W 1699 roku w Czarnymstoku istniała cerkiew grecko-unicka, stanowiąca świątynną filię parafii Tereszpol, w pewnym okresie była też samodzielną parafią Czarnystok. Cerkiew przestała istnieć prawdopodobnie około 1784 roku. Wznosiła się w miejscu dzisiejszej przydrożnej kapliczki pod wezwaniem św. Michała, zlokalizowanej na „Rusi” (części wsi gdzie mieszkało najwięcej prawosławnych) – miejscowa ludność powtarza, że kapliczka zbudowana jest z pozostałych po rozbiórce cerkwi materiałów (na jej uposażeniu znajdowała się rzeźba archanioła Michała wykonana przez ludowego artystę rodem z Teodorówki o nazwisku Paszko, obecnie znajduje się w kościele pw. św. Jana Chrzciciela w Trzęsinach). Z cerkwią związana jest ciekawa historia wskazująca na to, w jaki sposób doszło do jej unicestwienia. Poniższy przekaz został podany przez mieszkańca Dzielec – Jana Biziora:
Około 1870 (1874 ?) roku inżynier Paszkowski – Polak w służbie rosyjskiej wytyczał drogę Frampol – Zwierzyniec. Droga przebiegać też miała przez obszar Czarnegostoku. Inżynier wytyczając ten szlak znalazł się na terenie wsi, a będąc zmęczony zwrócił się o skromny napitek do czarnostockiej popodii. Zresztą poczęstunek zaproponował mu podobno sam pop. Popodia była źle usposobiona do polskości i Polaków, więc odmówiła inżynierowi choćby wody. Za takie potraktowanie inżynier tycząc drogę skierował ją przez cerkiew. Plan drogi zatwierdził właściwy do tego organ rosyjskiej władzy i wszystkie przeszkody miały być usunięte. W tej liczbie znalazła się też czarnostocka świątynia. W ten sposób cerkiew w tej wsi została rozebrana, a wieś przyłączona do Tereszpola. Była to cerkiew pod wezwaniem św. Praksedy.
Fot. 1 – Kapliczka w Czarnymstoku „Rusi” (stan lata 70. XX wieku), zbiory Reginy Smoter – Grzeszkiewicz
W roku 1902 zbudowano drewnianą cerkiew w Trzęsinach. Według danych z 1906 roku największa ilość, prawosławnych bo aż 269 osób mieszkała w Czarnymstoku, 43 osoby w Trzęsinach. Po wejściu w życie Ukazu Tolerancyjnego, wydanego w 1905 roku przez cara Mikołaja II, mieszkańcy Czarnegostoku oraz Trzęsin przeszli na obrządek rzymskokatolicki, co zrodziło potrzebę zbudowania kościoła. Zaadoptowano do tego celu znajdującą się w Trzęsinach cerkiew.
Nowo powstały kościół do 1922 roku obsługiwali Ojcowie Bernardyni z Radecznicy – 15 października 1922 roku benedykcji kościoła dokonał ks. Andrzej Wadowski, proboszcz i dziekan szczebrzeszyński, kanonik kolegiaty zamojskiej. Nieopodal kościoła wzniesiono figurę z bardzo wymownym napisem upamiętniającym tamto ważne dla dla katolickiej społeczności wydarzenie:
Boże, któryś nam wraz z Ojczyzną miejsce to przywrócić raczył spraw prosimy abyśmy podług świętej wiary Ojców naszych żyjąc wiecznego zbawienia dostąpili przez Chrystusa Pana naszego. Amen.
Fot. 2 – Tablica poświęcona ks. Andrzejowi Wadowskiemu, kościół pw. św. Mikołaja w Szczebrzeszynie, fot. Adam Wiatrowski
Do czasu przejęcia świątyni na potrzeby ludności katolickiej i erygowania parafii Trzęsiny, co nastąpiło w 1925 roku, Czarnystok oraz pozostałe miejscowości wchodzące obecnie w skład parafii, administracyjnie przynależały do parafii Szczebrzeszyn – tutaj odbywały się chrzty niemowląt, śluby, pogrzeby. Kwerenda przeprowadzona na cmentarzu w Szczebrzeszynie wskazuje m. in. na pochówki mieszkańców Czarnegostoku – pojawiają się takie nazwiska jak: Braszko, Kruszyński, Furlepa.
