Układ i architektura głównego budynku

Główny budynek to dwukondygnacyjna rezydencja z dachem krytym dachówką, położona między dwoma ogrodami, do których prowadziły dwuskrzydłowe wejścia z ozdobnymi okuciami, zawiasami i antabami. Komunikację pionową zapewniały murowane schody kamienne, kręcone, prowadzące aż na strych. Charakterystycznym elementem elewacji była duża liczba okien (ponad 30), wyposażonych w pełne kwatery szklane oraz haki przygotowane pod montaż okiennic. Były też dwa małe ganki oraz „pilarnia”, tj. zapewne rodzaj drewutni, z wyjściem na ulicę.

Na parterze mieściła się obszerna reprezentacyjna sala dolna z dwunastoma oknami. Wejść do niej można było najprawdopodobniej bezpośrednio z ogrodu. Tuż obok znajdowała się kuchnia z murowanym paleniskiem i stołem do wydawania potraw. Sercem domu była położona na piętrze sala górna z czterema oknami oraz przylegające do niej antykamery i mniejsze pokoje wypoczynkowe, przeznaczone do prywatnego użytku rodziny. Wnętrza ozdobione były dekoracyjnymi detalami. W antykamerach i salach znajdujdowały się ozdobne „podniebienia”, tj. sufity, malowane pstro (wielobarwnie) lub szare, subtelnie zdobione złotem i wykończone listwami. W pomieszczeniach położone były posadzki, z których część była dekoracyjnie malowana lub polewana oraz kominki wykonane z ciosanego kamienia. Drzwi w pokojach wykonane były robotą stolarską, wyposażone w pobielane zawiasy, zamki i klamki. Łącznie było ich 28. Budynek jednak wymagał licznych napraw rzemieślniczych, szczególnie w zakresie stolarki drzwiowej (brakujące klucze, wyrwane antaby) oraz potłuczonych posadzek. Najpoważniejszym problemem było nieszczelne poszycie dachu oraz osłabiona konstrukcja więźby, co prowadziło do przecieków do wnętrza obiektu. Problematyczne były też ściany działowe nie opierające się na fundamencie, lecz na drewnianych belkach.

Dom drewniany

W ogrodzie znajdował się drugi budynek, który był konstrukcją drewnianą, posadowioną na murowanej piwnicy z dwoma oknami. Wejście do części mieszkalnej prowadziło przez sień, w której wydzielono komórkę obitą tarcicami oraz zlokalizowano kuchenkę z kominem lepionym gliną. Główna izba wyposażona była w proste ławy biegnące wzdłuż ścian, stare dylowanie oraz zielony piec kaflowy. Drzwi zostały zamontowane na zawiasach i hakach, zamykane na wrzeciądze i skoble. Okna oprawione były w ołów i częściowo wyposażone w zewnętrzne okiennice. Na strych, wyłożony dylami i tarcicami, prowadziły osobne schody. Domek przeznaczony był zapewne dla znaczniejszej służby lub gości.

Mała architektura i ogród

Teren posiadłości był w całości ogrodzony parkanem krytym gontem, do którego prowadziła wielka, dwuskrzydłowa brama z furtką, zabezpieczona solidnymi okuciami i żelaznymi drągami. Wewnątrz ogrodu znajdowała się reprezentacyjna altana (bania) wsparta na czterech dębowych słupach, kryta malowanymi gontami i zwieńczona pozłocistą miedzianą gałką. Pod jej sklepieniem umieszczono marmurowy stół wsparty na kolumnie z tego samego materiału. Zabudowania wymagały prac dekarskich (naprawa dachu domu oraz pokrycia parkanu) oraz stolarskich, szczególnie w zakresie naprawy ram okiennych i uzupełnienia brakujących kluczy do zamków. Renowacji wymagały również kamienne schody do piwnicy oraz uszkodzony marmurowy stół w ogrodzie.

