Pierwsze wzmianki o Kosobudach, wsi w gminie Zwierzyniec powiatu zamojskiego, datowane są na wiek XIV. Włości szczebrzeskie należały wówczas do Dymitra z Goraja, a ten darował je swoim bratankom.[1] Do Ordynacji Zamojskiej włość szczebrzeska została włączona w 1593 r. Źródła podają, że we wsi cerkiew istniała już w 1598 r.,  a także na początku XVII w.[2]

Według badań dr Kawałko pierwsze wzmianki o cerkwi grekokatolickiej we wsi Kosobudy pochodzą z 1624 r., która to cerkiew w 1874 r. została zmieniona na prawosławną. Obecnie istniejąca świątynia została wybudowana w latach 1842-48 jako cerkiew grekokatolicka kosztem Ordynacji Zamojskiej.[3]

Prezentowany poniżej dokument, wydany przez trzeciego ordynata w Zwierzyńcu 25 czerwca 1659 r., nie dotyczy jednak żadnej z ww. świątyń. Jan II Zamoyski wydał zezwolenie jednemu z mieszkańców Zamościa, Lewnickiemu, na wybudowanie cerkwi i mieszkania dla czterech mnichów (czernców) na „pewnej” górze za Kosobudami, zwanej Grodziszcze. Cerkiew miała być posadowiona „na samym wierzchu w pośrodku tamtego okopiska albo wałów”. W dokumencie zawarto jednak pewne warunki co do tej fundacji. Wokół góry nie wolno było zajmować ani skupywać żadnych gruntów dla nowo fundowanej cerkwi, nie wolno było ich przejmować nawet z  przekazania przez inne osoby na rzecz cerkwi. Wszystko to, podobnie jak korzystanie z lasów Ordynacji Zamojskiej, wymagało dodatkowej i oddzielnej zgody ordynata. Naruszenie tych warunków miało skutkować zniesieniem budynków cerkiewnych.

Consens Erectionis Cerkwie z czterema czerncami na górze Grodzisku za Kosobudami Lewnickiemu

Jan na Zamościu Zamoyski hrabia na Tarnowie i Jarosławiu, wojewoda sandomierski, podolski i wojsk cudzoziemskich JKM generał, kamieniecki, latyczowski, kałuski starosta

Wiadomo czynię tym pisaniem moim, komu o tym wiedzieć będzie należało, iż wniósł do mnie prośbę sławetny Florian Lewnicki, mieszczanin mój zamojski, swym (a braciej) swej imieniem, abym mu pozwolił Cerkiew Religii Ruskiej we włości mej szczebrzeskiej, na gruntach moich Kosobudzkich zbudować, i tam dla kilku swiesczenników, albo raczej czernców, przy niej mieszkania postawić, a mianowicie na pewnej górze za Kosobudami Grodziszcze zwanej, której to jego prośbie z pobożnej atencji  wygadzając, pozwalam mu tę cerkiew i mieszkanie dla czterech czernców pobudować na pomienionej górze, na samym wierzchu w pośrodku tamtego okopiska albo wałów, których vestigia (ślady) dawne cernuntur (się zauważa/ daje się zauważyć, dosł. są zauważane) tak jednak aby około góry żadnych gruntów nie tykał ani sobie przywłaszczał do tego krom samej góry w swojej circumferentiey (w swoim otoczeniu) więc ani żadnych gruntów skupować albo odkazanych przez kogo w państwie moim i do dziedzictwa mego należących nie będzie mógł przywłaszczać do tej cerkwi bez osobliwego mego na to pozwolenia z consensu, także w lasach moich szkody on ani osadzeni przy cerkwi ojcowie nie będą powinni czynić, ani (się w)kopywać wnie (w nią) okrom co na samej górze pomienionej jako w sobie (a radicibus= dosł. od korzeni/od podstaw) zostaje commoditates swoje (wygody) i ogrody mieć będą pod utraceniem tego prawa i zniesieniu budynków cerkiewnych. A dla etc w Zwierzyńcu die 25 Juny 1659.

Przegląd XIX wiecznych map i planów okolic Kosobud wykazał obecność wzniesienia o nazwie „Ogrodzisko”.[4] Nie ma jednak żadnych przesłanek do stwierdzenia, że dokument wystawiony przez trzeciego ordynata, dotyczący fundacji cerkwi na górze pod Kosobudami, dotyczył tego właśnie miejsca na mapie.

Czy fundacja cerkwi na górze Grodziszcze została zrealizowana?

Nad wyznaczeniem granic dla poszczególnych dóbr Zamoyskich[1] przez dwa lata pracował Stanisław Niewieski, dedykując tę pracę podskarbiemu wielkiemu koronnemu, Marcinowi Zamoyskiemu i jego żonie Annie z Gnińskich Zamoyskiej. Spis miejscowości 179 Stacji rozpoczyna się w dokumencie od skanu 15. Przy opisach terenów graniczących z Kosobudami (skany 51-52) jest wzmianka o Monasterzu.

„Koniec tey Stacyey przypadł na wysokiej górze, lasem bukowym porosłej; którą dlatego zowią Monasterzyskiem; iż na niey kiedyś Czerncy Disunici poczęli się byli proprio ausu [z własnej inicjatywy] fundować, i Monaster stawiać, czego im nie pozwolono, i ustąpić stąd kazano.”

Współczesne badania archeologiczne przeprowadzone na tym terenie nie wykazały śladów ani wczesnośredniowiecznego grodziska, na którego obecność wskazywałby nazwa „Grodziszcze”, ani innego osadnictwa historycznego. Możliwe, że badania przeprowadzono nie w miejscu wskazanym w dokumencie z czasów Jana II Zamoyskiego, względnie lokacja monastyru nie powiodła się i nie pozostał po niej żaden ślad materialny na wzgórzu.

Ewa Lisiecka

Dziękuję bardzo Pani Justynie Bartkowskiej za pomoc w tłumaczeniu zwrotów po łacinie w dokumencie archiwalnym i Robertowi Kowalskiemu za poszukiwanie informacji na temat badań archeologicznych w Kosobudach.

Źródła:

[1] AGAD, AZ, sygn. 2596, Akta poszczególnych dóbr Zamoyskich, Klucz do mappy Ordynacyey Państwa Zamoyskiego albo informacja o granicach y innych należnościach Państwa tego: tudzież Stanisława Niewieskiego, filozofiey Doktora, Fizyka, Astronoma y Geometrę Akademiey Zamoyskiey, dostatecznie i wyrozumiale opisana Roku Pańskiego 1688.

[1] Niedżwiedź Józef. Leksykon historyczny dawnego województwa zamojskiego. Zamość 2003. s. 236.

[2] Tamże.

[3] Kawałko Danuta. Cmentarze województwa zamojskiego. PSOZ. Zamość 1994. s. 305.

[4] APL, AOZ, sygn. 1170, lata 1823-1823, Mapa, rewir kosobudzki Oddział II; sygn. 1171, lata 1853-1853, Plan lasów rewiru kosobudzkiego; sygn. 1172 lata 1853-1853; Plan lasów rewiru kosobudzkiego Oddziału I; sygn. 2416, lata 1871-1871, Plan lasów Zwierzynieckiego i Kosobudzkiego.