W Szczebrzeszynie został m. in. ochrzczony Feliks Smoter – 21 lutego 1915 roku w obecności Michała Łypa i Łuki [Łukasza] Sirko stawił się w szczebrzeszyńskiej kancelarii parafialnej mieszkaniec Czarnegostoku – Jan Smoter ożeniony z Marianną z Mikszów rodem z Sokołówki k/ Frampola by zarejestrować urodziny pierworodnego syna, któremu nadano imię Feliks.[1]
Z chwilą utworzenia parafii w Trzęsinach założono cmentarz. Stało się to możliwe dzięki porozumieniu z hr. ordynatem Maurycym Zamoyskim, który odstąpił na ten cel grunt ordynacki o powierzchni 1 ½ morga, poświęcenia dokonano 2 listopada 1926 roku. Najstarsze nagrobki zachowane na cmentarzu pochodzą z lat dwudziestych XX wieku – w 1925 roku pochowano: Janinę Jaskułę i Józefa Duchera, w rok później Zofię Zdunek ze Stańczyków i Magdalenę Bzdziuch ze Stępników.
Trzęsiński cmentarz kryje tajemnicę śmierci Honoraty Makowskiej ze Smorynia. Została zamordowana 2 stycznia 1943 roku – nie chciała ulec grasującym w okolicy bandytom (jej mąż przebywał wówczas w obozie przymusowej pracy w Dylach k. Biłgoraja za niedostarczenie kontyngentu), więc jak mówią mieszkańcy Trzęsin oprawcy zgwałcili ją a później pozbawili życia, w chwili śmierci miała 28 lat.
Na trzęsińskim cmentarzu spoczywają także mieszkańcy Czarnegostoku, m. in.:, Feliks Smoter, długoletni opiekun oddziału Ochotniczej Straży Pożarnej (zm. 1983), Jan Misiąg – nauczyciel miejscowej szkoły (zm. 1983), Paweł Krzak – malarz (zm. 1992), Jan Malec, były więzień obozu jenieckiego (w pobliżu granic Francji). Nagrobki dla zmarłych sąsiadów wykonywał Michał Bzdziuch.
Trzęsińską parafią na przestrzeni lat 1922 – 1995 zarządzało dziewięciu księży, obecnie rezydujący od 1996 roku ks. kanonik Julian Brzezicki jest dziesiątym proboszczem na tej placówce. Byli to według sporządzonej przez niego listy następujący kapłani:
Ks. Józef Gładysz – od września 1925 roku do września 1928 roku – założył „straż ogniową” (poprzedniczkę straży pożarnej w Czarnymstoku). W skład nowo utworzonej parafii, nad którą sprawował opiekę duszpasterską, weszły wioski: Trzęsiny, Smoryń, Buczyn, część Kolonii Teodorowskiej pod nazwa Budy Komodziańskie (z parafii Radzięcin), oraz Czarnystok i Wólka Czarnostocka. Kwerenda „Księgi Urodzin Parafii Trzęsiny z lat 1925 – 1926”, początkowego okresu duszpasterstwa ks. Józefa Gładysza, dostarcza wielu cennych informacji o charakterze demograficzno-społecznym. Oprócz wykazu urodzonych w tym okresie dzieci znajdujemy dane odnośnie:
– pracy zarobkowej ich rodziców, byli to rolnicy poza jednym wyrobnikiem o nazwisku Władysław Pająk (pochodził z Hedwiżyna), zamieszkującym z żoną Marianną z Kubiczków tymczasowo w Trzęsinach.