Ogród jawił się jako bogaty, starannie zaplanowany sad o charakterze kolekcjonerskim, łączący rodzime uprawy z luksusowymi odmianami zagranicznymi. Największą część upraw stanowiły jabłonie (blisko 90 drzew) oraz grusze (ok. 50 drzew). Wyraźnie widać było dbałość o różnorodność smaków i przeznaczenia owoców – od odmian deserowych i aromatycznych (gruszki piżmowane, perfumowane, muszkatelne), po jabłonie słodkie i liczne drzewa owoców kwaśnych, prawdopodobnie przeznaczonych na przetwory. Tomasz Zamoyski sprowadzał sadzonki z całej Europy. W spisie bowiem odnajdujemy:

• Odmiany południowe i zachodnie: jabłonie francuskie, porty węgierskie, wiśnie i śliwy hiszpańskie, czereśnie genuickie {genueńskie?} oraz morele.

• Rośliny egzotyczne i ciepłolubne: w ogrodzie znajdowało się 8 młodych brzoskwiń, jedna stara, sześć moreli, drzewo oliwne oraz cztery drzewka pomarańczowe hodowane w donicach.

• Bakalie: imponująca jest liczba ponad 100 młodych drzewek orzechów tureckich (południowa odmiana leszczyny o większych orzechach).

Ogród nie był tylko zbiorem starych drzew, ale prężnie rozwijającym się gospodarstwem. Rejestr wymienia liczne „szczepy tegoroczne” oraz młode drzewka, co dowodzi ciągłej odnowy sadu i prowadzenia własnych szczepień. Poza drzewami owocowymi w ogrodzie rosło 11 krzewów róż, które dodawały założeniu walorów estetycznych i zapachowych. Ogród był w fazie intensywnego rozwoju – obok starych, owocujących drzew (jak „stara brzoskwinia” czy wielkie grusze ozime) znajdowało się mnóstwo młodych nasadzeń i szczepów, co rokowało obfite zbiory w przyszłości.

Figarnia była budynkiem częściowo murowanym, zaprojektowanym z myślą o uprawie roślin ciepłolubnych. Centralnym elementem jej otoczenia było czternaście ozdobnych kwater obsadzonych bukszpanem, co nadawało miejscu regularny, geometryczny charakter. Estetykę dopełniały dwie ozdobne, gliniane donice umieszczone w obrębie tych kwater. Miejsce to było dedykowane przede wszystkim hodowli fig, o czym świadczyła duża liczba drzew w różnym wieku, tj. 8 starych okazów oraz 17 młodych drzewek, uzupełnionych o nowo nasadzone małe sadzonki przygotowane do przezimowania. W spisie figurowało również jedno drzewo morwy, które doskonale komponowało się z południowym charakterem tej części ogrodu. Zamoyski położył duży nacisk na rozmnażanie roślin, o czym świadczy przygotowanie licznych młodych sadzonek figowych tuż przed sezonem zimowym, co wymagało zapewnienia im odpowiedniej temperatury wewnątrz murowanego obiektu.

Ogród charakteryzował się kunsztownym podziałem przestrzeni za pomocą żywopłotów (płotów roślinnych), które pełniły funkcje zarówno ozdobne, jak i użytkowe. Rejestr wymienia krzewy owocowe: 11 płotów z porzeczek czerwonych, jeden wiśniowy oraz fragment z berberysu rosnący przy figarni. Następnie wymienia krzewy ozdobne: liczne szpalery z bzu włoskiego (6) i hiszpańskiego (4) oraz głogu, a wzdłuż parkanu rosła imponująca liczba 106 krzaków winorośli.

Ogród kwiatowy był niezwykle barwny i aromatyczny, zdominowany przez rośliny o silnych zapachach. Nasadzono więc 23 grządki fiołków brunatnych (pełnych) oraz 100 krzaków fiołków żółtych. W kwaterach rosły liczne goździki, hiszpańskie goździki (bosiemki) oraz tulipany. Bogata kolekcja obejmowała również lawendę (44 krzaki), bylicę boże drzewko (35), santolinę, szałwię, majeranek oraz rozmaryn hodowany w donicy.

