Apteka Jadwigi Banachowej z Zamościa, której inwentaryzację przedstawiono poniżej, należy do bardzo dobrze wyposażonych sklepów aptecznych z pierwszej połowy XVII w. W tym względzie dorównywała najlepszym aptekom staropolskim. Ze spisu przedmiotów poznajemy ówczesne sprzęty apteczne: wielki moździerz aptekarski z tłukiem; mniejsze moździerze; alembiki żelazne; kotły, panwie; rurki miedziane; patele większe i mniejsze; patelę do wosku; kocioł do stoczków (toczków); ruszt i piecyk żelazny; piłę; siekacz; szale do wagi; kubek mosiądzowy; drewniane puszki aptekarskie; szkatuły apteczne; okrągłe puszki drewniane; puszki cynowe różnych rozmiarów; flaszki cynowe; pudła, formy do marcepanów.

Jednak prawdziwym bogactwem apteki były przede wszystkim leki i zioła stosowane w tamtej epoce. Większość inwentaryzowanych towarów luksusowych charakteryzował dopisek trocha, oznaczający niewielką ilość specyfiku w aptece. Nie odważano ich przy inwentaryzacji, określając jego ilość „na oko”. Apteka nie posiadała dużych zapasów poszczególnych medykamentów, bowiem nie należały one do tanich. Sprowadzano je do Zamościa z innych kontynentów. Apteka była wyposażona w niezbędną literaturę z zakresu zielarstwa i medycyny. Były to następujące pozycje: „Zielnik” Szymona Syreńskiego, profesora Akademii Krakowskiej, lekarza, botanika, badacza leczniczych właściwości ziół, twórcę ilustrowanego zielnika, klasycznego dzieła botanicznego, wydanego w Zamościu w 1613 r.; spis leków wydany w 1579 r. „Dispensatorium”, zwany również Farmakopeą Cordi Valerii oraz „Enchiridion medicinae” Szymona z Łowicza.

Wśród zinwentaryzowanych leków i ziół można wyodrębnić pewne grupy specyfików aptecznych:

Surowce roślinne: dwa rodzaje rodzynek, pieprz, szafran, trzy rodzaje cukru: cukier lodowy, cukier z Wysp Kanaryjskich oraz cukier robiony, cytwar guma tragakantowa (kurkuma), goździki, kardamon, kmin, korzeń kosaćca, senes, dyptam, imbir, migdały kolendra, polipodium (kłącze paproci), gałgan (alpinia lekarska), droższy niż gałka kwiat muszkatołowy, daktyle, czarnuszka, pieprz kubebe, sandałowiec czerwony, aloes .

Nasiona: asparagus i cytryna.

Żywice, gumy i balsamy: guma arabska, balsamowiec, żywica mirtowców, żywica styrakowa i benzoesowa, kadzidło, sandarak oraz mirra, bursztyn, zapaliczka cuchnąca, traganek, smocza krew.

Substancje mineralne i chemiczne: cynober, kamfora, magnetyt, witriol, zielony witriol, grynszpan, arszenik, terra sigillata (lecznicza glinka z Lemnos), lecznicza glinka ormiańska, ołów palony, rtęć, srebro i złoto malarskie.

Substancje zwierzęce: castoreum (wydzielina bobra), kantarydy (rodzaj chrząszczy), olbrot (wydzielina kaszalota), kość słoniowa.

Rośliny o silnym działaniu lub trujące: kulczyba, kolokwinta, żywica wilczomlecza, korzeń Operculina turpethum, złocień, laudanum.

Gotowe preparaty apteczne: syrop z bukwicy lekarskiej, syrop z piołunu, maści: prawoślazowa, „dwunastu apostołów” (silnie gojąca), biała kamforowa, egipska, plastry: z nostrzyka i na żołądek.

Oleje i olejki: terpentynowy, skalny (ropa naftowa), z kaparów, oliwa

Inne: sproszkowana mumia, biskokt (suchary).

Już sam fakt wciągnięcia tych towarów do inwentarza wskazuje, że były one bardzo drogie. Najdroższe były: szafran, ambra (olbrot), kamfora naturalna, castoreum, pieprz kubebe, kwiat muszkatołowy, kardamon, goździki, mirra i smocza krew.

