Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę kościół prawosławny utracił swoją wiodącą pozycję oraz oparcie władz rządowych. Nowe władze polskie w 1918 r. postrzegały Cerkiew Prawosławną  jako pozostałość struktur zaborczych, które należy przynajmniej ograniczyć. Jednoznacznie była kojarzone przez Polaków z zaborcą, symbolem był  brodaty pop, nazywany aniołem śmierci, który w otoczeniu kozaków nawracał przemocą na prawosławie. 15 grudnia 1918 r. ukazał się dekret o przymusowym zarządzie państwa nad majątkiem cerkiewnym. Ziemię planowano rozdysponować na uposażenie duchowieństwa katolickiego i prawosławnego oraz cele osadnictwa wojskowego i reformy rolnej.

Ministerstwo Dóbr Koronnych 6 listopada 1918 r. zwróciło się do Magistratu Zamościa o przesłanie informacji o gospodarstwach „cerkiewnych”, czyli gruntach będących w użytkowaniu prawosławnego duchowieństwa.

Gospodarstwo Spaskiej [Zbawiciela] cerkwi w Zamościu 

1. ziemia orna 21 morgów 91 prętów, obsiana,

2. łąki 35 morgów i 16 prętów,

3. ogrody 113 prętów,

4. wody 2 morgi i 132 pręty,

5. nieużytki 144 pręty.

Łącznie 60 morgów i 41 prętów, granice:

– od wsch.: rzeka – ul. Panieńska-grunta cerkwi św. Mikołaja,

– od zach.: granica wsi Janowice-grunta miejskie – dom rządowy – grunta bractwa cerkiewnego,

– od płd.: grunta wsi Janowice-nieruchomość Czernickiego – rzeka Łabuńka,

– od płn.: droga do Szczebrzeszyna-kanał miejski-grunta miejskie.

Cerkiew mieściła się w budynkach dawnego pałacu zamojskich, została przejęta na biuro Sejmiku Powiatowego.

Od 1 października 1918 r. do 31 sierpnia 1919 r. ziemię orną i łąki dzierżawił  Walenty Kaszyca, czynsz dzierżawny 5 tys. koron wpłacił z góry do c. k. kasy powiatowej w Zamościu.

Zamość, dawna cerkiew p.w. św. Mikołaja, Foto_Polska – eu

Gospodarstwo cerkwi św. Mikołaja

1. ziemia orna 13 morgów i 157 prętów, obsiana,

2. łąki 46 morgów i 154 ½ pręta,

3. wody 2 morgi i 81 prętów,

4. nieużytki 91 prętów,

5. pod zabudową 1 mórg i 3 pręty.

Łącznie 63 morgi i 186 ½ pręta, granice:

– od wsch.: rzeka Łabuńka i Topornica,

– od zach.: grunta cerkwi spaskiej,

– od płd.: rzeka Łabuńka,

– od płn.: grunta miejskie.

Zabudowa: murowana cerkiew, zamieniona na kościół, 2 murowane budynki mieszkalne i 2 drewniane budynki gospodarcze.

Od 1 października do 31 sierpnia 1919 r. grunta dzierżawili: Icek Dreszer i Lejba Zajdweber. Kwota dzierżawy 5 tys. koron została wpłacona z góry do c. k. kasy powiatowej w Zamościu. Budynki zajęli urzędnicy c. k. władz okupacyjnych.

   Gospodarstwo bractwa cerkiewnego

1. ziemia orna 3 morgi i 285 prętów, obsiana,

2. łąki 20 morgów i 202 pręty,

3. wody 245 prętów,

4. pastwiska 3 morgi i 185 pręta,

5. nieużytki 126 prętów,

6. pod zabudową 40 ½ pręta.

Łącznie 32 morgi i 183 ½ pręta, granice:

– od wsch.: grunta miejskie – grunta cerkwi spaskiej,

– od zach.: grunta miejskie – grunta rządowe,

– od płd.: grunta miejskie,

– od płn.: droga do Tomaszowa – grunta miejskie – rzeka Łabuńka.

Zabudowa: 3 murowane domy mieszkalne, budka drewniana, 2 drewniane budynki gospodarcze.

Od 1 października 1918 r. do 31 sierpnia 1919 r. grunta dzierżawił: Icek Dreszer i Lejba Zajdweber. Zapłacono łącznie z góry z dzierżawą gruntów cerkwi mikołajewskiej. W budynkach mieściły się biura władz c. k. i mieszkania urzędników.

Pismo prokuratora przy sądzie okręgowym w Zamościu do magistratu Zamościa z 19 lutego 1919 r. z informacją, że Zarządy Okręgowe Dóbr Narodowych przejmować będą majątki państwowe i przechodzące pod zarząd państwowy. Urząd Prokuratorski poleca przesłanie wykazu majątków byłego Rosyjskiego Banku Włościańskiego, duchowieństwa, cerkwi i klasztorów prawosławnych.

Pismo z  17 marca 1919 r. od Komisarza Rządowego w Zamościu do Magistratu w Zamościu o istniejących przed wojną parafiach prawosławnych.