– wieku rodziców, w większości to ludzie młodzi w wieku od 20-42 lat, chociaż znajdowali się także starsi wiekiem od 50-55 lat,
– miejsc urodzin dzieci, wszystkie rodziły się w domu, możemy domniemywać iż znajdowała się wówczas na terenie parafii akuszerka, zwana potocznie „babką”, która odbierała porody,
– imion dzieci i rodziców, co pozwala ustalić, które z nich były najbardziej popularne, czy chętnie nadawane dzieciom,
– imion i nazwisk osób występujących w roli świadków i rodziców chrzestnych,
– odnotowane zostały także urodziny dzieci ze związków pozamałżeńskich, co wskazuje na wielką odpowiedzialność kobiet, które zdecydowały się chronić poczęte życie. Są to zarówno młode dziewczyny, jak i starsze wiekiem.
Interesującą sprawą pozostają nazwiska, zarówno te o nieco obcym brzmieniu, a do takich należą: Smoter, Furlepa, Bielak, Sobstyl, Kadamus, jak i te brzmiące nieco wstydliwie: Byk, Bzdziuch, Żłób. Ich analiza pod względem etymologicznym z pewnością dostarczyłaby wielu interesujących danych odnośnie genezy.
Ks. Antoni Peret – od września 1928 roku do lipca 1929 roku.
Ks. A. Padziński – od 17 lipca 1929 r. do 5 kwietnia 1930 r. (m. in. udzielił sakramentu chrztu Mariannie Smoter, c. Jana i Marianny z Mikszów małżeństwa Smotrów dnia 4. IX. 1929 roku, nr aktu 34).
Działo się we wsi Trzęsinach dnia czwartego września Tysiąc dziewięćset dwudziestego dziewiątego roku o godzinie dziewiątej. Stawił się Jan Smoter lat trzydzieści dziewięć liczący rolnik we wsi Czarnystok zamieszkały, w obecności Michała Łubiarza lat dwadzieścia sześć i Stanisława Mroza lat dwadzieścia pięć obydwu rolników we wsi Czarnystok zamieszkałych i okazał Nam dziecię płci żeńskiej urodzone we wsi Czarnymstoku dnia trzeciego września roku bieżącego o godzinie siedemnastej z jego małżonki Marianny z Mikszów lat czterdzieści liczącej. Dziecięciu temu na chrzcie Świętym w dniu dzisiejszym przez księdza Adama Padzińskiego miejscowego proboszcza udzielonym nadane zostało imię Marjanna, a rodzicami jego chrzestnymi byli: Michał Łubiarz i Marjanna Furlepowa. Akt ten stawającemu i świadkom, którzy pisać nie umieją przeczytany przez nas tylko podpisany został. Utrzymujący Akta stanu cywilnego. Ks. a. Padziński prob.[oszcz] w Trzęsinach.[2]
Bł. ks. Zygmunt Pisarski – od 2 maja 1930 roku do 8 lutego 1932 roku (został beatyfikowany 13 czerwca 1999 roku przez Ojca Św. Jana Paweł II w Warszawie w grupie 108 męczenników z czasów II wojny światowej). W roku 1931 w Kronice Szkoły w Czarnymstoku odnotowano, że ks. Pisarski nauczał religii. Ks. Pisarski dał się poznać jako dobry duszpasterz i gospodarz, o czym świadczą zapisy dokonane w księdze Spis majątku parafialnego w Trzęsinach – na ich podstawie ks. Julian Brzezicki sporządził notatkę o treści: Przedmioty nabyte do kościoła przez Bł. Ks. Zygmunta Pisarskiego w czasie od 5 kwietnia 1930 roku do 8 lutego 1932 roku:
Kielich srebrny pozłacany.
Ornat biały adamaszkowy haft.
Baldachim adamaszkowy haft.
Konopeum adamaszkowe.
Stuły fioletowo-białe, sztuk 2.
Ewangeliczka.
Lawaterz emaliowany.
Krzyż do zakrystii.
Krzyżyk ręczny.
Obraz Serca Pana Jezusa i Matki Bożej, sztuk 2 .
Figurka Św. Franciszka z Asyżu.