______________________________________________________________________________________________________

Jadwiga Banachowa, zamożna mieszczka zamojska, w 1634 r. spisywała swoją ostatnią wolę.[1] Prosiła, aby jej ciało spoczęło, co dziwne, bez trumny, w Kościele Franciszkanów obok męża. Dom, w którym mieszkała, kupił jej ojciec i dostała go w posagu, kiedy zawierała związek małżeński ze swoim pierwszym mężem, Benedyktem rzeźnikiem. Za jego pieniądze kupili folwark podle Pana Samuela[2] z tamtą stroną, na którą dał Pan Jan Rychwalski[3] złotych 100. Mieli także jatkę rzeźniczą, którą acz teraz zniesiono przez Ojcze Franciszkany, jednak gdziekolwiek na to miejsce będzie jatka insza, tedy ja ją daruję siestrze nieboszczykowskiej Jakubowey Walenczykowey imieniem Barbarze. Była to jatka w pobliżu dawnej Gildii kupieckiej przy Bramie Lwowskiej, która została zlikwidowana, jak widać, już w 1634 r.* Miejsce to przeznaczono na kościół franciszkański w murach miasta.

Pochówek Banachowej odbył się zapewne w kryptach lub na cmentarzu kościoła franciszkańskiego na przedmieściu (Rynek Świętokrzyski), ponieważ nowy kościół w murach miasta był dopiero na etapie planowania. Nie wiemy jednak, dlaczego ciało Banachowej miało spocząć bez trumny obok jej pierwszego męża. Przypuścić można, że wszyscy właściciele jatek przy giełdzie kupieckiej otrzymali rekompensatę pieniężną i zapewnienie wyznaczenia nowego miejsca, gdzie będą mogli prowadzić handel w mieście. Przypuszczalnie wtedy to właśnie przeniesiono jatki w okolice ratusza.

Pierwszym mężem Jadwigi był Benedykt Banach, rzeźnik*. W 1590 r. mieszkał ze swoją pierwszą żoną Heleną przy ul. Rachańskiej[4] w Zamościu. W lutym dom sprzedano za 150 florenów Mateuszowi Pietrzykowi. Benedykt i Jadwiga Banachowie kupili folwark na Rynku Świętokrzyskim w pobliżu posesji Samuela Padowskiego i Jana Rychwalskiego. Drugim mężem Jadwigi był Stanisław Milejowski. W testamencie potraktowała go dość oschle, zapisując mu tylko konia mego własnego. Ponadto miał otrzymać 50 zł na folwark z pieniędzy pozyskanych od rzeźniczki. Banachowa prosiła odnotować w testamencie, że Mężowi wszystko odpuszcza co się był pobił u Jakuba szewca. Nie wiemy kiedy zmarła Banachowa, ale w 1639 r. akta miejskie odnotowały transakcję sprzedaży domu za 360 zł przez Stanisława Kuszabskiego i jego córkę Jadwigę Kuszabszczankę, żonę Stanisława Milejowskiego. Kuszabszczanka to zapewne nasza Jadwiga primo voto Banachowa, secundo voto Milejowska. Ponadto niejaka Kałuszka Banachowa była notowana w aktach miejskich na przedmieściu zamojskim w 1635 r.[5] jako sąsiedztwo przy transakcji sprzedaży domu po zmarłym Jakubie Marco. Przypuszczalnie była to druga żona Mikołaja Kuszabskiego, przedmieszczanina zamojskiego, którego testament odnotowały akta miejskie z 1635 r.[6] Podczas spisywania aktu pozostawiono miejsce wolne na dopisanie imienia żony, której Mikołaj zapisał cały swój niewielki majątek: koń, krowa i cokolwiek jest. Przypuszczalnie Mikołaj i Stanisław Kuszabscy byli spokrewnieni, bowiem opiekunem po swojej śmierci, zarówno majątku jak i owdowiałej żony, uczynił Mikołaj właśnie Stanisława Kuszabskiego i Wawrzyńca słodownika. Mikołaj prosił o pochówek u Ojców Franciszkanów.

