W XVII wieku w Zamościu znajdowało się kilka godnych uwagi inskrypcji. W AGAD AZ zachował się projekt trzech z nich zapisany, zarówno według opinii Mikołaja Stworzyńskiego, jak i profesora Kowalczyka, ręką samego Jana Zamoyskiego, opisanych kolejno: „na kościół”, „na bramę ode Lwowa” oraz „na bramie zamkowi”. Projekt zawiera kilka przekreśleń i wyraźnie widać, że autor rozważał różne opcje zapisu oraz dobór słów.
Pierwsza wzmianka na temat gotowej tablicy inskrypcyjnej w Zamościu pojawia się w dziele Stanisława Sarnickiego z 1585 Descriptio Veteris Et Novæ Poloniæ Cvm Divisione Eivsdem Veteri Et Nova (pkt. 4). Siedemdziesiąt lat później informacje na temat zamojskich inskrypcji podaje Szymon Starowolski w Monumenta Sarmatarum (Kraków 1655). Kolejnym miejscem, gdzie je zanotowano, jest dzieło Mikołaja Stworzyńskiego. Z tych opracowań wyodrębnia się siedem różnych napisów.
Salve Mater Alma Polonia, tu non solum moenibus, sed etiam profusione vitae nobis defendenda es. O sidus Nobilitatis, & libertatis Polonia salve. Ioannes de Zamoscio, Regni Poloniae Supremus Cancellarius, & Generalis Exercituum Dux, de sua pecunia fecit.
{Witaj matko żywicielko, Polsko! Tobie winniśmy obronę nie tylko murami, ale i poświęceniem naszego życia. Witaj Polsko, gwiazdo szlachetności i wolności. Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, wzniósł [to] z własnych funduszy.}
Inskrypcja ta została umieszczona na Bramie Janowickiej (Lubelskiej), później zamurowanej. Jej treść i lokalizacja budzi najmniej wątpliwości i przekazy w tym przypadku są zadziwiająco zgodne. Kolejne warianty zapisu prezentuje artykuł prof. Kowalczyka dotyczący zamojskich bram. Tej inskrypcji nie ma na rękopisie projektu pisanego przypuszczalnie ręką Jana Zamoyskiego.
Projekt Jana Zamoyskiego:
Deo Opt. Max. referens acceptas Res pro Rep. contra diversos hostes bene gestas, Ioan. de Zamoscio, Regni Poloniae Supr. Cancell. Et Exercitt. Generalis etc. Capitaneus a fundamentis excit.
Szymon Starowolski:
D. O. M. Res pro Repub. contra diversos hostes bene gestas acceptas referens, Ioannes de Zamoscio, Regni Poloniae Supremus Cancellarius, Et Exercituum Generalis Capitaneus, etc. a fundamentis excitavit.
{Bogu Najlepszemu, Największemu przypisując pomyślny obrót spraw Rzeczypospolitej przeciwko różnym wrogom, Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, itd., wzniósł [to] od fundamentów.}
Problem z tym napisem zaczyna się od jego lokalizacji. W projekcie Zamoyski zapisał, że jest przeznaczony „na kościół”, jednak Szymona Starowolski umiejscawia go na bramie wschodniej. Jest to jednak pomyłka, bo nic nie wskazuje, żeby napis tej treści znajdował się kiedykolwiek na Bramie Lwowskiej.
Peccati atq[ue] Erebi necisq[ue] Victor cunctorum rabiem hostium repelle.
{Zwycięzco grzechu, otchłani i śmierci odpędź wściekłość wszystkich wrogów}
Anno Christi MDLXXX Joannes de Zamoscio Regni Supremus Cancellarius de sua pecunia munire colonos convocare cepit et nomen Zamoscium Novum indidit
{Roku Pańskiego 1580 Jan Zamoyski, kanclerz wielki koronny zaczął wznosić miasto za swoje pieniądze, zwoływać osadników i nadał mu nazwę Nowy Zamość}
Ta inskrypcja zgodnie z projektem i przekazem Stworzyńskiego znalazła się na Bramie Lwowskiej. Zdobiła ją również scena z Nowego Testamentu, gdzie święty Tomasz sprawdza prawdziwość ran Zmartwychwstałego. Fragment tej inskrypcji został odnaleziony przez prof. Zachwatowicza w 1938 roku.
Kolejna inskrypcja została umieszczona na pałacu Zamoyskich. Jest pierwszym napisem z Zamościa odnotowanym już przed 1595 przez Stanisława Sarnickiego w jego opisie Królestwa Polskiego. Jego informacje o początkach zamku w Zamościu są godne najwyższej uwagi, więc pozwolę sobie przytoczyć je w całości:
Domicilium vetustæ gentis Szariorum, qui nunc Zamoscii dicuntur. Arx fuit vetus in firmissimo loco, et refugium ab incursionibus Tartarorum [sic], patris Castellani et avorum memoria. Nunc demum a fundamento muris eductis, propugnaculis institutis, oppidoque nouo adiecto non minus ad elegantiam quam ad sustinendos quosuis hostes ab integro excitata, opera et sumptibus Illuſtris et Magnifici domini Ioannis de Zamoscie. De hac re luculentius testatur inscriptio tabulæ marmoris nigri, frontispicio ædificii ibidem affixa, quam ego describendam curavi.