Obraz Św. Stanisława Kostki.
Stacje Drogi Krzyżowej, sztuk 14.
Sygnaturka 12 kilogramowa.
Lichtarzyki brązowe niklowane, sztuk 2.
Latarka dla chorych.
Śpiewnik na chór.
Lampka do oliwy z postumennikiem.
W 1999 roku w Trzęsinach odrestaurowano dawny budynek Ordynacji Zamoyskiej, tzw. „organistówkę”, w którym utworzono Dom Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży, placówka otrzymała imię bł. ks. Zygmunta Pisarskiego. Poświęcenia tablicy dokonał 12 czerwca 1999 roku Jan Paweł II podczas pobytu w Zamościu. Uroczyste otwarcie Domu… miało miejsce dnia 7 listopada 1999 roku, poświęcenia i otwarcia dokonał ks. bp. Mariusz Leszczyński.
Fot. 3 – Kościół w Trzęsinach (rok 1931) , zbiory Reginy Smoter – Grzeszkiewicz.
Ks. Jan Ołdak – od 8 lutego 1932 roku do lutego 1936 roku. Podczas jego bytności na parafii w latach 1933 -1934 kościół przebudowano i powiększono. Wykonano nowy ołtarz główny z obrazami: Chrztu Chrystusa w Jordanie i Św. Antoniego Padewskiego oraz 2 ołtarze boczne, pomalowane na biało z pozłacanymi ornamentami. Ołtarz i ławki do kościoła wykonali Antoni Wojteczek oraz Prokop (imię nieznane) z Czarnegostoku.
Ks. Józef Perskiewicz – od lipca 1936 roku do 8 kwietnia 1945 roku. W 1943 roku wraz z mieszkańcami parafii, ludnością z Trzęsin, Czarnegostoku trafił do obozu przejściowego w Zwierzyńcu, gdzie służył duchową i fizyczną pomocą więźniom obozu.
Ks. Kazimierz Gąsiorowski – od kwietnia 1945 roku do 7 lutego 1953 roku. Sprawował duszpasterską opiekę nad Związkiem Maryi Niepokalanej założonym przez parafianki – młode kobiety, pracą których kierowała Antonina Pięciórek. Do Związku… należały: Marianna Smoter, Helena z Sobczaków Wronowa, Leokadia Pacyk, siostry Krzysztoniówny: Janina, Natalia i Genowefa, Helena Furlepa, Paulina Furlepa, Helena Furlepa, Janina Ryba, Malinowska (…) z Wólki Czarnostockiej, Janina Sobczak, Genowefa Smoter, Janina Łosiewicz z Wólki Czarnostockiej, Leokadia Furlepa, Janina Wrona z Wólki Czarnostockiej. W 1947 roku parafię odwiedził ówczesny biskup lubelski Stefan Wyszyński. W Czarnymstoku witał Jego Ekscelencję pełniący obowiązki ministranta Stanisław Rapa, a później pojechał wraz z nim furmanką do Trzęsin.
Fot. 4 – Kobiety ze Związku Maryi Niepokalanej z ks. Kazimierzem Gąsiorowskim (lata 50. XX w.), zbiory Reginy Smoter – Grzeszkiewicz
Ks. Jan Mazur – od 7 marca 1953 roku do 24 sierpnia 1957 roku. Podczas okupacji ks. Mazur był więźniem obozu koncentracyjnego w Dachau. Po powrocie z obozu zapadł na zdrowiu, pobyt w Trzęsinach był dla niego bardzo wskazany z uwagi na wyśmienite wręcz w tych okolicach warunki zdrowotne, często spacerował po lesie, wdychał zdrowe, rześkie powietrze mówiąc, że to mu bardzo pomaga. W pamięci parafian zapisał się jako dobry kapłan, dobrze sprawujący posługę duszpasterską. Jego staraniem zbudowano przy kościele dzwonnicę (funkcjonował do 2018 roku). [Ks. Jan Mazur był tym, który udzielił mi (autorce niniejszego tekstu) sakramentu Chrztu Świętego 23 września 1956 roku, nr aktu chrztu 20].