Wracając do testamentu Banachowej, złożyła zapis, że u Łukasza rzeźnika ma 80 zł długu po mężu nieboszczyku i z tego połowę przekazuje na klasztor, a połowę na szpital. Na folwark od pańskiego rzeźnika zalecała z odebranej kwoty, przeznaczyć 50 zł na pogrzeb, aby mógł się przystojny odprawić. Po sprzedaży domu i folwarku połowę z tej sumy przeznaczała na klasztor, a drugą na szpital. Prosiła jednak, aby w intencji spokoju jej duszy odprawiono 100 mszy świętych.

Miała trochę rzeczy pozastawianych od różnych osób. Mazan[7] zastawił u niej pas z nożenkami, srebrny za 50 zł, ona z kolei zastawiła go u Żyda Józwy za 40 zł bez jednego złotego jakoś przed Świątkami. Do tego pasa u Wolsczyka były nożenki złociste, srebrne, które tenże wziął swawolnie na skrzynię i nie oddał do tego czasu. U Wolsczyka był też koń z siodłem i opończą, którego wyceniała na 40 zł oraz cały słód piwny z młyna wartości ponad 20 zł. Wolsczyk trzymał także jej dwa pierścienie, jeden z diamentem, a drugi bez kamienia, na co po ugodzie wzięła od niego tylko w zamian: fartuch kitajkowy zielony, kapelusz, trzewiki i pończochy. U Jakuba Puzaniskiego miała zł 15, u rzeźniczki Rychwalskiej ze stu zł zostało 15 do odebrania.

Rzeczy osobiste jak: letnik jeden, biały, moherowy, tatarski; katankę turecką czerwoną i fartuch zielony kitajczany z rękawem zapisała swojej siostrze Będkowiczowej. Drugi letnik czerwony, moherowy, tatarski zapisała dziewczynie Ma(c)os[z]ynej córce. Czamarę natomiast z sukna prostego z futrem przeznaczyła dla Jakubowej Walanczykowej.

Spisała także swoje długi: JM Panu Ubyszowi, sekretarzowi JKM, winna była 9 zł czynszu z pola; od bań gorzałczanych urzędowi 3 zł; Grzesiowi, co na żydowskim okopisku[8] mieszkał, była winna grzywnę. Parobkowi Stanisławowi, który służył już w tym czasie u p. Samuela, winna była obiecane dwie koszule, ubiory spodnie, czapkę i magierkę[?]. Długi te miały być spłacone z sumy 15 zł pobranej od rzeźnika. Słód gorzałczany, który znajdował się w słodowni pani kawalikatorowej, [tj. żonie kawalkatora, objeżdżacza koni], miał być spieniężony na spłatę drobnych jej długów. Miała jeszcze Banachowa pieniądze u Marcinowej słodowniczki zł 3; zapisane cyrografem nieboszczykowi mężowi 13 zł u Tomasza Szącika z Wielkiej Polscze (Wielkopolski). O długach tych wiedzieli tacy mieszczanie jak: Mathiasz Mazan, Wojciech furman i Jacko. Podobnie poleciła odzyskać w Polsce u Katy Stanisława zł 20 (winien był 40, a odebrała 20). Odzyskane pieniądze przeznaczała na kocioł. Natomiast kilkanaście kop zboża i wóz kowany {okuty} oddawała do szpitala.

Wszystkie inne dobra, które okazałyby się także jej własnością dzieliła po połowie pomiędzy szpital i kościół zakonny. Chusty białe i pościel przeznaczyła dla Tarnogorzynej szewcowej. Bydła ani świń nie miała, ale banię gorzałczaną z czapką i trzy panwie oddawała pani Będkowicowej, ale prosiła, aby ta w zamian każdego roku wzięła dwoje ubogich na obiad.