Część użytkowa ogrodu dostarczała wykwintnych warzyw, typowych dla kuchni staropolskiej inspirowanej wpływami włoskim. W ogrodzie obficie rosła zatem kapusta włoska, endywia, karczochy oraz selery. Wśród upraw znajdujdowały się również szparagi. Ważnym elementem gospodarczym była studnia, której dolna część została wymurowana z ciosanego kamienia, natomiast górna posiadała drewniane ocembrowanie. Ogród był w pełni zagospodarowany i bogato obsadzony, o czym świadczy duża liczba krzewów i precyzyjne wyliczenie grządek. Systematyczne przechowywanie warzyw w piwnicy oraz sezonowa zmienność roślin wskazują na wysoką kulturę ogrodniczą.

Na koniec powstaje refleksja, jak musiały wyglądać ogrody drugiego ordynata leżące dużo bliżej Zamościa, skoro dom na przedmieściach odległego Krakowa mimo widocznych zaniedbań prezentował się tak okazale?

No, i jakiej narodowości był pan Piotrkowczyk? Bo że nie był Polakiem, to pewne. Język, jakim sporządzony jest spis, wskazuje na cudzoziemca, nie do końca sprawnie władającym polską deklinacją i zawiłościami prawidłowej wymowy.

AGAD AZ 2644, s. 7

Inwentarz Dworu z Ogrodem Krakowskim przysłany do Zamościa od P. [Pana] Piotrowczyka die 28 Octobris 1637

Z Ogroda na Sa[.]i

Naprzód weście z ogroda, drzwi na dwie stronie się otwierają, u nich trzy pary zawias, pobijanych, antaba, zamek i klucz, a na wierzchu rygiel do tych. Potrzeba spągi drzewiany, co była odpadła.

Przeciwko tym takież drugie drzwi na inszą część ogroda z takimiż zawiasami i zawarciem.

Na sali okien dwanaście, kwatery zupełne, okienic nie masz, tylko haki w murze, posadzki na ziemi siła potłuczonej.

Z tej sale drzwi do sionki przed kuchnią, do której klucza nie masz, zamek z klamką jest.

Przez sionkę drzwi[1] do kuchnie proste, zamek, klamka, klucza nie masz, w tej kuchni okien czterej, z wszytkimi kwaterami Ognisko naprawy potrzebuje, stół do wydawania jest. Z tej kuchnie komórka na schowanie rzeczy. Okno ze dwiema kwaterami drzwi i odrzwi nie masz.

Z sieńki przed kuchnią drzwi do ogroda, przeciwko nim wschód kamienny, przy którym okno o dwu kwaterach. A drzwi do antykamery stolarską robotą zawiasy i zamek, antaba urwana, w antykamerze okna dwie po cztery kwatery, podniebienie szare złotem trochę opstrzone i listwy na trzy strony, na czwartej nie masz. Z antykamery drzwi na salą górną zamek z klamką i antaba, zawiasy także pobielane.

Sala o czterech oknach, kwatery wszystkie w nich, podniebienie pstro malowane i listwy pod nim. Z tej sale na tę stronę, gdzie kuchnia, pokoi o dwu oknach, podniebienie szare jako w antykamerze. Z tego pokoju komnata albo retyrata o jednym oknie, kwatery dwie, kumin z kamienia ciosanego. Wyszedłszy znowu z pokoiku

Drzwi i ganeczek mały, kamienny, na wielki ogród przeciwko niemu, taki drugi na mniejszy ogród, drzwi u obojga dwoiste, {z} zawiasami, drzwi do zawarcia po klamce i po ryglu mają.

Przeciwko temu pokojowi przez salę idąc drugi pokój także od [sic] dwu oknach po czterej kwatery, posadzka pstro malowana. Z niego komnatka albo retyrata o jednym oknie cztery kwatery, posadzka także pstro polewana. Kumin z kamienia ciosanego, drzwi i zawiasy i zamki cale okienice [u tego] pokoju tylko dali {dalej?} nie masz.

