Przedmieście Skałka (Górna i Dolna)[1]
Na temat zamojskiej „Skałki” w swoich pracach wypowiadali się dotychczas następujący badacze:
Dr Sawa Bogumiła, według której Skałkę Górną i Dolną należałoby lokalizować za pałacem ordynackim. Swoją tezę popierała planem miasta z 1817 r., ponieważ od zachodu miejsce to było oznaczone jako tzw. „Kamień twardy”. Ulice Skałka Górna i Skałka Dolna zaliczała do Przedmieścia Lubelskiego.[2]
Kędziora Andrzej, Zamościopedia: umiejscawia XVIII w. Skałkę na Przedmieściu Lubelskim. Wymienia także ul. Skałka Górna. Nazwa wskazuje na istnienie kamienia w tym miejscu. Wymieniane są domy na Skałce. Skałka Górna – w pobliżu muru i drogi publicznej.
Dr Jakub Żygawski – Nazwy Skałka Górna i Skałka Dolna zalicza do ulic przedmiejskich w XVIII w. W 1691 r. liczyła 34 domy. Chociaż z pewnym zastrzeżeniem, to umiejscawia Skałkę na Przedmieściu Szczebrzeszyńskim: cyt.”…. Na przedmieściu [dot. Przedmieścia Szczebrzeszyńskiego] można było zlokalizować sześć ulic, m. in. Sadowisko, Podgroble (Przedmieście Szczebrzeszyńskie) oraz prawdopodobnie Skałka Górna i Dolna.
Tymczasem, prezentowany niżej dokument kieruje naszą uwagę w okolice ówczesnej ul. Skierbieszowskiej. Ordynat Michał Zdzisław Zamoyski wyraził nim zgodę Kazimierzowi i Annie Beyzom na sprzedaż placu na Skałce starozakonnym Dawidkowi i Reyzie Jurowiczom*, którzy byli ich sąsiadami. Z drugiej strony posesja Beyzów graniczyła z ul. Skierbieszowską. Dom Beyzów, przypuszczalnie narożny, był w ruinie, zniszczony do fundamentów i nie stać ich było na odbudowę.
Zgodnie z postanowieniami właścicieli miasta, w Zamościu nie wolno było sprzedawać Żydom nieruchomości, które wcześniej należały do chrześcijan. Właśnie dlatego wspomniana transakcja wymagała specjalnej zgody ordynata. Michał Zdzisław Zamoyski, VI ordynat na Zamościu udzielił jednak pozwolenia na tę transakcję, co miało miejsce za specjalnym konsensem spisanym na Zamku Zamojskim w lutym 1735 r. Dokument potwierdza, że Skałkę Górną i Dolną należy umiejscowić w okolicach ówczesnej ul. Skierbieszowskiej.
Zasiedlenie Skałki w latach 1636-1785 wykazało, że mieszkało tam (w tym przedziale czasowym) ponad 200 mieszkańców. Domostwa były w większości drewniane. Posesjom towarzyszyły ogrody, gospodarstwa i pola. Domów było około 40-45. Transakcje sprzedaży i kupna wykazały , że najdrożej sprzedano domy o wartości 600 zł, potem 540 i 495 zł. W granicach od 300 do 340 zł sprzedano 6 domów; w granicach od 200-260 sprzedano 6 domów; w granicach od 110-190 zł sprzedano 12 domów; w granicach od 44-88 zł sprzedano 6 domów. Wśród mieszkańców odnotowano m.in: bednarza Sebastiana; kupca; rymarza Jana; żołnierzy Gotszalka i wachmistrza Gumińskiego; sukiennika Woynarowskiego; muzyka Krasickiego; piwowara Tomasza i Sośnickiego oraz trzech woźniców: Labisko, Kozłowskiego i Blastiusa.
Zasiedlenie Skałki w omawianym okresie w kilku przypadkach wskazuje na związek z ul. Skierbieszowską:
1.W kwietniu 1668 r. Filip Hawryłowicz zapisał żonie testamentem dom na Skierbieszowskiej ulicy w tyle Skałki.
-
W styczniu 1669 r. Wojciech i Barbara Misiaczkowie sprzedali za 130 złp. dom in Suburbio Skałka in platea transversali versus Aulam Sitanecensi tendendi (na przedmieściu Skałka, na skrzyżowaniu w kierunku Hali Sitanecensi – tłumacz Google) – synowi Szymonowi Misiaczkowi A. Adv. Sygn. 21 pagin.149-150. Sąsiedztwo: Białokurowicz i Sebastian bednarz.
-
W marcu 1689 r. Teodor Sienczuk i Anastazja Łorowna sprzedali za 80 złp. domek versus Septemtrionemin Suburbio antiquitus dicta Plateae Skałka – w kierunku……. na przedmieściu zwanym dawniej Skałką Teodorowi (Sienczuk?) i Agnieszce Ochosiownej, małżonkom. Sąsiedztwo: Jan Dziekciarz i (Maxim Herod alias) Maksym Herod ps. Zyszowiecki.
Archiwum Państwowe w Lublinie
Akta miejskie zachowały dokument z 1735 r., wydany przez VI ordynata na Zamościu Michała Zdzisława Zamoyskiego, dotyczący wydania zezwolenia na sprzedaż placu starozakonnym na jednym z przedmieść Zamościa.