Na opiekunów i egzekutorów wyznaczyła Banachowa swojego ojca, Stanisława Kuszabskiego i Jana Rychwalskiego. Dokonano inwentaryzacji i spisania jej dóbr:

– łyżek srebrnych 7 z różnymi herbami

– perły z koralami i z pierścieniem złotym

– pas kozacki srebrny, który się daje, aby zastawiła i ciało pogrzebła

– letnik jeden barszczowy lubo błękitny tatarskiego moheru

– letnik drugi, wiśniowy, turecki, czerwony

– płaszczyk tabinowy, czarny futrem podszyty

– letnik tatarski lubo spódnica, czerwony

– katanka tatarska fiołkowej maści

– katanka adamaszkowa czerwona z krótkimi rękawami

– kabat makowy tatarskiego moheru

– czamara makowa, tureckiego moheru

– sukno falandyszu lazurowego na [dołomen]

– czapka samego nieboszczyka sobolowa

– baja podszewka spod delii

– muchajera tatarskiego ceglastego półsztuczek

– ubrania nowe [karazjowe] nadchodzone, drugie stare falendyszowe

– delejka falendyszowa lazurowa pochodzona listwami i adamaszkiem czerwonym obłożona

– druga delia falendyszowa lazurowa błamami podszyta z guzikami srebrnymi, złocistymi, guzów 24 i czapraga srebrno złocista

– żupan falendyszowy lazurowy pochodzony, guzów 16 pozłocistych

– kołdra płócienna turecka bez bawełny, płócienkiem białym podszyta

– czapka czerwona, atłasowa, białogłowska, nowa

– chust białogłowskich nic nie pisano i nie inwentaryzowano, bo matce je jako geradę w rodzie bliższej nieboszczki być oddano

W drugiej skrzyni: cyna, talerzy 12, półmisków 14, sporych przystawek 4, z osobna lichtarzy 3, mosiądzowych 1 z nich rytowany, moździerzyk mały z tłuczkiem. To wszystko w jedną skrzynię malowaną włożono i zapieczętowano.

W sklepie w Aptece, w jednej szufladzie pochewka od szabli i z osobna guzów odlewanych 15. Czapraszki[9] dwie, starej monety trochę. Regestr. W drugiej szufladzie pieprzu w worku jak ćwierć kamienia. Rynsztunku cztery strzelby, wilczura[10] stara nieboszczykowska. Szabla i siekierka. Moździerz wielki aptekarski i tłuk, drugi moździerz mniejszy. Alembików[11] dwa z czapkami. Kocioł średni niewielki. Panew[12] i rynka miedziana. Dynar[13] do kotła. Patela jedna większa, a małych patelek sześć. Patela wielka do wosku.[14] Kocioł do stoczków, ruszt żelazny, piecyk żelazny, piłka i siekacz, szali czworo, [o.a] mała. Piła wielka. Kubek mosiądzowy. Korzenie. Rozenków [rodzynków] drobnych funtów 11, a wielkich funtów 12. Pieprzu funtów 13. Cukru lodowatego szarego[15] funtów 4. Szafranu pół funta i pół ćwierci. Cytwaru[16] trzy ćwierci funta. Goździków funt bez ćwierci. Cukru Kanaru [z Wysp Kanaryjskich] trzy głowy. Kardamonu ćwierć, oliwy pół funta, gałganu [alpinia lekarska] pół ćwierci. Muszkatołowego kwiatu[17] pół funta bez dwu łutów. Cukru robionego szklaneczek sześć, w każdej na domysł po pół funta. Polipodium[18] węzełek, trzy ćwierci funta. Kminu trzy funty. Fiołkowego [kosaćca] korzenia funt i ćwierć. Wagi miejskiej, którą trzymał nieboszczyk, ważnych pieniędzy odliczył zł 16 gr. 9 i szeląg.

W piwnicy miodu przaśnego trzecia część beczki.

continua(tur) in crestino z tejże apteki:

Biskoktu [sucharów] funt,

żywego srebra ćwierć,

Cwizgultu [złoto w blaszkach] dwie ćwierci,

srebra malarskiego trzy ćwierci;

trzy ćwierci funta senesu[19]

Diptanu/dyptam [20] półtora funta.

Imbiru półszósta funta.

Oliwy pół siedemnasta funta w baryłce. [Bałk [belka?] żelazny odstal.]

Migdałów funtów cztery. Po jednej stronie puszek drewnianych albo szkatuł aptecznych próżnych 16.

Po drugiej stronie przeciw okna w puszkach okrągłych, drewnianych Hałunu[21] trocha,

Hassae foetida [Alsa fotida – zapaliczka cuchnąca, asant cuchnący, assafetyda, czarcie łajno] trocha.

