święty i imię Anastazy. Wkrótce złożył śluby zakonne i zamieszkał wraz z innymi braćmi w monasterze w pobliżu Palestyny. Przed 628 rokiem wybrał się do ojczystej Persji, gdzie za przejście  na chrześcijaństwo uznano go za zdrajcę narodu. Poddawano go torturom bijąc pałkami i wieszając za rękę z przywiązanym u nogi kamieniem. Zginął śmiercią męczeńską poprzez powieszenie. Wkrótce jego relikwie przeniesiono do rodzimego monasteru w Palestynie. Szczególną czcią była otaczana jego głowa, przed VII Soborem Powszechnym (787 rok) przeniesiona do Rzymu. Święty jest wyobrażany najczęściej jako starzec w czarnym habicie mnicha, bez nakrycia głowy. Z krzyżem w jednej dłoni i zwojem w drugiej. Ukazuje się go z zarostem. Wspomnienie 22 stycznia (w Kościele Katolickim) jest obchodzone na okoliczność rocznicy przeniesienia relikwii męczennika do Palestyny. Cerkiew prawosławna wspomina św. Anastazego 4 i 6 lutego (zgodnie z kalendarzem gregoriańskim).

                Wizerunek z Mokregolipia należy do unikatowych. Wskazuje na obecność kultu; jest ciekawy z uwagi na zastosowaną ikonografię. Scenę sprowadzono do przedstawienia głowy – szczególnej Relikwii tego męczennika, namalowanej na jednolitym tle. Sądzić można, że obecność wizerunku w Mokremlipiu ma związek z działającym po 1899 roku w pobliskiej Radecznicy żeńskim monasterem prawosławnym. Zaprzecza jednak temu wypisana data wspomnienia świętego – 22 stycznia – co sugeruje, że fundatorowi bliższe były prawdy wiary Kościoła Katolickiego.

W latach 1907 – 1913 wybudowano w Mokrymlipiu obecnie istniejący kościół. W okresie międzywojennym (dokładna data nie jest znana) małżeństwo Michał i Katarzyna (z. d. Kaziród) Sykałów z Gorajca ufundowało ołtarz boczny p. w. Matki Bożej Częstochowskiej, który znajduje się do dziś w kościele. Kościół został zniszczony podczas wojny, odbudowano go po wyzwoleniu, z tego okresu zachowało się pismo proboszcza Józefa Mastalerza wystosowane do Zarządu Gminy Radecznica z prośbą o dobrowolne składki mieszkańców parafii na odbudowę kościoła.

Fot. 6 – Pismo ks. Józefa Mastelarza do Zarządu  Gminy Radecznica z dn. 10. XI. 1945, zbiory Archiwum Państwowego w Zamościu.

Do Parafii należą miejscowości: Mokrelipie, Sąsiadka, Sułowiec, Zaburze, Zakłodzie. Nieopodal kościoła zlokalizowany jest cmentarz parafialny założony w I połowie XIX wieku. Najstarsze zachowane pochówki pochodzą z początków XIX wieku:

1836 (Antonina z Wisłockich Debolny),

1850 (Antoni Mirzewski),

1854 (Antoni Jarocki),

1860 (Franciszka Ziemnicka),

1894 (Agnieszka z Tyrawskich Kwoczyńska),

1876 (Franciszek Świderski),

1876 (Jan Kukiel),

1890 (Kazimiera z Boduszyńskich Feręzewiczowa),

1897 (Aniela Głowacka),

1902 (Antoni Różyczka, Dyrektor Cukrowni w Cesarstwie).

Na cmentarzu spoczywają także wieloletni duszpasterze parafii Mokrelipie oraz inni duchowni:

Ks. Leon Dworzycki (29. VI. 1825 – 14. III. 1885),

Jan Bukowski (28. III. 1903 – 6. XI. 1962, w kapłaństwie pozostawał przez 36 lat),

Jan Dygas (1911 – 1985),

Franciszek Kwiatkowski (przez 18 lat pełnił służbę duszpasterską w parafii Mokrelipie, zmarł w wieku 66 lat 1970 roku),

Rafał Krukowski.

A także księża: ks. kanonik Stanisław Grabowski (zmarł w wieku 80 lat 12. VIII. 2016 roku, w kapłaństwie pozostawał przez 55 lat,

Andrzej Łukasik (kanonik gremialny kapituły sandomierskiej, proboszcz i budowniczy kościoła w Radomiu – Borki, zmarł w wieku 88 lat 1980 roku).