***
Michał Zdzisław na Zamościu, ordynat zamojski, wojewoda smoleński wiadomo czynię komu o tym wiedzieć należy, osobliwie zacnie sławetnemu urzędowi wójtowskiemu miasta mego Zamościa i całemu magistratowi: iż ponieważ Kazimierz Beyza i Anna Lentwójtowna, małżonkowie mają domostwo na Skałce, z jednej strony starozakonnego Dawidka a z drugiej od ulicy Sierbieszowskiej leżące przy teraźniejszej ruinie funditus {doszczętnie, do podwalin} toż domostwo zdezelowane zostało, tak, że tylko sam tylko plac goły został i nie mając sposobu żadnego pobudowania się suplikują do mnie, aby ten plac sprzedać mogli, a lubo zakazane jest aby Żydzi żadnych placów, ani domów kupować katolickich nie ważyli się, zważając jednak, że tan plac musiałby pusto leżeć i żadnego pożytku nie przynosić, więc wydaję niniejszy mój konsens {łac. consensus, zgoda} aby pomienieni Kazimierz i Anna Beyzowie, małżonkowie ten plac swój na osobę starozakonnych Dawidka i Reyzi sprzedali, zeznawszy w księgach miejskich in Forma Iuris {w formie prawa, zgodnie z prawem} donacją cum libera intromissione {z bezpłatną interwencją}, na którym placu ten Dawidko należyte domostwo wystawić będzie powinien i tego zażywać będzie czasy wiecznymi z swymi sukcesorami, żadnej od nikogo nie mając przeszkody salvio oneribus civitatensibus {uwalniam obywateli od ciężarów}, do których przykładnym być powinien. Na co ten konsens dając ręką moją własną przy zwykłej pieczęci podpisuję. Datum w Zamku Zamojskim (luty 1735 r.) M. Zamoyski.
-
Jurowicze Żydzi 1736 ul. Kozacka
-
We wrześniu 1736 r. Marianna Szklarczykowna Karchowa, siostra Antoniego Szklarczyka sprzedała za 554 złp. dom przy ul. Kozackiej Żydom Jurowiczom. Sąsiedzi: Michał Balewicz i Szymon Kańka.
Kolejne ustalenia Ewy Dąbskiej i Jacka Herca doprowadziły do uściślenia obecności Skałki we współczesnej topografii naszego miasta.
Na planie z 1823 r. działki na przedmieściach zostały oznaczone numerami. Zainteresowały mnie dwa 341 i 281, bo ich adresy to SKAŁKA i SKAŁKA GÓRNA. Została jeszcze do zidentyfikowania SKAŁKA DOLNA.
W aktach: 19 grudnia 1795 r. prof. filozofii Liceum Zamojskiego Bazyli Kukolnik kupił posiadłość na Przedmieściu Lubelskim za 13 tys. złp. Dworek nr 341 na SKAŁCE z placem, ogrodzony parkanem, ogród, drugi ogród, łąka, grunta zwane literackie. Wszystko to w obrębie granic miasta. Sprzedającym był Józef Lewicki, komornik graniczny i geometra przysięgły trybunalski. Łąkę kupił Lewicki w 1789 r. od Franciszka Ksawerego Makarewicza, ławnika miasta Starej Warszawy.
W marcu 1769 r. Kazimierz i Marianna Podolszczanka Makarewicze sprzedali za 340 złp dom na Przedmieściu SKAŁKA Laurentemu i Krystynie Krasiewiczównej Sklarczykom. Sąsiedztwo: gospodarstwo Szymanowiczoviani i część ogrodu Derbedroszewiczowey, prawdopodobnie Elżbiety, żony Łukasza, ponieważ ona sprzedała w 1762 r. inny, pobliski dom z ogrodem nr 378 za 151 florenów Marcinowi Kicińskiemu.
Naniesienie działki nr 341 na współczesny plan Zamościa pokazuje, że obecnie znajduje się tu blok przy ul. Peowiaków nr 26 z otoczeniem.
Drugi nr 281 z planu z 1823 r. dotyczy SKAŁKI GÓRNEJ.
W aktach z 4 lutego 1792 r. córka Marianny z pierwszego małżeństwa z Klocem [2-do voto Teodorowa Kszysztofowiczowa] Antonina lat 18, dostała w posagu dom z gruntem i ogrodem, między miedzami wdowy Michałowej Soleckiej i Wincentego Zubrzyckiego, na Przedmieściu Zamojskim SKAŁKA GÓRNA zwanym nr 281, z tym, że zięć Marcin Wasylewski miał przekazać Mariannie 300 złp gdy będzie potrzebowała, ponieważ ten dom był częścią posagu jej i wspólnego dorobku z pierwszym mężem Klocem. Poza tym dano jej wyprawę.
We wrześniu 1784 r. Marcin Koziołkiewicz sprzedał za 300 złp dom na SKAŁCE Teodorowi Krzysztofowiczowi i Mariannie de Tenczyńskie (1-mo voto Klocowa). Sąsiedztwo: Kazimierz Pachuciński i Łucja Kaibto.
W listopadzie 1760 r. Marianna Żurowska, wdowa po żołnierzu Jakubie Żurowskim [2-do voto Surmińska) sprzedała domek na SKAŁCE za 110 złp Tomaszowi Zubrzyckiemu i Krystynie. Sąsiedztwo: Antoni Białowolski i Grzegorz Bozak.
Naniesienie działki nr 281 na współczesny plan Zamościa pokazuje, że obecnie w tym miejscu znajduje się parking pomiędzy ul. Peowiaków a restauracją „Luneta”.
Ewa Lisiecka, Ewa Dąbska, Jacek Herc