Hassa dulcis [Asa/Alsa dulcis vel Gummi Venzoes] [Balaun she/balanse?].

Cynobrum[22] trocha.

Kamphora[23] trzy sztuczki.

Koralena alias Glisnik,

Kubebe [pieprz],

Caculi Elefanti [kość słoniowa],

Gummi Arabicum[24] trocha.

Doronicam trocha.

Dragant[25],

Dactili trocha.

Carpobalsamum[26]

Colloquintidi[27]

Castoreu(m) [wydzielina bobra],

Succinum[28],

Nux Indica, Nux Vomica[29],

Mirra[30] bolanu(m) Indicum [Mirra balsamowiec indyjski],

Mumia Mechaka,

Laudanum[31] trocha,

Magnes lapis[32],

Gmektes/emantes, Euforbium[33] do tabaki,

He/om(..x)odan/ce/ul/Hermodactilor [bulwy azjatyckich ziemowitów o działaniu przeczyszczającym]

Olebanum[34],

Cantarides (Contarides)*.

W puszkach cynowych, w jednej naprzód Bukwicowy syrop[35],

w drugiej syrop do Artemisia[36].

W innych, drewnianych Emplastrum de Meliloti[37],

Cerabum Stomachale [wosk dentystyczny],

Unguentum[38] Dialte(ae) – przenieść przypis 38 po nazwie maści;

Sandalum[39] Rubeu(m);

[gummi] Sarcocolla – sok wypływający z różnych części rośliny Panaea Sarcocolla, sprowadzany z Persji i i Arabii, zawiera śluz i gumę;

[gummi]  Sanguis Draconis[40];

Sandaraki[41]

Storax [żywica balsamiczna pozyskiwana z uszkodzonej kory ambrowców];

Scalamitae {skrzyp?}

Turbit Gumosum;

Copervas

Vitreolum simplex Veystyn(.) Tartaru(m)

Galganu łutów 6

Virideris trocha

Oleu(m) Therebinthin(ae),[42]

Oleu(m) Petroleum;

olejki,

unguentum album Camphoratum[43],

Unguent(um) Apostolor(um),

Unguentum Dialtea(e) drugie,

Oleum Caparorum,[44]

UnguentumEgiptiacum. [45] ,

Cynowych konewek piętnaście, większych 23 a mniejszych inszych cynowych 21 i flaszka cynowa kwartowa jedna.

Aszparagowe nasienie [asparagusa] w puszkach mniejszych,

ode drzwi Semen Cytri[46] w jednej, w drugiej policzone, w których [s.pplini] po trosze jest ich numero (nie wpisano ile).

Księgi – „Zielnik” Syrennius[47],

Porządek Dispensatoriu(m)[48] Valerii Cordi;

Książka Pre[conum] Enchiridion Medicinae Hystorie, małe polskie;

druga książka mała,

książka aptekarska pisana,

w pudełku Ceruda [po galicyjsku jaskółcze ziele] i Gryżpan (grynszpan)

ołowiu sztuka;

Coriandru {kolendra, wspomaga trawienie} trocha;

ołów palony.

W pudle Agaryk Bolum Armena [49],

Arsenik [trójtlenek arsenu],

Terra Sigillata[50],

Mumia,

Czarnuszka,

Spermalenae Mechaka? [spermacet, olbrot, cetaceum – półpłynna substancja występująca w głowie kaszalota spermacetowego],

Piretru[51],

Famarindi[52],

Semen Cineae [nasiona cytwarowe – cytwar ma działanie insektobójcze i pasożytobójcze],

Aloes Succotrinu(m) [aloes sokotrzański].

W szufladzie księga Dispensatorium.

W szufladzie drugiej żelaza, rozmaite odważniki i insze rozmaite żelaza. Puszek okrągłych drewnianych sto i trzy większych, a mniejszych sto i jedenaście. Kocioł z dynarem (dynaiem?) p. Hanusowa wzięła pożyczanem sposobem.