W krajobrazie cmentarza zwracają uwagę postaci  dwóch franciszkanów, zdobiących nagrobek Stefanii z Zalewów Marchewki (zm. 1937 roku) oraz Jadwigi Zalewa (zm. 1955 rok) i Wawrzyńca Zalewy (zm. 1959 rok). Jeden z nich trzyma w ręku książkę wskazując drugą (w której ma krzyż) na ranę w boku (to atrybuty św. Franiszka z Asyżu, założyciela Zakonu Braci Mniejszych, zwanych Franciszkanami), drugi trzyma w jednym ręku lilię, a na drugim ręku Dzieciątko, zatem symbolizuje św. Antoniego. Oprócz opisanego, raczej nie spotykanego na innych cmentarzach Zamojszczyzny oryginalnego nagrobka, na cmentarzu znajduje się jeszcze jeden – niezwykle interesujący, mianowicie rzeźba anioła trzymającego przy ustach trąbę, w którą jak głosi tradycja chrześcijańska zadmie w dniu Sądu Ostatecznego.

Fot. 7 – Anioł dmący w trąbę, cmentarz parafialny w Mokremlipiu, fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2014)

Na cmentarzu znajdują się także pochowki rodziny Huskowskich, byłych właścicieli Sułowca:

Wincentego Huskowskiego, zmarł 29 I. 1903 roku w wieku 66 lat, jego żony Katarzyny z Baranieckich Huskowskiej, zmarła w roku 1929 w wieku 82 lat, a także symboliczna mogiła Stanisława Huskowskiego, który wraz z grupą ziemian został rozstrzelany przez Niemców w Kumowej Dolinie k. Chełma Lubelskiego 3 – 4. VII 1940 roku. Żył 58 lat.

            Tutaj spoczywają także polegli w potyczce z Niemcami żołnierze z drużyny „Doliny”, porucznika Adama Piotrowskiego: Jan Dorosz „Bratek”, Jan Nastaj „Lenek”, Jan Panas „Cygan”, Jan Stępnik „Grab”, Edward Stępnik „Dąb”, Stanisław Szaran „Jastrząb”, Zdzisław Zych „Tur”. Walka miała miejsce 6. IV. 1943 r. w czasie  realizacji Akcji „Nielisz”, podczas której zamierzano zlikwidować mieszkającego w Nieliszu volksdeutscha – konfidenta Gestapo, Mazurka. Niestety nie było go w domu – zdążył uciec. Akcja nie powiodła się, zadanie bojowe nie zostało wykonane. Dowódca dał rozkaz powrotu, który zakończył się tragicznie dla uczestników akcji. Upamiętnieniem tej walki jest pomnik w Deszkowicach Pierwszych, na którym widnieją nazwiska poległych:

W tym miejscu roku w nierównej walce z hitlerowskim najeźdźca bohaterską śmiercią zginęli żołnierze Armii Krajowej z kompanii „Podkowy” Jan Dorosz „Bartek” l. 21,  Jan Nastaj „Wróbel” l. 23,  Jan Panas „Cygan” l. 28,  Stępnik „Grab” l. 24, Edward Stępnik „Dąb” l. 18, Stanisław Szaran „Jastrząb” l. 26. Towarzysze Broni. Społeczeństwo Zamojszczyzny 1986.

Fot. 8 –  Jan Panas „Cygan”, zbiory  Agnieszki Durko

Zauważyć można  pewną rozbieżność w zapisie imion oraz pseudonimów w przypadku Jana Nastaja. Nie wiadomo, kto nie znał imion partyzantów – fundatorzy pomnika w Deszkowicach, czy nagrobka w Mokrymlipiu.

***

W Mokrymlipiu znajduje się także Archiwum Parafialne, w którym m. in. zachowała  się:

Księga Urodzeń Parafii Mokrolipskiej od 1826 –  1830 roku,

Księga Aktów Religijno – Cywilnych Parafii Mokrolipskiej od dnia  25 stycznia 1831 roku do końca roku 1836. Zejścia,

Księga Urodzeń Parafii Mokrelipie od 1830 do 1835 roku,

Księga Małżeńska od 1826 do 1832  Parafii Mokrolipskiej.

Ich lektura dostarcza wielu cennych informacji  np.:

Dnia drugiego września tysiąc osiemset dwudziestego szóstego roku starozakonny Ariel Sthor syn Serecha Sthorea i Lei w Józefowie zamieszkałych  w obecności świadków  ks. (…) Kamińskiego gwardiana Klasztoru w Radecznicy […] Lunyckiego i wyraził życzenie chrztu świętego. Nie mając nic przeciwko  żądaniom nadto znalazłszy  tego dosyć w Religii Katolickiej oświeconym z mocy  Rezolucyi Konsystorza Generalnego Diecezyi Lubelskiej do liczby 1158 z dnia trzeciego sierpnia tysiąc osiemset dwudziestego siódmego roku przychylając się do tegoż prośby dopełniliśmy na wspomnianym Arielu Sthor nazwanym Michałem Majewskim chrztu świętego w dniu powyżej wyrażonym o godzinie pierwszej po południu w przytomności wspomnianego a rodzicami chrzestnymi byli Jaśnie Wielmożny Piotr Grabowski Dziedzic Dóbr Sułowa Sędzia Pokoju Powiatu Zamojskiego i Jaśnie Wielmożna Antonina Deboli.