Znowu wyszedłszy na salę drzwi są do antykamery drugiej przeciwko antykamerze pierwszej, w tej antykamerze dwie okna po cztery kwatery, ale drzwi bardzo naruszone, dlatego i z te ściany poprzeczne nie na fundamencie, ale na [drzewach[2]] drzewnach wymurowane potrzebują naprawy i klamki, z tej antykamerze wyszedłszy w schód kamienny[3] kręcony, po którym idąc na strych, okna jest czalkowate {całkowate?} o czterech kwaterach. Na strych pod dachówką słabe wiązanie, dachówką niedobra, przemaka barzo i wypadło jej kila miejscami. Po tym ze wschodzie na dół idąc okno drugie o czterech kwaterach, ale dwie tylo {tylko} otworzyste. Na dole drzwi do sionki, ale zamku nie nie masz, drugie na salę dolnią, także zamku nie masz, okno z tej sionki na ogród wielki i drzwi w bok do drugi sianki [sic] przed pilarnią, z tej drugi sianki jedne drzwi do izdebki dwoiste, piec potrzeba przestawić. Okna dwie po cztery kwatery, drugie drzwi z tejże sianki do pilarnie, z której wyście na ulicę trzeba naprawić. Posadzka także na wielu miejscach w rożnych pokojach potłuczona. Trzecia drzwi z tejże sianki na ogród wielki. Dachówka jest nad izbą, podle pilarniej, ta by się mogła znieść na wielki budynek i tam by się nią słusznie poprawiło, jedno złe przecieka ta dachówka.

Z tamtej strony od płota okien szesnaście. Okienice z hakami zawiasami nie masz, z mur wyjęto. Także trzy kwatery u szklarza, trzeba ich wykupić, a jedne kwatery nową trzeba dać urobić.

Przy tym […][4] ogrodzie jest dom drzewnany, naprzód,

Piwnica murowana, w tej piwniczne dwie okna bez kraty. Schód do piwnice, drzwi, co się na dwoje odwierają, zawiasy, haki wrzeciądz, skoble jest, tylko ta piwnica potrzebuje poprawy, wschód na górę do sio[n]ki trzeba poprawę. Wschodzenia sionki jedne, drzwi z zawiasami, hakami bez zamku. Drugie drzwi do izby, tam są dwie okno, do połowice się odwirają wcale {w całości}, w ołowiu oprawiono wszędzie, a ta drzwi z zawiasami, hakami wręczono {wrzeciądz?} i skoble są, ławy prostej roboty wkoło, w tej izbie stare dylowanie jest, piec zielony, ale potrzebuje poprawy, z dwora są dwie okienice {z} zawiasami, hakami. Z izby do komnaty prostą robotą drzwi {z} zawiasami i z hakami i skoble są wrzecono {wrzeciądz?}. Tamże w komnacie jedne okno większe, drugie okno małe do połowice odwierają się. W sieni komóreczka tarcicami obito. Tam drzwi także prostą robotą robiono, zawiasy, haki są, w tejże sieni są dwie okno, w jednym ramę są {złą?} trzeba poprawić, przy którym okno jest wieko, co się odwiera dwiema zawiasami, hakami, w sieni kuchenka kumien {komin} glinem oblepiono, wschód na strych, tam dylami tarcicami położono. Ale dach potrzeba naprawić.

Z ulice drzwi do ogroda. Zawiasy, haki są, antaba, zamek, klucza nie masz do zamku, także przy parkanu w bok jest wieko, co sie odwiera, zawiasy i haki, skoble wrzeciądz jest.

W samym ogrodu jest sklepowane [Buxtelle] {buksztel- konstrukcja wspierająca łukowe sklepienie podczas budowy} na dębowych słupach,  między sklepienie jest bania na czterech słupiach [ogrąle/ogrąk] {wokół} gontami pobita i pofarbowane, na wierzchu jest gałka miedziana pozłocista, a pod tej banie jest stół marmorowe naruszono, także na marmorowym słupie stoi.

Z ogroda do domu drzewnianego jest drzwi, prostą robotą zawiasy, haki skoble jest. Także ślepej zamek nad zamkiem jest, żelaza przebito, klucza nie masz.

Ten ogród w koło jest zagrodzono i gontami pobito, ale poprawę potrzebuje.

