Na obszarze dawnej wsi Janowice (Janiowice), stanowiącej część Przedmieścia Lubelskiego, zwanego także Przedmieściem Janowickim, Jan Zamoyski wybudował w latach 1581-84[1] folwark.
W pierwszej ćwierci XVIII w. folwark janowicki należał do VI ordynata na Zamościu, Michała Zdzisława Sariusza Zamoyskiego (zm. 1735 r.) i jego żony Anny z Działyńskich Zamoyskiej h. Ogończyk[2], wojewodzianki chełmińskiej (zm. 1719 r.).[3] Anna była matką aż trzech z zamojskich ordynatów (VII, IX, X). Córki tej pary małżeńskiej to: Helena Potocka; Ludwina Wielhorska i Anna Teresa (Czapska-Hutten). Po ślubie małżeństwo zamieszkało w dobrach żony, w Bieżuniu k. Sierpca. Anna była jedyną spadkobierczynią Tomasza Działyńskiego, wojewody chełmińskiego, a jej pokaźny posag w gotówce i dobrach wynosił 300 tys. złotych.
Dobra w Janowicach były w latach 1718-1719 przedmiotem procesu sądowego, jaki wytoczyła Tomaszowi Józefowi Zamoyskiemu, V ordynatowi na Zamościu, wdowa po Marcinie Leopoldzie Zamoyskim[4]. Konstancja (z Podbereskich) Zamoyska, późniejsza żona Jerzego Potockiego, procesowała się z Zamoyskimi z powodu zapisu dożywocia na dobrach Janowice. Akta sprawy przechowywane są w Archiwum Potockich z Radzynia.[5]
Ordynację Zamojską VI ordynat Michał Zdzisław Zamoyski przejął po bezpotomnej śmierci brata, V ordynata Tomasza Józefa w 1725 r.[6] Zapewne wtedy to trafiły z Bieżunia do ogrodu w janowickim folwarku białe, polewane wazy na rośliny ogrodowe, wymieniane w spisie z roku 1729.
Na Folwark w Janowicach przeniesiono wielki dom czeladny z Jarosławca. Były tam również: drewniana piwnica i spiżarnia; stajnia i izba kowalska. W drewnianym dworze z gankiem mieszkał urzędnik nadzorujący działalność produkcyjną folwarku. Był tam również browar ze słodownią, studnia, garbarnia, chlewnia, owczarnia, i obora dla bydła i bawołów.[7] Na Janowicach uprawiano przede wszystkim jęczmień. Dokładniejszego opisu miejsca dostarcza badaczka dziejów Zamościa, dr Bogumiła Sawa w swoim artykule[8], którego fragmenty przytoczymy:
Pierwsza wzmianka o tym osiedlu sięga 1581 r., kiedy Jan Zamoyski kupił od Piotra Janowskiego wioskę Janowice. Położona na północ od świeżo założonego Zamościa, przy lubelskim trakcie, ona właśnie dała początek Lubelskiemu Przedmieściu. W następnym roku nastąpiło rozmierzenie Janowic na działki, a krótko potem zaczął budować Zamoyski na skraju wsi swój folwark.
Początki owego folwarku były skromne. Najpierw stanął „wielki dom czeladni”, ale nie nowy, lecz przeniesiony z pobliskiego Jarosławca. Do niego dobudował cieśla Jakub drewnianą piwnicę, a Jan Turek spiżarnię. Równocześnie z innego pańskiego folwarku przeniesiono stajnię i izbę kowalską, dobudowaną później do kuźni. Następnie przybyły jeszcze studnia i browar piwny ze słodownią wyposażoną w kocioł, koryta i kadzie do moczenia słodów. Pierwszy janowicki dwór z gankiem to dzieło cieśli Bieniarza. Z sieni szło się do izby białej, komory, „piekarni dostatniej” i… nowej stajenki. A wszystko to było pod jednym gontowym dachem.
W tym najstarszym janowickim dworze mieszkał urzędnik, a w stajence –„urzędnicze konie”. Dokoła folwarku teren urozmaicały liczne wąwozy i niewielka dąbrowa, pilnowana przez dwóch gajowych. Uprawiany był głównie jęczmień, ale z czasem Zamoyski postawił na hodowlę. Oprócz 78 sztuk bydła sporo miejsca zajmowała owczarnia, a w niej 308 dojnych owiec, 702 owce z jagniętami, 32 rasowe niderlandzkie świnie oraz 6 bawołów.
