by

Łaźnia miejska w Zamościu w XVII w.

W archiwalnych aktach miejskich Zamościa, jako jedną z pierwszych łaźni miejskich odnotowano w 1593 r.* łaźnię przy ul. Szewskiej. Służyła mieszkańcom miasta. W sąsiedztwie mieszkał Cossa Janus, który w tym czasie sprzedał swój dom Somki Caspari. Obok mieszkał również krawiec Maciej Zuber (Zubr). Nie znamy dokładnej lokalizacji tej łaźni, ale mogła ona mieć związek ze źródłem bijącym w tych okolicach. Każda z ulic Zamościa miała swoją dominantę, ich wyloty wychodziły na znaczące budowle (fara, Franciszkanie, kościół ormiański, zamek itd.). Ulica Szewska mogła również mieć swoje zamknięcie architektoniczne, właśnie w postaci fontanny, wodotrysku, który w zamysłach Jana Zamoyskiego miał zdobić jego ogrody. Podobne zamierzenie, zrealizowane zostało w Pińczowie przez Myszkowskich w roku 1593. Wodotrysk umiejscowiony na tamtejszym rynku służył głównie jako „kran do mycia”. W Zamościu późniejszym zagospodarowaniem takiego wodotrysku mogła być odnotowana w tym miejscu tzw. Studnia Pańska, uwidoczniona na mapach.
Za czasów młodości Tomasza Zamoyskiego funkcję łaźni na zamku spełniały banie pokojowe wodne. Jedną z nich zamówiono na przyjazd matki Tomasza do Zamościa, i niezwłocznie oddano ją do naprawy, gdyż została uszkodzona w czasie transportu. Woda na zamek była noszona ze studni przypałacowej i podgrzewana przez najętych chłopów. Skąpe wzmianki archiwalne na temat łaźni miejskiej w Zamościu, w pierwszej ćwiartce XVII w. uzupełnia dokument wydany przez drugiego ordynata.
W grudniu 1632 r., na prośbę rajców miejskich w Zamościu, Tomasz Zamoyski wydał pozwolenie na zakup domu z przeznaczeniem na łaźnię miejską. Zamojscy rajcy w osobach Szymona Piechowicza, dr medycyny; Tobiasza Taburta i Macieja Plichta przedłożyli wójtowi pisemną zgodę ordynata na zakup domu „Zielonkowska” położonego w Rynku Wodnym. Dom był narożny i sąsiadował z domem rzeźnika Jawora. W dokumencie jego położenie określono następująco: od stawu pod wałem. Budynek stał przy ul. Rzecznej, przypuszczalnie w okolicy cerkwi greckiej i był od dawna opustoszały, a niszczejąc nie przynosił miastu chluby. Ordynat wydając pozwolenie na wybudowanie w tym miejscu łaźni miejskiej postawił warunek, że przychody z łaźni miałyby przynosić dochód nie tylko temu, komu będzie ona powierzona, ale także miastu.
__________________________________________
Feria Quarta post Festum Sancti Pauli Conversionis proxima Anno Domini Millesimo Sexcentesimo Trigesimo Tertio.
Oblata consensus super emenda domo pro balneo.
Excellens et Spectabiles viri D(omini) Simon Piechowicz Medicinae doctor, Joannes Gettner. Thobias Thaburth, et Mathias Plichta Consules Zamoscen(ses) obtulerunt officio [Advocatali] Zamoscen(si) scriptum papyreum vim consensus super emendo domo Zielonkowska in foro Aquario acialiter penes domum Lucae Jawor lanii consistenti, pro balneo civitatis convertenda nisi completentem manu Illustrissimi et Magnifici Domini Thomae Zamoyski de Zamoscio vicecancellarii Regni Generalis Kracowien(sis) etc. Capiten(eum) subscriptum, Sigilloq(ue) Suae Magnificentiae communitum, san(um) salv(um) illasum, omniq(ue) vitio suspicionis carens, petentes illud haec et in Acta ingress[ari], atq(ue) vigore eiusdem consensus pro [ostm] praesentem domum praedictam taxari. Eius vero consensus tenor [est talis]
{Środa po najbliższym święcie Nawrócenia świętego Pawła, Roku Pańskiego tysiąc sześćsetnego trzydziestego drugiego. {28 stycznia 1632}
Wpis zgody na zakup domu z przeznaczeniem na łaźnię.
Sławetni i Czcigodni panowie: pan Szymon Piechowicz, doktor medycyny, Jan Gettner, Tobiasz Taburt oraz Maciej Plichta, rajcy zamojscy, przedłożyli urzędowi [wójtowskiemu] zamojskiemu pismo papierowe mające moc zgody na zakup domu „Zielonkowska”, położonego na Rynku Wodnym, narożnie obok domu Łukasza Jawora rzeźnika, z przeznaczeniem na łaźnię miejską; [pismo] podpisane ręką Jaśnie Oświeconego i Wielmożnego Pana Tomasza Zamoyskiego na Zamościu, podkanclerzego koronnego, generała [starosty] krakowskiego etc., pieczęcią Jego Wielmożności umocnione, zdrowe, całe i nienaruszone, oraz wolne od wszelkiej wady i podejrzenia; prosząc, aby to [pismo] do niniejszych Akt zostało wpisane oraz aby na mocy tejże zgody wspomniany dom został niezwłocznie oszacowany. Treść zaś tej zgody [jest następująca]:}
Tomasz Zamoyski na Zamościu Podanclerzy Koronny Generał Krakowski, Knyszyński, Rabsztyński, Sokalski etc. Starosta.
Oznajmuję komu to wiedzieć przynależy, iż na żądanie Radziec moich zamojskich, dla zbudowania łaźni, skąd z tey też salari[..] tymże Rajcom Zamoyskim z dawna bywać zwykło, dom w ulicy Rzecznej p[..] ulicky Greckiej (?) narożny podle domu Łukasza Jawora rzeźnika mego Zamoyskie(go), od stawu  pod wałem będący z dawna opustoszały y deformitatem miastu czyniący, Zielonczyński nazwany, pozwoliłem jem {=im} wziąć na zbudowanie łaźniej pomienionej. Takiem jednak sposobem aby za szacunkiem przystojnym przez urząd mój Mieyski Zam[..] co by to tam stać mogło, summy za to przychodzącą, temu komu by przynależała oddali y zapłacieli. Za którym szacunkiem i oddaniem summy dało przychód z niey, za to przychodzącej wolno jem {=im} będzie na tym mieyscu łaźnię pomienioną i co by jedno potrzebnego być rozumieli budować y pożytki stąd sobie przywodzić, na co dla lepszej wiary podpisałem się ręką swą y pieczęć przycisnąć rozkazałem. Dan w Zamościu d. 24 grudnia 1632.
Tomasz Zamoyski Locus Sigilli
opracowanie: Justyna Bartkowska i Ewa Lisiecka