Na górze: Owies, pościeli, poduszek cwielichowych[53] cztery, pierzyna cwielichowa piąta. Pierzyn bez [poszewek] białych, brudnych dwie, chusty zawieszone, zawiązane. Mięsa połci dwa. Formy od marcepanów sztuk 50.[54]         

Ewa Lisiecka, Justyna Bartkowska, Ewa Dąbska

 

[1] APL AMZ 24, lata 1634-1635, Acta cansuarum inscriptionum venditionum obligationum testamentorum contractuum iudici civilis advocataalis Zamoscensis, skany 15-22.

[2] Przypuszczalnie chodzi o mieszkającego na Rynku Świętokrzyskim (w sąsiedztwie) Samuela Padowskiego. W kwietniu 1639 r. Stanisław Kuszabski i jego córka Jadwiga Kuszabszczanka, żona Stanisława Milejowskiego, sprzedali dom za 360 złp. Pawłowi Braxatoris ( piwowarowi) dictum (zwanemu) Zaiąc. Sąsiedzi: Mateusz Tibary i Samuel Padowski.

[3] Rychalski mieszkał na Rynku Świętokrzyskim: W listopadzie 1639 r. Stefan Trebiczborski sprzedał dom za 830 złp.  Janowi i Katarzynie Kołtunikom. Sąsiedztwo: Jan Rychwalski i dom narożny.

[4] W lutym 1590 r. Benedykt vulgo dictum (zwanym) Banach Lanio (rzeźnik) i Helena jego żona sprzedali za 150 flr. dom przy ul. Rachańskiej (in Platea Rachensis) Mateuszowi Pietrzikowi mieszkańcowi Wieruszoviensis. Sąsiedztwo: dom Marcina murarza i dom Hartimi Rusina. Mieszkańcy Zamościa 1583-1609 |

[5] W październiku 1635 r. sprzedano dom po zmarłym Jakubie Marco, organiście, za 320 złp. przedmieszczaninowi Mateuszowi Meszonkowicowi  Tibiario (wytwórca piszczałek). Sąsiedztwo: Banachowa Kałuszka i Joachim Luszkowic. Mieszkańcy Rynku Świętokrzyskiego w Zamościu w latach 1632-1763 |

[6] APL AMZ 24, lata 1634-1635, skan 351.

[7] Mazan Mathiasz rzeźnik i Magdalena, ul. Bełska 1635, Mathiasz Mazan 1642 ul. Kowalska.

[8] Stary cmentarz żydowski przy obecnej ul. Partyzantów, nieistniejący. Na jego miejscu obecnie stoi Zamojski Dom Kultury.

[9] Czaprak, okrycie na konia wykonane z różnych materiałów, pod siodło.

[10] Wilczura, skóra z wilka, zazwyczaj wyprawiona, używana jako okrycie.

[11] Alembik, dawny sprzęt laboratoryjny, znany od starożytności, służył do otrzymywania olejków, wódki, win i itp. destylatów.

[12] Panew, rodzaj patelni, płytkie naczynie o dużej powierzchni.

[13] Dynar, wentylator, dmuchawa.

[14] Aptekarze zajmowali się w tym czasie wyrobem świec.

[15] Cukier kandyzowany, w formie kryształów, częściowo przezroczysty, przypomina lód.

[16] Cytwar guma tragakantowa, kurkuma plamista, wrotycz, czwar, mlecznica, na problemy żołądkowe.

[17] Kwiat muszkatołowy, macis, stosowany przy problemach układu pokarmowego. Kwiat był o wiele droższy od gałki.  Kwiat muszkatołowy – wartości odżywcze, właściwości, zastosowanie

[18] Polypodium vulgare [paproć dębowa, słodyczka], kłącze pewnego gat. paproci, stosowane jako łagodny środek przeczyszczający, żółciopędny, wykrztuśny i przeciwkaszlowy,  przeciwrobaczy, naturalny słodzik.

[19] Senes, krzew znany w krajach arabskich wprowadzony przez nich do lecznictwa 1000 lat temu, na zaparcia.

[20] Dyptam, sproszkowany proszek z korzenia stosowany w ziołolecznictwie przy sklerozie naczyń krwionośnych i wieńcowych (arteriosklerozie) kamieniach moczowych, piasku w moczu.