W dalszej części artykuły dr Sawy czytamy:
W tym samym XVIII stuleciu główna ulica Lubelskiego Przedmieścia, zwana Janowicką, odznaczała się zwartą zabudową. Po jej południowej stronie, być może na wysokości obecnej ulicy Okrzei, znajdował się janowicki folwark Zamoyskich. Jakże był jednak odmienny od opisanego wyżej, XVI-wiecznego. Po tamtym drewnianym dworku śladu już nawet nie zostało. Jego miejsce zajął drewniany, parterowy pałacyk z sosnowego drewna, otynkowany i na podmurówce. Najpierw wchodziło się do sieni, a stąd do reprezentacyjnej sali, trójbocznie zamkniętej od ogrodu. Po bokach sieni i sali były jeszcze cztery apartamenty złożone z pokoju i narożnego gabinetu. Sufit i ściany tychże pokrywało płótno malowane na biało i zielono. Elewacje zdobiły drewniane wazony, po trzy od frontu i od ogrodu. Front pałacyku dekorował rzeźbiony w drewnie herb Zamoyskich.
W folwarku uprawiano w inspektach rośliny ciepłolubne (w ogrodzie włoskim i w dwóch figarniach).
Zapewne w ten właśnie opis folwarku wpisuje się odnaleziony w archiwach regestr drzewek i innych roślin spisany dla janowickiego ogrodu:
Regestr drzewek w ogrodzie Janowickim[9]
Konotacja drzewek w ogrodzie Janowickim spisana 1729 r.
Jezuminu[10] w wazonach białych sztuk 10/12
Laurus[11] młodego 4/-
Drzewek bobkowych[12] młodych w donicach 4/5
Item bobkowych wazów starych 8/8
Spina Christi[13] w wazach dobrych okowanych 7/8
Ósme drzewko nadpsuwane
Kupressow[14] drzewek 3/-
Pomarańczowych drzewek i cytrynowych 27/63
Gruszka hiszpańska 1/1
Drzewek pomarańczowych 50/53
Figów w wazach 21/20
Figów co w gruncie stoją 29/29
Glerieza[15] w wazie 7/2
Enster [16] 1
Wina [winorośl] francuskiego krzak 1
Pomarańczek tegorocznych drzewek 4
Wazów polewanych białych Bieżuń[17] 12
Wazów tutejszej roboty 5
Konewek blaszanych z durszlaki 2
Okien małych [szklarenek, inspektów] 10
Okien wielkich [oranżeria] 10
Łopat gdańskich z żelazem 5
Łopat do gracowania 4, a piata złamana /5
Rydlów 3
Motyk 2
Motyczek z zębami 2
Sznurów do mierzenia 2
Obręczy żelaznych z wazów 18/9
Uchów żelaznych od wazów 10/2
Wazów okowanych, w których drzewka stoją po 3 obręczy żelazne 65
Dłutów 2
Ośników 2/1
Świdrów 2
Siekier 3/2
Nożyc 1
S(…)iet do malonów całych 91/86
Potłuczonych 7/21
Kłódek 4
Zawias u drzwi figarnianych 4
Wrzeciądzów 2
U kantorki wrzeciądz 1
U lodowni na zawiasach drzwi
Ośnik 1
Piłek 2
Do Lipiny obcinania koza 1
Oszczepy 1
Noży ogrodniczych 2
Mieszkańcy Przedmieścia Janowickiego w XVII i XVIII wieku stanowili bardzo zróżnicowaną mieszankę przedmieszczan. Ich różnorodność i koloryt można odnaleźć w zestawieniu mieszkańców przedmieścia w latach 1633-1785[18]. Wielu z tych nazwisk doszukamy się z pewnością jeszcze i dzisiaj wśród mieszkańców Zamościa. Na przedmieściu mieszkali Polacy, Żydzi, Rusini, Ormianie i Szkoci. Był wśród nich m.in. prezbiter Monastyru Kijowskiego i Peczerowskiego Bazyli Kracik z synami: Aurelim i Janem oraz bratem szewcem Janem Kracikiem, który odkupił jego dom w 1633 r. Na przedmieściu mieli swoje dobra Franciszkanie, Ormianie i Akademia Zamojska. Zabudowa tej części miasta była w XVII w. w większości drewniana. Janowickie przedmieście płonęło jednak w czasie zagrożenia powstaniem Chmielnickiego, potopem szwedzkim i wojną północną. Bazyli Rudomicz wspomina, że we wrześniu 1671 r. około północy spaliło się kilka domów na przedmieściu Janowice.[19]