1. Cerkiew św. Mikołaja w Zamościu, były kościół bazyliański, zamieniona na kościół katolicki, w skład parafii prawosławnej wchodziło miasto z przedmieściami oraz okoliczne wioski, obecnie[1] w Zamościu i na przedmieściach 43 prawosławnych, duchownych prawosławnych nie ma,

2. Cerkiew Spaska była w przerobionej kaplicy pałacowej, obecnie nie istnieje,

3. Cerkiew koszarowa [Spaska] na Przedmieściu Lubelskim, obecnie przerobiona na kościół wojskowy.

Pismo z 8 maja 1919 r. Komisarza Rządowego do Magistratu Zamościa o ilości ludności prawosławnej, duchowieństwie i cerkwiach.

1. Cerkiew Spaska mieściła się w pałacu zamojskich, obecnie budynek użytkuje Sąd Okręgowy w Zamościu, ziemia w rozporządzeniu komisarza Dóbr Rządowych w Zamościu, cerkiew nie istnieje,

2. Cerkiew św. Mikołaja, obecnie kościół katolicki, budynki z ziemią pod zarządem komisarza Dóbr Państwowych,

3. Cerkiew koszarowa, obecnie kościół wojskowy.

Była Parafia Miasto Zamość, obecnie wyznawców 17 mężczyzn i 26 kobiet.

Informacja z 28 lipca 1920 r.

1. Cerkiew św. Mikołaja – stan budynków dobry (potrzebny remont), ziemia i łąki obecnie w zarządzie Ministerstwa Dóbr Państwowych, uczęszczali do niej urzędnicy i parafianie z okolicznych wiosek, było ok. 300 wiernych. Z powodu ewakuacji urzędników, liczba ludności prawosławnej w Zamościu wynosi ½ % ogólnej liczby ludności, została przekształcona na kościół gimnazjalny [2]. Księdza prawosławnego nie ma, zamieszkujący prawosławni w Zamościu nie ubiegają się o odtworzenie cerkwi.[3]

2. Cerkiew Spaska, urządzona w dawnej kaplicy przy pałacu zamojskich. Budynków gospodarczych przy cerkwi nie ma, ziemia i łąki w rozporządzeniu Ministerstwa Dóbr Państwowych. Uczęszczali do niej miejscowa inteligencja i władze wojskowe, obecnie nie istnieje.

3. Cerkiew Wojskowa, wybudowana przy koszarach na Lubelskim Przedmieściu, nie ma budynków gospodarczych. Obecnie przerobiona na kościół wojskowy.[4]

Parafie obrządku wschodniego istniejące w Zamościu przed I wojną [5]

1. Unicka parafia pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego, istniała do 1875 r.,

2. Parafia prawosławna (następnie unicka) pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego, znajdowała się w wiosce Skokówka, późniejszym Przedmieściu Lwowskim, w 1791 r. zlikwidowana.

W latach 1871-1894 r. wymieniana jest w Zamościu jedna cerkiew prawosławna a od 1894 r. dwie: garnizonowa p.w. Zbawiciela i miejska św. Mikołaja.

Zamość, d. cerkiew garnizonowa, obecnie kościół Świętego Michała Archanioła, Foto_Polska- eu

1. Miejsko-garnizonowa parafia prawosławna pod wezwaniem św. Mikołaja, istniała od 1871 r.,

2. Parafia Zamość Twierdza prawosławna pod wezwaniem Cudownej Ikony Pana Jezusa Chrystusa, istniała od 1833 r., po zamianie w końcu 1871 r. na cerkiew prawosławną dawnej cerkwi unickiej św. Mikołaja tam została przeniesiona, istniała jako prawosławna parafia miejsko-garnizonowa,

3. W latach 1871-1894 była kaplica wojskowa pod wezwaniem Zbawiciela (Spasa), od 1894 r. przekształcona na parafię garnizonową prawosławną pod wezwaniem Zbawiciela (Spaska),

4. Parafia zamojska prawosławna pod wezwaniem Zbawienia (Spaska), była jeszcze w twierdzy zamojskiej, Kiedy w 1908 r. została wybudowana nowa cerkiew garnizonowa w koszarach, tam została przeniesiona garnizonowa parafia pod wezwaniem Zbawiciela.

5. Kaplica gimnazjalna prawosławna pod wezwaniem św. Aleksandra Newskiego, mieściła się w budynku dawnej akademii.

6. Od 1910 r. drewniana kaplica cmentarna, rozebrana w 1938 r., wyposażenie przeniesiono do cerkwi w Siedliskach.

7. W okresie II Rzeczypospolitej Zamość przynależał do parafii prawosławnej w Siedliskach.

 Obecnie istniejące w Zamościu

1. Ośrodek Duszpasterski Kościoła Grekokatolickiego (dekanat przemyski), przy kościele rektoralnym rzymskokatolickim p.w. św. Katarzyny w Zamościu,

2. Parafia prawosławna pod wezwaniem p.w.  św. Mikołaja Cudotwórcy, w 2012 r. umieszczono relikwie urodzonego w Zamościu św. Romana Wyznawcy,

3. prawosławna kaplica p.w.  św. Mikołaja w Zamościu na teranie zakładu karnego.

Stankiewicz Zbigniew

[1]  Pocz. 1919 r.

[2]  Pod wezwaniem św. Stanisława Kostki

[3]  Rekoncyliowana 20 listopada 1918 r.

[4]  Parafia wojskowa powstała w 1919 r.  p.w.  św. Michała Archanioła

[5]  Na podstawie akt stanu cywilnego w Zamościu