Zamość, pracownicy zakłady kaflarskiego Dziuby, ul. Przemysłowa 15, lata 1928-1934
Na podstawie ksiąg miejskich miasta można prześledzić czym ogrzewano domy w staropolskim Zamościu. Informacje zawarte w opisach przy transakcjach sprzedaży kamienic i domów zawsze uwzględniały ilość i rodzaj pieców. W większości odnotowanych przypadków ich stan pozostawiał wiele do życzenia, stąd i domostwa szybciej niszczały, kiedy pozbawione były odpowiedniego ogrzewania.
Wśród zamojskich pieców na przestrzeni ponad 150 lat (1608-1770) przeważały piece zielone kaflowe. Drugą, liczną grupą były piece z białych kafli. Piece chlebowe (piekarskie) najczęściej wykonywano z cegły. Do ogrzewania pomieszczeń służyły także kominki, w jednym przypadku odnotowano kominek z piecem z ciosowego kamienia. Białe piece ozdobne posiadał w kamienicy Łowczy Przemyski Hadziejowicz, jeden z nich, starszy był ozdobiony orłami, a drugi, nowszy gryfami. Prawdopodobnie stanowiły one tzw. koronę pieców, ponieważ wymieniane były także piece „bez koron na wierzchu”. Do reperacji starszych pieców używano kafli szarych. Od połowy XVII w. niektóre z pieców posiadały murowane fundamenty, szczególnie piekarskie i były zabezpieczane blachami żelaznymi. Na Rynku Solnym odnotowano piec chlebny w glinie, a przy ul. Kolegiackiej komin gliną oblepiony i słomą pleciony, pod tym kominem ognisko niskie w cegłę i glinę postawione. Niektóre z pieców wyróżniały się kolorystyką kafli: biało-błękitnych, lazurowych, granatowych polerowanych.
Zamość, projekt kaflarni Andrzeja Dziuby z 1897 r.
W pierwszej połowie XVIII w. dobry piec kaflowy kosztował 90 zł, a kominek 4 zł. Wyrobem kafli w Zamościu zajmowali się garncarze. Ich cech istniał już w XVI w. Wyrabiali trzy rodzaje kafli: białe, zielone i proste (przepalane). Kafle były formowane na specjalnych deseczkach, przeznaczonych do tego celu. Garncarze sprzedawali swoje wyroby, głównie garnki, w jatkach garncarskich. Kafle natomiast (poza sprzedażą) służyły im do innego zarobkowania, stawiania pieców. Była to druga forma rozprowadzania wyrobu cechu. Garncarze w tym czasie pełnili funkcję zdunów, lepiąc piece z kafli. Robieniem pieców zajmowali się także murarze, ale nie odnotowano w cechach na tym tle sporów w Zamościu. Kafle błękitne, lazurowe i granatowe mogły być towarem luksusowym, sprowadzanym do Zamościa. W XIX w. tradycje rzemiosła kaflarskiego kontynuował zakład Andrzeja Dziuby i jego syna Stanisława.
Według informacji archeologa Artura Witkowskiego w trakcie wykopu CO na terenie dziedzińca honorowego pałacu Zamoyskich natrafiono na kafle garnkowe, które są wiązane z czasami „przedrenesansowymi”, zwłaszcza przy obiektach takich jak pałac. (lubelskie kafle garnkowe z pierwszej połowy XVI w. – wycinek z opracowania archeolog Dabrowskiej)
Zamość, projekt przebudowy kaflarni z 1925 r.
„Katalog Zbiorów” Muzeum Zamojskiego, fot. A. Kędziora
W „Katalogu zbiorów” Muzeum Zamojskiego przechowywane są zdjęcia zabytkowych kafli i fragmentów kafli z Zamościa. Wśród nich większość ma stuletni rodowód. Osiem egzemplarzy jest z XVI w. lub z przełomu XVI i XVII w. Na jednej z ekspozycji muzealnych Muzeum Zamojskiego znajdują się kafle pozyskane w czasie wykopalisk na terenie miasta. Zdjęcia: dr Jacek Feduszka:
Jak mogły wyglądać piece w bogatszych domach mieszczańskich w Zamościu? Przypuszczalnie były nieco podobne do tych z pałacu Zamoyskich w Klemensowie (fot. Zbyszek Pietrynko):
Ewa Lisiecka
źródła:
-
Spis kart |
-
Kowalczyk Kazimierz. Rzemiosło Zamościa 1580-1821. s. 148-150
-
Projekty i zdjęcie Zakładu Kaflarskiego Dziubów w Zamościu z kolekcji Ewy Dąbskiej
-
Kędziora Andrzej. https://zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/k/kaa-kan/1104-kaflarnia-dziubow
-
Kędziora Andrzej. https://www.zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/k/kaa-kan/6850-kafle-z-muzeum-zamojskiego
-
Dąbrowska Maria (archeolog). Kafle i piece kaflowe w Polsce do końca XVIII wieku: wyniki analiz fizykochemicznych składu i temperatury płynięcia polew. praca doktorska wyd. Wrocław 1987. IHKM PAN. BN w Warszawie – dostęp POLONA. https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=40836