Przedmieszczanami janowickimi byli także zamożniejsi mieszkańcy, przykładowo: Andrzej Abrek wraz z małżonką Dorotą Angielczykową; bogata rodzina Daniela Teppera białoskórnika, rodzina poczciarzy ze szkockiego klanu Ogilve i sukcesorzy malarza Jana Kantego Siarczyńskiego. Mieszkali także rzemieślnicy: szewcy Bożyk, Kracik, Piper; ślusarz Rzepczyk; Jan piwowar; woźnica Ostap. W 1733 r. Gabriel Derbedraszewicz Ormianin, przeprowadzał lustrację swojego zaniedbanego folwarku przy ul. Janowickiej. Tuż za furtą, wyprowadzającą z twierdzy mieli swoje domu na przedmieściu bracia Soszyńcy, którzy sprzedali dom Żydom Ickowiczom, obok których mieszkali Manelowicze i Hryszkowicze.
Inwentaryzacja Folwarku Janowickiego z pierwszej ćwierci XVIII w. wskazuje na utrzymywanie tam wielu egzotycznych roślin, w tym jadalnych: figi, pomarańcze, cytryny. Do ich hodowli przeznaczono oranżerię (okien wielkich 10). W inspektach względnie szklarniach rosły rośliny ozdobne typu: jaśmin, glorioza, monstera, krzewy Spina Christi, krzewy winorośli i drzewek laurowych. Rosły tam również strzeliste świerki, przypominające pokrojem śródziemnomorskie cyprysy. Wśród drzew wymieniono także gruszę hiszpańską. Drzewka cytryn i pomarańcz w ozdobnych wazach oraz drzewka laurowe i figowe w przenośnych donicach tutejszej roboty eksponowano latem na zewnątrz ocieplanych zimą pomieszczeń. Poza szklarniami i oranżerią spis wymienia kantorek, lodownię i sprzęt ogrodniczy: rydle; motyki; motyczki zębate; łopaty gdańskie z żelazem i łopaty do gracowania; sznury do pomiarów; obręcze na wazy i ucha do waz; nożyce, siekiery i świdry; piły, dłuta, ośniki, oszczepy i noże ogrodnicze.
Pewien zasób ciekawych informacji na temat Folwarku w Janowicach odnajdziemy również w pracach archiwisty Stworzyńskiego.[20] Przytoczymy go tutaj w całości dla uporządkowania informacji na temat folwarku.
____________________________________________________________________
Janowice (Janiowice)[21] wieś od której i Janiowskich familia nazwisko miała. Od roku 1581 ma zachowane, jej tyczące się wiadomości, w tym bowiem roku od wołów z Sokala pędzonych przez dobra zamojskie, najętą paszę w Janowicach zapłacono zł 5 gr. 28. Okazuje to Rejestr przyjmowania pieniędzy z Imion i Dzierżaw różnych Jana Zamoyskiego K. i H. W. Koronnego, znajdujący się między Inwentarzami Miasta Zamościa, oznaczony literą A. Janiowskich gajów dozorcy obyli R. 1581, to opiewa Rejestr gumienny trzech folwarków imienia klucza Miasta Zamościa, będący między inwentarzami Miasta Zamościa – pod literą G.
W Janowicach R. 1581 czeladzi folwarczne składali kucharki, pastuchy i włodarz. Rejestr liczby pieniężnej pisarza prowentowego w Imieniu Zamoyskim, między Inwentarzami miasta Zamościa będący pod literą G.-
Na Janowicach była Fabryka, wzmiankuje o tym Rejestr gumienny trzech folwarków Imienia klucza nowego Zamościa, znajdujący się między Inwentarzami Miasta Zamościa pod literą C z roku 1582 – Tegoż roku na Janowicach stawiano różne budynki i browar, Rejestr liczby pieniężnej wyżej powołany pod literą G.
