Metryka Koronna (odpis) przechowała informację (1) dotyczącą mianowania przez króla Jana Kazimierza na urząd krajczego koronnego Jana II Zamoyskiego w kwietniu 1652 r. Informacja ta dotychczas była nieznana. Z zachowanej korespondencji trzeciego ordynata wiedzieliśmy o tytulaturze podczaszego koronnego. Awans w służbie publicznej starosty kałuskiego król uzasadnił służbą wojskową Zamoyskiego w obronności kraju przed nawałnicą powstania Chmielnickiego. Ordynat na Zamościu nie szczędził zaangażowania własnych środków finansowych na ten cel i jak nadmienił w dokumencie król: „pożytecznie i osobiście wspierał Naszą Królewską fortunę, czy to wystawiając całe chorągwie za własne pieniądze dla ratowania Ojczyzny, czy to mężnie wystawiając własną pierś, niosąc Nam wierną i silną pomoc”.

——————————————————————————————————————————————————————————

Incisoratus Regni Gno[so] Ioanni Zamoyski Capitaneo Kalussiensi confertur.

Ioannes Casimirus &c.

Significamus &c. Magna ciuium Nomina et Principum in Regno familiarum monumenta non conservare duntaxat florida, sed etiam Nouis cumulare honoribus in partem Regiae solicitudinis ducimus. His enim Regum consistit dignitas et Subditorum claritudo à Regio fastigio splendorem mutuata Suis hanc ipsam refert Principibus ita nunquam melius Regia M[ajes]ta[s] se ip[sa]m ornare quam in subditis possit, nuspiam subditi magis quam à Principe decorari.

Hinc Nos Gno[su]m Ioan[ne]m in Zamofcie Zamoyski Comitem á Tarnow, Cap[itaneu]m Kalussiensem publicis munijs augere incipimus, ut uetera Aui Parentisq[ue] Ipsius decora, ita in illo reflorescere faciamus uti et Ipse Auita Laternaq[ue] in Regiam Domum N[ost]ram Merita pari felicitate et Studio fecerit rediuiua. Priuatis enim opibus, sincero conatu, magno animi fortunarumq[ue] hisce toto isthoc belli kozatici feruore Regali N[ost]rae fortunae non degenere á clarissimis Maioribus suis sorte et gloria, utiliter obsecundauit, qua integras legiones proprio aere scriptas, Patriae necessitati deferendo, qua animoso pectoris sui obiectu fidam et fortem Nobis nauando operam, tanquam ea prosapia Diuinitus Regiae Domus Nostrae obsequio destinata eët, ut fata Diui Progenitori Fratrisq[ue] Nostro Auum et Parentem, quorum alteri magna et heroica facta Cancellariatusq[ue] Regni cum Exercitu[um] praefectura sociatum munus Magni Ioannis Zamoyski merito indiclere Nomen, alteri in Rempublicam merita eodem Cancellariatus munere functo immortalem peperere gloriam.

Nobis uerò non degenere Vtriusq[ue] Negotem et filium in eadem Regni auspicia prouidissent. Ne ergo inaequali meritorum Suffragio despari erga illum utamur iudicio et uoluntate, munerare ac praemiari ordinum merita fati Gno[si] Ioannis Zamoyski Capitanei Kalussien[sis], Incisoratu Regni, quem illi uacantem post erectionem ad Castellanatum Gnesnen[sem] Mag[nifi]ci Christophori Gembicki dandum et conferendum eë duximus prout damus et conferimus praesentibus cum oib[u]s Iuribus, prouentibus, praerogatiuis, functionibus, ad hoc officium de Iure et consuetudine spectantibus, ab eo ad extrema uitae illius tempora, uel maioris dignitatis assecutionem tenen[dum], haben[dum], et possiden[dum].

Quod oib[u]s et singulis in Regno N[ost]ro Dignitarijs, Offi[cia]libus toiq[ue] Nobilitati ac Universis in Aula N[ost]ra quocunq[ue] ampliori munere fungentibus ad notitiam deducentes mandamus, ut praefatum Gno[su]m Ioannem Zamoyski Capitaneum Kalussien[sem] iam abhinc pro uero et legitimo Incisore Regni habeant et agnoscant, eiq[ue] de oib[u]s Iuribus praerogatiuis et functionibus respondeant ab alijsq[ue] quorum interest r[espo]nderi curent, pro gratia N[ost]ra.

In cuius rei fidem praesentes manu N[ost]ra subscriptas Sigillo Regni communiri mandauimus. Datum Brestia in Lithuania Die [..] Mensis Aprilis Anno D[omi]ni MDCLII. Regnorum Nostrorum Poloniae et Sueciae Vto Anno.