[21] Hałun, ałun, znany już w starożytności, tzw. „kamyk po goleniu”, używany do tamowania drobnych krwawień, np. po zacięciu przy goleniu.

[22] Cynober, w Chinach nadal stanowi część tradycyjnych leków. Także farba artystyczna. Środek toksyczny.

[23] Kamfora, pozyskiwana z drewna cynamonowca kamforowego, destylat terpentyny, dawniej miała duże znacznie w medycynie, ma właściwości rozgrzewające, poprawiające ukrwienie skóry, antyseptyczne (słabe).

[24] Gumi Arabicum, guma arabska, guma akacjowa, służyła do balsamowania i robienia farb, w farmaceutyce stosowana jako środek osłaniający w stanach zapalnych błon śluzowych, jako lepiszcze przy produkcji tabletek i do emulgowania olei tłustych, olejków eterycznych tłuszczów, wosków i żywic. Guma arabska – Wikipedia, wolna encyklopedia

[25] Bylica draganek, [draganek, artemisia dracunculus], bylica estragon, o właściwościach leczniczych, olejek estragonowy to cenny surowiec farmaceutyczny.

[26] Carpobalsamum, fructus balsami, balsam owocowy.

[27] Colocynthis, kolokwintyda, koloquinte, albo kolokwinta to surowiec pochodzący z ogórka burzanki – o działaniu przeczyszczającym, żółciopędnym, przeciwrobaczym, wzmagającym perystaltykę jelit i pobudzającym wydzielanie soków trawiennych. Owoc kolokwinty, czyli burzanki – Fructus Colocynthidis jako drasticum i cholagogum « Medycyna dawna i współczesna

[28] Sucinum, bursztyn, olejek bursztynowy był wcierany w okolice stawów przy reumatyzmie, wcierany przy kontuzjach, nerwobólach, obrzękach, przy artretyzmie, mięśniobólach, w formie kadzideł stosowano go w Zamościu do okadzania ratusza.  Succinum – bursztyn w dawnej medycynie oficjalnej « Medycyna dawna i współczesna

[29] Nux Vomica, lek na wymioty, nudności, chorobę lokomocyjną.

[30] Mirra, żywica z balsamowca indyjskiego mirra, właściwości przeciw pasożytnicze, działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe, antyseptyczne i antybakteryjne itd. Mirra – właściwości lecznicze i zastosowanie

[31] Laudanum, d. nalewka z opium, używana jako lek przeciwbólowy i przeciwkaszlowy (produkt uzależniający).

[32] Magnes lapis, magnetyt, lapis, w starożytności ceniony bardziej niż złoto, używany jako tarcza przeciw negatywnym energiom, wykorzystywany w biżuterii oraz w aptece jako surowiec podobnie jak szmaragdy. Raczej chodzi o „magnes lapis” czyli magnes.

[33] Euphorbium, żywica wilczomlecza, produkt leczniczy do nosa, wspomaga leczenie nieżytu nosa.

[34] Olibanum, olejek eteryczny, stosowany w aromaterapii, redukuje stres, poprawia nastrój, używany w ceremoniach religijnych, balsam do pielęgnacji skóry. Jako gummi Olibani to białe kadzidło.

[35] Bukwica lekarska, zioło na sen, jelita i stres, zapewniała naturalne wsparcie dla układu nerwowego, trawiennego i krążeniowego.

[36] Artemisia absinthium, piołun, jego związek artemizyna leczył malarię, posiada właściwości przeciwzapalne, przeciwwirusowe, przeciwnowotworowe.

[37] Eplastrum Meliloti, plaster nostrzykowy, który leczył odciski, owrzodzenia, przyspieszał gojenie ran, chronił skórę, rozmiękczał ją i łagodził stany zapalne.

[38] Unguentum Diltae, maść prawoślazowa na ropne choroby skóry, oparzenia i zakażenia.

[39] Santalum, sandałowiec czerwony, olejek sandałowy wykorzystywany w aromatoterapii, afrodyzjak, właściwości antyseptyczne, wykrztuśne, przeciwgorączkowe, wspomaga trawienie oraz pracę nerek (infekcje dróg moczowych). Sandałowiec – panaceum nie tylko na prostatę – Natura i Zdrowie – Twoje źródło wiedzy o naturalnym stylu życia

[40] Draconis Sanguis [smocza krew], stosowany w medycynie chińskiej przy leczeniu niedokrwiennych chorób sercowo-naczyniowych.