Roku 1587 w oborze janiowskiej było bawołów krów 8, wół stary 1, wół dwuletni 1, jałówka dwuletnia 1, jałówka lońska 1, przeszłoroczna 1. Był też tu rozchód bydła dla trwogi od Tatarów – spisanie bydła w oborach Klucza Zamojskiego między Inwentarzami Miasta Zamościa pod literą S.
W Rejestrze Folwarków i wsi dziedzicznych Jana Zamoyskiego K. i H. W. Kor. robionym R. 1591 będącym między Inwentarzami miasta Zamościa pod literą Z, opisuje Janowic budynki ekonomiczne – Inwentarz Janowic z R. 1591 opisuje grunta do folwarku należące, poddanych i ich powinności, wspomina Gaj między Janowicami a Sitańcem będący. Ma ten Inwentarz ówczesne kwitki ekonomiczne i w swych okładkach ciekawe pisma oryginalne.
Opisanie, czyli Inwentarz Ekonomii Zamojskiej z R. 1614 wyraża w Janowicach dwór dawny i grunty do folwarku należące.
Opis Ekonomii Zamojskiej z R. 1617 wspomina wieś Janowice jako należącą do tejże Ekonomii – to znajdzie się między Inwentarzami Miasta Zamościa.
Na Janowicach była Garbarnia dla robienia safianu założona przez J.W. Marcina Zamoyskiego Podskarbiego Wielkiego Koronnego – której około R. 1691 JW. Podskarbina Kor. odstąpiła Białoskórnikowi za zł 337 gr. 16, ile tejże zaprowadzenie kosztowało – kalkulacja z Tuszyńskim kasjerem Ordynacji Nr 152; Nr rubro 193.
Inwentarz Janowic 1719 opisuje zabudowania dworskie i folwarczne, między innymi wspomina kaplicę[22], piwnicę murowaną, browar, Folwark stary, karczmę, ogród włoski. Ogród włoski wymienia inwentarz R 1726.
Roku 1762 Knakfus architekt rozmierzał plac na ogród i budowle Pałacyku w Janowicach – Rachunki Kasy Ordynackiej Nr 213 Nr rubro 211 pod dniem 28 Juny – Ta Fabryka w Janowicach szła później pod zarządem tego Knakfusa architekta z Warszawy sprowadzonego jak okazuje rejestr kasowy R. 1763 pod Nr 213 i czerwonym 211, tudzież pod Nr 231 i czerwonym 210 dnia 2 maja.
Inwentarz Janowic z R. 1774 wymienia Pałac[23] i inne budynki dworskie – Pałacyk roku 1805 już był przerobiony na budynek mieszkalny – pozostał młyn i karczma.
Roku 1776 w Janowicach budowano oranżerię Rejestra kasy Nt 129 w oktobrze [październiku].
Rejestr 1796 w Janowicach budowano stodołę i spichlerz. Summar. Ekonomiczny duży folio 110.
Pod Janowicami, gdzie rzeka Wieprzec od Zamościa płynie do stawu w Wysokim od strony Sitańca, pomiędzy wybrzeżami znajduje się Mogiła dość znaczna – Ta jest grobem sławnego Chmielnickiego[24] pod Zamościem zmarłego – któremu tę mogiłę usypali ludzie jego wojskowi, tym sposobem iż tysiąc oznaczonych było do znoszenia na ten pomnik ziemi. Pogrzeb jego odprawili XX Bazylianie Zamojscy – był i krzyż kamienny na tej mogile, ale go czas zniszczył. Bazyli Rudomicz, dziejopis domu Zamoyskich i profesor Akademii Zamoyskiej, w swym dzienniku, znajdującym się w kolekcji starożytności J.W. Ordynata pisze o tem.-
W Janowicach był gaj dębowy, stykający się z gruntami Miasta Zamościa. Archiw. Prawn. Plik 74 Nr 1.
Z młyna pod Janowicami dochód wyraża Inwentarz wsi Sulmice robiony R. 1583.
______________________________________________________________