Przy tym parkanu jest wrota wielka, na dwoje się odwierają, w tejże wrote są cztery wielkie zawiasy z hakami. Także furtka u tej wrót, przy której furtki parę zawiasy zanitowane, rygla nie masz. Dwie żelaza okrągłe do drągu co zasuwają tę wrotę.

Regestr drzew wszelakich w tym ogrodzie

Gruszek piżmowanych — dwie. Gruszek panien — siedm. Uriantówek — dwie. Gruszek muszkatelnych włoskich — dwie. Dół [ozimych] gruszki wielki drzew — cztery. Koniakówka gruszka — jedna. Bitarnic — dwie. Gruszka perfumowana — jedna. W sklepieniu gruszek pospolitych drzew trzynaście. Innych gruszek rozmaitych po ogrodzie wszędzie drzew — dwadzieścia cztery. Jabłoni francuskich drzewek cztery. Portów węgierskich jabłoni — dwie. Jabłoni rajskich drzewek — dwie. Jabłoni słodkich rozmaitych drzew dziewięć. Jabłoni kwaśnych rozmaitych drzew sześćdziesiąt y dwie.

Śliw hiszpańskie drzewo jedno. Werde śliwa drzewo jedno. Wiśni hiszpańskich drzew — cztery. Śliw węgierskich drzew dziewiętnaście. Wiśni białych wielkich drzew ośm.

Wiśni czarnych drzew trzydzieści trzy. Damascyn śliw drzew pięć. Dymna drobna drzewo — jedno. Brzoskwinia stara — jedna. Brzoskwiń młodych drzewek dziesięć. Orzechów czerwonych tureckich drzew małych — sto i dwie. Starych orzechów czerwonych tureckich drzewo — dwa.

Szczepów rozmaitych tegorocznych Drzewka na palec pomarańczowych cztery w donicy Morele [Durancy] wielkich — sześć. Czereśni genuickich czarnych szesnaście. Śliw Duranej różnych szczepów dziesięć. [Róży] krzaków — jedenaście. Szczepia rozmaitych jabłek dwadzieścia dziewięć. Szczepia gruszek różnych — dziesięć. Oliwne drzewo — jedno.

Figarnia.

 Morwa drzewo jedne. Figowego drzewa starego — ośm. Młodych drzewek fig — siedemnaście. A teraz na[sadził] to tej figarnie małych drzewek na mało na zimie. A ta figarnia połowice murowania. Bukszpanowych[5] kwatery czternaście. W tych kwaterach dwie donic glinianych pięknych.

Około kwatery takowe płoty są Porzeczkowych płotów czerwonych jedenaście. Z hiszpańskiego bzu płotów cztery. Z włoskiego bzu płotów sześć. Z głogu płotów trzy. Wiśniowy płot jeden. Między płotami u figarni jest kawalec płota barbaris {berberys} są czerwone jagody podługowate. Wino przy parkanu krzaków sto i sześć.

Ogrodne sioły {zioła?} Fiołki brunatne zupełne krzaków[6] grządków dwadzieścia i trzy. Fiołki proste brunatne przy parkanu trochę. Goździki rozmaite pełnie i proste jest tego niemało. Boscemki {gatunek goździka} hiszpańskie są. Sindalini {prawdopodobnie santolina cyprisikowata} starego krzaków wielkich w kwater ze dwia. Szparagi stare krzaków trzy.

Fiałki żółte krzaków sto. Lawenda krzaków 44. Bożego drzewka {bylica boże drzewko} krzaków 35. Skopków {lubczyk?} krzaków 50. Rozmaryn krzaczków małych w donice. Majeran jest także. Salvia [Szałwia] jest. Tulipany[7], to się na wiosnę między kwaterami pokaże.

Indyvia {endywia}, karczochy, selery to jest włoską sałatę do piwnice chowano. Włoska kapusta jest po dostatkach w ogrodzie.

Studnia jest do połowice kamieniem ciosanym murowana, a na wierzchu wkoło ocembrowana.

Justyna Bartkowska

[1] Dopisano u góry”8”.

[2] Wykreślone.

[3] Dopisano powyżej.

[4] Przekreślone „domu je”.

[5] „Buxbamowich”.

[6] Przekreślone.

[7] „Delipano”.