Jedną z pierwszych wzmianek o rozbudowie, czy raczej modernizacji stawu w Nieliszu przez Zamoyskich napotykamy w niedawno odkrytym dokumencie,[1]przygotowanym przez wdowę po Tomaszu Zamoyskim, Katarzynę z książąt Ostrogskich Zamoyską, w którym zapisała, że:

Także wszystkie moje nakłady zwierzynieckiej mojej intraty łożone na kamień do fortecy i na staw nieliski, który takim staraniem zostawowała kosztem i pracą spodziewając się pożytku, a teraz mi odbierają.

 Podczas sprawowania rządów w ordynacji  w zastępstwie małoletniego syna przez Katarzynę Zamoyską, nie zaniedbywano tej intratnej inwestycji, przynoszącej systematyczne dochody do skarbca ordynackiego i na pański stół w postaci odławianych ryb i raków.

 Staw na rzece Wieprz w Nieliszu funkcjonował już w czasach Jana Zamoyskiego, który kupił część wsi i włączył w 1593 r. do ordynacji zamojskiej.[2] Już rejestr z 1589 r.[3] wykazywał we wsi istnienie stawu. Jakie jednak były jego początki? Informacji na ten temat dostarcza nam archiwista Zamoyskich[4], który zanotował co następuje:

 „Nieliski staw bierze początek bytu od roku 1502, w którym Włodek z Nawoza Janowi z Tarnowa, wojewodzie ruskiemu darował Błoto przy rzece Wieprz będące, na zrobienie stawu, z wolnością brania ziemi z brzegów tego błota na usypanie grobli (…).

Ten staw na własność ordynacji król i stany sejmujące przyznały roku 1674, w sprawie toczącej się o zwrot ordynacji między Marcinem Zamoyskim, a Koniecpolskim.

W Nieliszu bywał staw wielki na dwóch rzekach Wieprzu i Purze (Porze) nie zastawiony (…) około 1650 potwierdzono go w inwentarzach Turobina; w 1756 r. budowano w Nieliszu upust; budowa śluzy ciągnęła się w roku 1763 i 1764. W roku 1778 w Nieliszu reperowano śluzę. Był w Nieliszu młyn o trzech kołach, a na grobli karczma zajezdna.”

Z zachowanej korespondencji z czasów Marcina Zamoyskiego[5] dowiadujemy się o doniesieniach oficjalisty ze Stawu[6], Jacentego Stawskiego o zniszczeniach jakie dotknęły staw w Nieliszu wiosną 1689 r. W liście z 12 kwietnia 1689 r. Stawski ocenił zniszczenia jako znaczne. Prace naprawcze grobli mogły potrwać kilka tygodni, bowiem zalecał on wykorzystanie do nich szarwarku co najmniej 50 wozów z wołami z folwarku zaborskiego (w Zaporzu, względnie Zaburzu) na wożenie piasku do reperacji grobli. Proponował także ordynatowi napisać do p. Lisowskiej, aby nakazała swemu młynarzowi prowadzenie napraw przy grobli. Stawski informował, żeby jak najprędzej przeprowadzić te prace, ponieważ w gorące dni ryby z płycizn popsułyby się dla przysuchy. Czuwał osobiście na tym zriwku ryb i nie pozwalał pustoszyć, dokonując odłowu ryb sieciami na płyciznach i przekazywał je do zamku w Zamościu. Stawski proponował także ordynatowi podjęcie rozmów z JM panem łowczym i ks. dziekanem, aby podjęli działania przy spuście śluzy w Tworyczowie. Wiosenne deszcze spowodowały, jak donosił oficjalista, zerwanie grobli około piętnastu stawów. Podjęte wstępnie działania przy ratowaniu stawu w Nieliszu na niewiele się zdały bo groblą woda górowała, nie pomogły ani śluza, ani spust przy młynie, rwało na każdą stronę trudno mi było, pisał Jacenty Stawski.

 W XVIII w. wieś Nielisz położona nad rzeką Wieprz, rozciągała się wzdłuż stawu zasilanego przez strumienie Por i Łętownia. Staw ciągnął się aż do młyna w Nieliszu. Tereny wzdłuż rzeki i jej dopływów oraz łąki je okalające były wówczas zabagnione i nie do przejścia dla wojska, jak odnotowali austriaccy kartografowie, wyznaczający w latach 1779-1783 tzw. Mapę von Miega.[7]

 Widok Stawu w Nieliszu na XVIII w. Mapie von Miega

Zapewne w przyszłości  historia stawu nieliskiego ujawni nam jeszcze inne swoje tajemnice, ukryte w zasobach archiwalnych. Dawny Staw w Nieliszu przeobraził swoje oblicze w XX w. w olbrzymi, sztuczny zbiornik wodny o powierzchni 950 ha. Budowa Zalewu w Nieliszu na rzece Wieprz trwała 14 lat[8], od 1994 r. Ukończenie robót nastąpiło 31 grudnia 2008 r.

opracowanie: Ewa Lisiecka

[1] Odkrycie i spisanie dokumentu zawdzięczamy kwerendzie Ewy Lisieckiej, który w opracowaniu Justyny Bartkowskiej jest prezentowany pod linkiem: Mowa Katarzyny Zamoyskiej do opiekunów majątku – Gryzelda Konstancja Wiśniowiecka

[2] Niedźwiedź Józef. Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego. Zamość 2003. s. 342.

[3] Ibidem.

[4] Mikołaj Stworzyński, Opisanie statystyczno-historyczne dóbr Ordynacji Zamojskiej, 1834, dostęp BN Polona.

[5] AGAD AZ 1236, lata 1689-1689. Seria III korespondencji. Korespondencja Marcina Zamoyskiego, czwartego ordynata. List Jacentego [Jacka] Stawskiego h. Belina z 12 kwietnia 1689 r.

[6] Staw Noakowski, dawniej o nazwie Staw lub Staw Zamojski, wieś w gm. Nielisz, pow. Zamość. Stawscy h. Belina notowani byli we wsi już ok. 1564 r. W XVI i XVII w. wieś należała do Stawskich – Niedźwiedź, Leksykon… s. 474. Historia rodziny znana jest bliżej od 1789 r. Prezentowany list sięga czasów k. XVII w. i wypełnia lukę czasową, kiedy to właścicielem był Jacenty (Jacek) Stawski h. Belina.

[7] Europe in the XVIII. century | Arcanum Maps

[8] Zbiornik Nielisz – Wikipedia, wolna encyklopedia