{Siedziba starożytnego rodu Sariuszów, którzy obecnie Zamoyskimi są nazywani. Był stary zamek w miejscu nader obronnym, będący schronieniem przed najazdami Tatarów, pamiątką ojca kasztelana oraz przodków. Teraz dopiero co od samego fundamentu murami wyprowadzony, w umocnienia wyposażony i o nowe miasto powiększony — nie mniej dla elegancji, jak i dla powstrzymania jakichkolwiek nieprzyjaciół — od nowa został wzniesiony staraniem i nakładem Jaśnie Oświeconego i Wielmożnego pana Jana z Zamościa. O tej sprawie wyraźniej świadczy napis na tablicy z czarnego marmuru, utwierdzonej tamże na fasadzie/frontonie budowli, o której opisanie ja sam zadbałem.}
Sarnicki:
IOANNES DE ZAMOSCIE REGNI POLONIÆ CANCELLARIUS, exercituumque Dux ſupremus, & Cracouienſis, Mariemburgenſis, Belzenſis, Cniſsinenſis, Mediricenſis, Creſouienſiſque Præfectus. Dum bello Sereniſsimi STEPHANI Regis cum Ioanne Magno Duce Moſchorum, pro debita in patriam pietate, nec ſumptibus, nec laboribus, nec vitæ parcit, innati quoque erga patrios lares amoris, hoc monumentum excitari curauit.
Stworzyński:
Ioannes de Zamoscio, Regni Poloniae Cancellarius, Exercituumque Dux Supremus. Et Cracouien. Mariaeburgen. Belzen. Cnissinen. Medirecen. Cresouien. Praefectus. Dum bello Serenissimi Stephani Regis, cum Ioanne Magno Duce Moschoviae, pro debita in Patriam pietate, nec sumptibus, nec laboribus, nec vitae parcit. Innati quoque erga Patrios lares amoris, hoc monumentum absens excitari curavit.
{Jan Zamoyski, kanclerz i hetman wielki koronny, a także starosta krakowski, malborski, bełski, knyszyński, międzyrzecki i krzeszowski. Gdy podczas wojny najjaśniejszego króla Stefana z Iwanem, wielkim księciem Moskwy, z należnej ojczyźnie miłości nie szczędził ani wydatków, ani trudów, ani życia – choć nieobecny, polecił wznieść ten pomnik jako dowód wrodzonej miłości do ojczystych progów}
Napis ten według Sarnickiego i Stworzyńskiego miał formę marmurowej tablicy na korpusie budowli, ale bez dodatkowych źródeł nie da się stwierdzić, jak to naprawdę wyglądało (Tablica na portalem? Inskrypcja na frontonie?). Uwagę zwraca też informacja, że Zamoyskiego nie było na miejscu w czasie, gdy wznoszono budynek.
Na projekcie Jana Zamoyskiego znajduje się jeszcze jedna inskrypcja, przytoczona potem (z błędem) przez Stworzyńskiego:
Joannes de Zamoscio Regni Poloniae Supremus Cancellarius et Exercituum Generalis Capitaneus etc. cum castro quod in interamnio Skokowka avus ejus Felix de Zamoscio Succamerarius Chełmensis ad tuendum agrum hunc a se emptum contra Tartaros construerat relicto oppidum hic statuere in animum induxisset hanc arcem condere orsus est anno Christi…
{Ten zamek zaczął budować Jan Zamoyski kanclerz i hetman wielki koronny itd. gdy, opuściwszy kasztel, którą w międzyrzeczu Skokówka wzniósł jego dziadek, Feliks Zamoyski, podkomorzy chełmski, dla obrony przed Tatarami tego kupionego przez siebie pola, postanowił zbudować tu miasto w roku Chrystusowym…}
Przeznaczona była na bramę zamkową. I tu rodzi się pytanie, o której bramie myślał hetman. Mikołaj Stworzyński twierdzi, że napis dotyczył Bramy Szczebrzeskiej. Jednak równie dobrze tekst mógł dotyczyć bramy wjazdowej na teren siedziby Zamoyskich. Za tą ostatnią możliwością przemawia bezpośrednie odniesienie do budowli zamkowej w przeciwieństwie do pozostałych bram, gdzie kanclerz odwoływał się do personifikacji Rzeczpospolitej i do Chrystusa Zmartwychwstałego. Niestety aktualnie nie ma żadnych innych źródeł, które pozwoliłyby definitywnie określić lokalizację tej inskrypcji. Nie wiadomo nawet, czy projekt został w ogóle zrealizowany.