Ks. Stanisław Szubartowski – od 8 grudnia 1957 roku do kwietnia 1970 roku – w „Kronice parafii Trzęsiny” zachowały się sporządzone przez niego notatki, m. in. z roku 1965, z której dowiadujemy się, że ks. Stanisław Szubartowski przed objęciem probostwa w Trzęsinach pełnił obowiązki rektora kościoła Św. Ducha w Kraśniku Lubelskim i prefekta szkół kraśnickich.
Ks. Wacław Daruk – od 5 kwietnia 1970 roku do 17 czerwca 1996 roku. Urodził się dnia 15 sierpnia 1928 roku we wsi Zadębce, w powiecie hrubieszowskim, po ukończeniu Gimnazjum i Liceum Biskupiego w Lublinie w 1949 roku rozpoczął studia teologiczne w Wyższym Seminarium Duchownym w Lublinie. Święcenia kapłańskie otrzymał dnia 20 lutego 1955 roku z rąk biskupa lubelskiego Piotra Kałwy. Pracował jako wikariusz w parafiach Łabunie i Milejów. W roku 1965 został rektorem kościoła Świętego Ducha w Kraśniku. W trzęsińskiej parafii pracował do czasu przejścia na emeryturę w 1996 roku. Ksiądz Wacław Daruk zmarł 12 kwietnia 2005 roku w szpitalu w Szczebrzeszynie, po długiej i ciężkiej chorobie. Pogrzeb odbył się w piątek, 15 kwietnia w parafii Trzęsiny o godz. 11.00. Mszy św. pogrzebowej przewodniczył zamojski biskup pomocniczy Mariusz Leszczyński.
Ks. Julian Brzezicki – od 5 lipca 1996 roku. Znany jest jako dobry gospodarz i duszpasterz. Za swoją pracę doceniony został przez władze województwa lubelskiego. 3 maja 2005 r. otrzymał medal „Ludziom Gorących Serc” z terenu województwa lubelskiego za zaangażowanie w sprawy poza duszpasterskie. W styczniu 2006 r. znalazł się wśród grona 15 laureatów nagrody „Bene Meritus Terrae Lublinensi” – dobrze zasłużonych dla Lubelszczyzny. Ksiądz Julian został wyróżniony za organizowanie turnusów dla biednych dzieci z parafii i z diecezji, także dla tych z domów dziecka. Turnusy te odbywają się w Domu Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży im. Bł. Ks. Zygmunta Pisarskigo w Trzęsinach.
Fot. 5 – Kościół w Trzęsinach, fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2016 r.)
Fot. 6 – Dzwonnica przy kościele w Trzęsinach (już nieistniejąca), fot. Regina Smoter – Grzeszkiewicz (2016 r.)
Opracowała Regina Smoter – Grzeszkiewicz
Bibliografia
Archiwum Państwowe w Zamościu, Akta Zarządu Gminy Radecznica, Въдомость о положеніи дъла православія православія въ возсоединенныхъ приходахъ гмины Радечница Замотскаво уъзда Люблинской губерніи за I полугодіе 1906 года. Nº 2588, январь 30 дня 1906 г., Zbiór dokumentów Stanisława Zybały. Zespół Nieuporządkowany.
Archiwum Państwowe w Zamościu, Дъло Управленія Гмины Радечниџа Замотского Уъзда … (по описи № 13), начало 1906 года, Akta Zarządu Gminy Radecznica (wg. spisu nr 13), początek 1906 roku, Raport nr 1131 z dnia 1 lipca 1906 roku o ilości prawosławnych w poszczególnych wioskach gminy Radecznica, powiat zamojski, gubernia lubelska za I półrocze 1906 roku, Zbiór dokumentów Stanisława Zybały. Zespół Nieuporządkowany.
-
Krawczyk, 80 lat parafii w stuletnim kościele [w:] Niedziela zamojsko – lubaczowska nr 44 (215) z dnia 3 listopada 2002.