Ioannes Casimirus Rex.

___________________________________________________________________________________________________

Urząd Krajczego Koronnego zostaje nadany Wielmożnemu Janowi Zamoyskiemu, Staroście Kałuskiemu

Jan Kazimierz, z Bożej łaski król Polski itd.

Oznajmiamy wszem i wobec itd. Za część królewskiej troski uważamy nie tylko dbanie o to, by wielkie nazwiska obywateli i pomniki znamienitych rodów w Królestwie kwitły, lecz także by były one pomnażane nowymi zaszczytami. W tym bowiem zawiera się godność Królów i sława poddanych, która zapożyczając blask z królewskiego majestatu, oddaje go swoim Władcom; tak bowiem nigdy Majestat Królewski nie może przyozdobić się lepiej, jak poprzez swoich poddanych, a poddani nigdzie nie mogą zostać bardziej uświetnieni, jak przez swego Władcę.

Dlatego My, pragnąc wywyższyć urzędami publicznymi Wielmożnego Jana na Zamościu Zamoyskiego, hrabiego na Tarnowie, Starostę Kałuskiego, chcemy sprawić, aby dawne zaszczyty jego Dziada i Ojca w nim na nowo rozkwitły, tak jak On sam, z równą pomyślnością i gorliwością, ożywił zasługi przodków względem Naszego Domu Królewskiego. Własnym bowiem kosztem, szczerym wysiłkiem i wielkim hartem ducha oraz majątku, w całym tym wrzeniu wojny kozackiej, nie odstępując od losu i chwały swoich najjaśniejszych przodków, pożytecznie wspierał Naszą królewską fortunę – czy to wystawiając całe chorągwie za własne pieniądze dla ratowania Ojczyzny, czy to mężnie wystawiając własną pierś, niosąc Nam wierną i silną pomoc. Czynił to tak, jak gdyby ród ten był Boskim wyrokiem przeznaczony do posługi Naszemu Domowi Królewskiemu. Losy bowiem sprawiły, że tak jak jego Dziad i Ojciec (z których jednemu wielkie i bohaterskie czyny oraz urząd Kanclerza Królestwa połączony z dowództwem nad wojskami nadały imię Wielkiego Jana Zamoyskiego, a drugiemu zasługi dla Rzeczypospolitej na tym samym urzędzie kanclerskim przyniosły nieśmiertelną chwałę), tak i Nam opatrzność dała nieodrodnego Wnuka i Syna do sprawowania opieki nad Królestwem.

Abyśmy zatem nie stosowali nierównej miary w ocenie i łaskawości wobec jego zasług, postanowiliśmy wynagrodzić i wyróżnić godność Wielmożnego Jana Zamoyskiego, Starosty Kałuskiego, urzędem Krajczego Koronnego. Urząd ten, wakujący po wyniesieniu Wielmożnego Krzysztofa Gembickiego na Kasztelanię Gnieźnieńską, uznaliśmy za stosowne mu powierzyć i nadać, jako i niniejszym nadajemy wraz ze wszystkimi prawami, dochodami, prerogatywami i funkcjami, które do tego urzędu z prawa i zwyczaju należą, do trzymania, posiadania i użytkowania aż do kresu jego życia lub do czasu osiągnięcia wyższej godności.

Podając to do wiadomości wszystkim i każdemu z osobna Dostojnikom, Urzędnikom oraz całej Szlachcie w Królestwie Naszym, a także wszystkim pełniącym jakiekolwiek wysokie funkcje na Naszym Dworze, nakazujemy, aby odtąd rzeczonego Wielmożnego Jana Zamoyskiego, Starostę Kałuskiego, za prawdziwego i prawowitego Krajczego Koronnego uważali i uznawali, oraz by we wszelkich prawach, prerogatywach i funkcjach mu podlegali i dbali o to, by inni, których to dotyczy, również go uznawali – dla łaski Naszej.

Na czego wiarę niniejsze pismo ręką Naszą podpisane, pieczęcią Królestwa umocnić nakazaliśmy. Dano w Brześciu na Litwie, dnia [miejsce na dzień] miesiąca kwietnia, Roku Pańskiego 1652. Panowania Naszego w Polsce i Szwecji roku piątego.

Jan Kazimierz Król.

_________________________________________________________________________________________________

Opracowanie: Ewa Lisiecka i Justyna Bartkowska

Do tłumaczenia tekstu z łaciny użyto narzędzi AI.

1. AGAD MK 195, lata 1652-1658, Liber privilegiorum et inscriptionum ad acta Metrices Regni Cancelariae Moioris (…), skany 25 i 26.