Ten krótki tekst zawiera jednak niezmiernie ciekawe poprawki. Otóż Zamoyski w trakcie procesu redakcyjnego przekreślił słowo „arce” i w jego miejsce wpisał „castro”, a kilka linijek niżej skreślił „altam”. Zatem stara siedziba pierwotnie była nazwana „arx” (zamek), a nowa „arx alta” (wysoki zamek) dla podkreślenia faktu, że była większa od poprzedniej. Hetman chyba jednak zdał sobie sprawę, że określenie siedziby na Skokówce mianem „arx” będzie zdecydowaną przesadą. Arx to okazały zamek na górze, stanowiący serce miasta, stąd użycie tego słowa na określenie swojej nowej siedziby. Zamienił je zatem na słowo „castrum”, które odnosiło się do kasztelu, murowanego dworu, wieży obronnej lub małego zamku. Wyrażało ono solidny obronny charakter miejsca, ale jednocześnie wskazywało, że właściciel był ambitny i chciał czego jeszcze lepszego. Dywagacje stylistyczne Zamoyskiego wskazują też, że stara siedziba Zamoyskich była niemal na pewno murowana, bo nikt znający łacinę nie użyłby słowa „arx” w odniesieniu do budowli drewnianej.
6.
D. O. M. Et Floriano Militi ac Martyri Patriae Gentisq[ue] suae divo Tutelari Thomas de Zamoscio Kijoviae Palatinus, a Joanne Regni Poloniae Cancellario Exercituumq[ue] Duce Supremo patre suo charissimo inchoatum et perfectum tuendum dat anno Christi MDCXIX
{Bogu Najlepszemu, Największemu oraz Świętemu Florianowi, Żołnierzowi i Męczennikowi, boskiemu Opiekunowi Ojczyzny i swojego Narodu, Tomasz z Zamościa, Wojewoda Kijowski, [to dzieło] przez Jana, Kanclerza Królestwa Polskiego i Najwyższego Wodza Wojsk, ojca swego najdroższego, rozpoczęte i ukończone, oddaje pod opiekę roku Pańskiego 1619.}
Zgodnie ze świadectwem Stworzyńskiego ta inskrypcja miała znajdować się “na kamieniu przy herbie JW. Tomasza Zamoyskiego wyrytym” niedaleko Bramy Lwowskiej, a który po 1818 roku został przeniesiony do Zwierzyńca, „gdzie mniej bacznie złożony został”. Chodzi zatem o kartusz herbowy Tomasza Zamoyskiego umieszczony pierwotnie przy Bastionie VII (według obecnej numeracji) po ukończeniu budowy fortyfikacji.
7.
Również u Stworzyńskiego odnotowana została niekompletna treść inskrypcji z ratusza umieszczonej na facjacie w prawej ręce od wschodów dużych. Pojawiają się tam częściowo zniekształcone nazwiska zamojskich rajców z połowy XVII wieku: Szymona Piechowicza, Piotra Markowicza, Krzysztofa Słowikowskiego (prawidłowo: Stunikowskiego), Jana Cietnera (prawidłowo: Getnera), Wojciecha Srim (niezidentyfikowany) i Wojciecha Rutowskiego. Inskrypcja jest mocno niekompletna, niektórych wyrazów nie dostaje:
Illustrissimo Domino Joanni Zamoscio, Supremo Regni Cancellario et Exercituum Duci, Civitatis Domino et […] Procurantibus cosulibus […] Simone Piechowicz Medicinae Doctore Petro Markowic […] Christophoro Słowikowski, Joanne Cietner […] Alberto Srim: Alberto Rutow: extructum AD MD
{Najjaśniejszemu Panu Janowi Zamoyskiemu kanclerzowi i hetmanowi wielkiemu koronnemu, panu miasta […] za staraniem rajców: Szymona Piechowicza, doktora medycyny, Piotra Markowicza, Krzysztofa Stunikowskiego, Jana Getnera, Wojciecha ?, Wojciecha Rutowskiego wzniesione RP. 15}
Prawdopodobnie dotyczy ona czasów drugiej przebudowy ratusza z wczesnych lat pięćdziesiątych XVII wieku, jak można wynosić z nazwisk rajców.
Justyna Bartkowska
Bibliografia:
AGAD AZ 128, s. 211.
Kowalczyk J., Bramy Zamościa z czasów hetmańskich, Konserwatorska Teka Zamojska, 1983, z. 1, s. 44–63.
Sarnicki Stanisław, Descriptio Veteris Et Novæ Poloniæ Cvm Divisione Eivsdem Veteri Et Nova, Kraków 1585.
Starowolski Szymon, Monumenta Sarmatarum, Kraków 1655.
Stworzyński Mikołaj, Opisanie statystyczno-historyczne dóbr ordynacji zamojskiej, BN BOZ 1815.