[41] Sandarak, miękka żywica naturalna, stosowany jako kadzidło, wykorzystywany w malarstwie.

[42] Terebinthina, olejek terpentynowy otrzymywany z balsamu modrzewia europejskiego.

[43] Unguentum album Camphoratum, maść biała kamforowa, działa silnie antyseptycznie i rozgrzewająco.

[44] Olejek z kaparów, działanie moczopędne, wykrztuśne, usprawniające metabolizm.

[45] Unguentum Egiptianum, maść egipska silnie gojąca na skórę, podobnie jak wcześniej wymieniona maść „dwunastu apostołów” ung. Apostolorum. http://www.wbc.poznan.pl/Content/494391/Magowska%20A._Dziegie%C4%87%20w%20%C5%9Bwietle%20dawnej%20literatury%20farmaceutycznej.pdf

[46] nasiona cytryny

[47] Syrenniusa Zielnik – Szymon Syreński, prof. Akademii Krakowskiej, lekarz, botanik, badacz leczniczych właściwości ziół, twórca ilustrowanego zielnika, klasycznego dzieła botanicznego.  Szymon Syreński (Syreniusz) – Wikipedia, wolna encyklopedia   W 1613 r. wydał „Księgi pierwsze o ziołach rozmaitych”.

[48] Dispensatorium, lekospis zwany też Farmakopeą Cordi Valerii, wydany w 1579 r. I wydanie 1546 r. i II wydanie 1579 r.

[49] Agaryk, pniarek lekarski (huba) Bolum (Boletus), uważany za jeden z najstarszych grzybów leczniczych Euroazji. Stosowany przy nadmiernej potliwości, gruźlicy, schorzeniach oddechowych, reumatyzmie, zawrotach głowy, nowotworach, dolegliwościach przewodu pokarmowego.

[50] Terra Sigillata – zwana także Axungia Solis– jest to produkt ziemi leczniczej np. glinka Lemniae z Lemnoz lub spożywczej. Wyrabiano z niej krążki, na których wyciskano różne znaki i symbole

[51] Piretrum, pyrethrum piretra (złocień, maruna, zębowe ziele), piretru proszek – proszek perski (dalmacejski), składnik proszku przeciw pchłom.

[52] Fampryga (Fampridium), lek stosowany przy stwardnieniu rozsianym.

[53] Cwelich, dawniej tkanina lniana, konopna lub bawełniana, tkana w pasy i kostki. Droższa od drelichu.

[54] W XVI i XVII w. aptekarze zajmowali się także wytwarzaniem marcepanów, towaru wówczas luksusowego, stąd ilość 50 szt. forma do takiej produkcji na stanie apteki była całkiem uzasadniona.

* Contarides vel Cantharides, proszek z owadów pryszczawki, stosowany przy niemocy płciowej zwierząt.

• Według Kazimierza Kowalczyka s. 84. Rzemiosło Zamościa… cyt. „Jatki mięsne do 1636 r. mieściły się na placu przy Bramie Lwowskiej, na którym stanął kościół OO. Franciszkanów. Następnie zostały zlokalizowane w ratuszu miejskim”. Wyłącznym miejscem sprzedaży mięsa były jatki rzeźnicze, będące własnością rzeźników, osobno rzeźników chrześcijan i osobno rzeźników Żydów. W 1656 r. Jan II Zamoyski uregulował handel oddzielnym dokumentem. Żydzi otrzymali trzy lady (stoły)  naprzeciwko jatkom mięsnym na Solnym Rynku, przed domami Jana Trębacza i Obuszka. Rzeźnicy chrześcijańscy cechowi w swoich jatkach mogli sprzedawać mięsa. (Kowalczyk, Rzemiosło, s. 84).

• Banach Benedykt był wymieniany w spisach podatkowych rzeźników z 1591 r. – Kowalczyk Kazimierz. Rzemiosło Zamościa 1580-1821.Warszawa 1971. s. 80.