W listopadzie 1826 roku urodził się w Gruszce Zaporskiej syn dzierżawcy Dóbr Gruszki Zaporskiej i Podlesia Michała Malhomme – Władysław Mikołaj Franciszek, chrzest odbył się w styczniu 1827 roku:

Dnia dwudziestego trzeciego stycznia tysiąc osiemset dwudziestego siódmego roku zjawił się na parafii Michał  Malhomme  Dzierżawca Dóbr Gruszki Zaporskiej i Podlesia dwadzieścia siedem lat mający zamieszkały w Gruszce Zaporskiej w obecności Wielmożnego Stanisława Jaworskiego lat trzydzieści dwa Dzierżawcy  Dóbr  Gorajca i Antoniego  Mierzejewskiego lat czterdzieści dwa Dzierżawcy Dóbr Zarudzie  i okazał dziecię płci męskiej urodzone w Gruszce Zaporskiej dnia 30 listopada o godzinie dwudziestej w nocy tysiąc osiemset dwudziestego szóstego roku z żony jego Anny z Zaborowskich lat dwadzieścia liczącej. Dziecięciu temu  nadano imiona Władysław Mikołaj i Franciszek a rodzicami chrzestnymi byli Antoni Mierzejewski i Anna Neyburg.

Podpis księdza, ówczesnego proboszcza parafii nieczytelny

W roku 1829 zostało zawartych 58 ślubów, w roku 1830 – 59, w 1832 – 72. Nie jest to zbyt duża liczba zważywszy na wielkość parafii pod względem znajdujących się w obrębie jej granic administracyjnych miejscowości. Małżeństwa zawierane były w obrębie jednej grupy wyznaniowej, wiek osób wstępujących w związek małżeński  wahał się w granicach od lat szesnastu , a nawet 15 do pięćdziesięciu kilku lat, oto niektóre z nich:

 W 1829 roku w związek małżeński wstąpili: Maryanna Bartoszczanka (l. 15) z Zaporza i Błażej Szaran (l. 30) z Gruszki Zaporskiej,

w 1831 r. – Agnieszka Maciągówna (16. l) i Walenty Małysz (l.19), obydwoje z Latyczyna.

Zawierane były również małżeństwa przez osoby pozostające w stanie wdowieństwa, m. in.: w roku 1828 w związek małżeński wstąpił wdowiec Franciszek Kubina (30. l) z  Antoniną Dziakówną  (l.25), w roku 1831 Szymon Głowala (l. 40), wdowiec poślubiła Ewę Harkotową (także wdowę) licząca lat 30. Obydwoje pochodzili z Chłopkowa.

W latach 1827 – 1834 w parafii Mokrelipie urodziło się:

w roku 1827 – 190 dzieci, w 1829 – 151, 1831 – 205, 1832 – 200, 1833 – 265, 1834 – 258.

Jak przedstawiała się liczba zgonów na terenie parafii na przestrzeni lat 1827 – 1836 ilustruje poniższy wykaz sporządzony na podstawie Księgi Zeszłych [Parafii Mokrelipie] 1827 – 1831 oraz Księgi Aktów Religijno – Cywilnych Parafii Mokrolipskiej od dnia 25 grudnia 1831 do końca 1836 roku

1827 – 177 osób, w tej liczbie 89 kobiet

1830 – 192 osób,

1836 – 388 osób, w tym. m.in. Bazelowa Zofia, Bajchurowa Maryanna, Bałkowa Maryanna, Gliwowa Barbara, Hancelkowa Ewa, Kusy Paweł, Wlizło Walenty, Zdobyciowa Marya, Zychowa Katarzyna, Wichner Ambroży, Tońkowa Zofia, Suchecka Franciszka, Płocharz Antoni, Madey Franciszek.

Opracowała Regina Smoter – Grzeszkiewicz

Bibliografia

Archiwum Parafialne w Mokrymlipiu, Księga Urodzeń Parafii Mokrelipie od 1826 – 1830 r.

5. Kurek, Historia parafii Mokrelipie [w:] Radecznica. Nasza Gazeta. Miesięcznik Religijno – Kulturalny, 2003 Nr 5.

6. Bondyra. Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego. Lublin – Zamość 1993.

7. Stworzyński. Opisanie statystyczno – historyczne dóbr Ordynacyi Zamoyskiey w 1834 roku, Biblioteka Narodowa w Warszawie, rkps. Biblioteki Ordynacji Zamojskiej nr 1815.

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i i innych krajów słowiańskich. Wypisy dla województwa lubelskiego. Lublin 1974.

2002. Rudomicz, Efemeros czyli Diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656 – 1672, Lublin 2002.