W dniu 6/18 marca 1817 r. dokonano dokładnego spisu stanu funduszów duchownych[1] w dobrach ziemskich, gruntach, dziesięcinach, czynszach i kapitałach miasta Horodła, znajdujących się w aktach Petersburga. Informacje zawarte  w dokumentacji Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego pochodziły: z lipca 1817 r., października 1817 r. i grudnia 1817 r. Przygotował je asesor Onyszkiewicz wraz z ks. Franciszkiem Skórskim, kanonikiem lubelskim, dziekanem hrubieszowskim i jednocześnie proboszczem horodelskim obrządku łacińskiego. Fundusze te przynależały do kościoła Świętego Krzyża w Horodle.

Pleban Piskorski z Horodła, na wezwanie komisarzy diecezjalnych, przedłożył następujące dokumenty: inwentarz kościelny sporządzony 3.06.1813 r.; z powodu braku dokumentu erekcji kościoła – extrakt wizyty biskupa chełmskiego Koniecpolskiego z roku 1635; z powodu braku mapy gruntów – extrakt pomiarów z ksiąg rządu austriackiego z archiwum miasta Horodła, z których wynikało, że kościół parafialny p.w. Świętego Krzyża w Horodle od wielu lat jest bez wątpienia właścicielem wspomnianych funduszy w Horodle.

Kościół parafialny główny w Horodle, obrządku łacińskiego, noszący wezwanie Świętego Krzyża skupiał wiernych następujących miejscowości: miasta Horodło oraz wsi: Kopyłów; Liski; Matcze – Maziarnia – Cegielnia; Skryhczyn i Majdan Józefów; Bereźnica; Kobło; Moroczyn; Husynne; Strzyżów; Łużków [Łuszków], Hrebenne. Realność kościoła stanowiły grunta orne obsiewane w trzech polach, ogrody, łąki, kapitały i dziesięciny.

Komisarze diecezjalni uznali za niezbędne przeprowadzenie dogłębnych wyjaśnień co do rzetelności posiadania przez kościół tych funduszy, chcąc bezstronnie rozsądzić prawa do gruntów i innych realności, zarówno ówczesnego kolatora i dziedzica Horodła, Wieniawskiego, jak i plebana kościoła. Stwierdzono wielkość gruntów kościelnych w trzech polach (110 morgów chełmińskich i 123 sążnie). Z tego odtrącono 2,80 na wzniesione gospodarskie zabudowania  plebańskie, co pomniejszyło grunt orny do 108,43 morgów. Kościół nie posiadał żadnej oddzielnej wsi ani folwarku, miał jednak grunta porozrzucane pomiędzy innymi. Łąk miał kościół ponad 12 morgów chełmińskich.

Inwentarz

Kościoła parafialnego obrządku łacińskiego w Horodle, na którym znajdują się: kościół parafialny, budynki mieszkalne i gospodarskie oraz sprzęty wszelkiego gatunku, tak kościelne jak i plebańskie ad fundum instructum należące, tudzież aparaty i bielizna kościelna, pod osobnymi tytułami przez Komissarzów Delegowanych przy końcu tego inwentarza podpisanych, na mocy instrukcji Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 15-go kwietnia 1817 r. nr 1121 w następujący sposób spisane i umieszczone zostają.

Opisanie kościoła

Kościół parafialny horodelski, murowany, pod tytułem Świętego Krzyża, częściowo blachą białą, częściowo gontami pokryty. Wchodząc do kościoła znajduje się przysionek mały, w którym są drzwi wielkie szalowane, gwoździami nabijane, dubeltowe, na czterech zawiasach, z zasuwką żelazną i ze skoblem do zamykania na kłódkę. Z przysionka są drzwi małe, dubeltowe, na czterech zawiasach, na klamkę żelazną zamykane. Podłoga w kościele częściowo z tarcic, częściowo z cegły ułożona. Okien w drzewo oprawnych i żelazem okutych jest dziewięć. Chór murowany, na którym znajduje się mały pozytyw o jednym miechu. Konfesjonałów drewnianych, zielono malowanych jest sześć. Ławek do siedzenia dębowych dwanaście. Ambona drewniana snycerskiej roboty, nie malowana. Obok niej stoi chrzcielnica także snycerska robotą robiona. W prezbiterium stoją dwie ławki dla księży, zielono malowane.

Ołtarzy murowanych jest pięć, drewnianych, roboty snycerskiej dwa. Zakrystia jest murowana, pokryta gontami. Prowadzą do niej drzwi drewniane (2), dobrze okute z zamkami. Okno jedno z kratą żelazną. Szuflad na schowanie aparatów kościelnych jest sześć. Naprzeciwko zakrystii, koło wielkiego ołtarza jest skarbiec murowany, do którego wchodzi się przez drzwi dębowe, dobrze okute, bez zamka. Podłoga zupełnie wygniła, okien dwa z kratami żelaznymi. Grobów pod kościołem jest dwa, murowane.

Na północ od wejścia do kościoła stoi drewniana dzwonnica, zbudowana na trzech słupach, z małym daszkiem. W niej są trzy dzwony małe, czwarty, największy jest rozbity i stoi w kościele. Przed kościołem na cmentarzu stoi figura drewniana, na wierzchu jest krzyż żelazny. Cmentarz przy kościele nie jest ogrodzony.

W kościele znajdowało się siedem ołtarzy z obrazami. W ołtarzu wielkim był obraz NMP Różańcowej, w pozostałych: Imienia Jezus, św. Anny, św. Wincentego Jeremiasza, św. Antoniego, św. Ignacego, św. Jana Nepomucena.

Opisanie aparatów i różnych sprzętów kościelnych

 Srebro

1. Monstrancja srebrna, miejscami pozłacana z Melchizedechem srebrnym, pozłacanym, koralami w srebro oprawnymi w obwodzie swoim przyozdobiona, których jest sztuk osiemnaście (wartości 576 złp.).

2. Puszka na chowanie Przenajświętszego Sakramentu, staroświecka, z wierzchu ani z zewnątrz nie wyzłacana (64 złp).

3. Kielichów większych srebrnych, pozłacanych z patynami takimiż, 2 szt. (215).

4. Kielichów pomniejszych, srebrnych, wewnątrz wyzłacanych z patynami srebrnymi z wierzchu pozłacanych szt. 2 (240).

5. Kielich srebrny mały, wewnątrz pozłacany z patyną (20).

6. Krzyż dęty, na którym z jednej strony pasyjka Pana Jezusa pozłacana, z drugiej relikwie św. Wincentego (160).

7. Lampa duża srebrna z łańcuszkami takimiż, w której się ogień pali przed Sanctissimum (208).

8. Trybularz z łańcuszkami trzema i łódka bez łyżeczki (120).

9. Patena srebrna, duża, z wierzchu pozłacana (15).

10. Patena pozłacana, na której jest zrobione miejsce na Sanctissimum dla chorych (12).

11. Sukienka na obrazie MB na wielkim ołtarzu, częściowo pozłacana, z dwiema koronami pozłacanymi (200).

12. Różnych kawałków srebrnych z obrazu Brackiego Imienia Jezus (szt. 23 – 92 złp.).

Cyna

1. Lichtarzy ołtarzowych większych, z których dwa zepsute (96).

2. Lichtarzy mniejszych 31 (2 zepsute).

3. Małych lichtarzy 4 szt.

4. Krzyż mały (zepsuty).

5. Lampa z trzema łańcuszkami.

6. Lampa stara z jednym łańcuszkiem.

7. Krzyży małych 4 szt.

8. Ampułek z nakrywkami dwie.

9. Tacek małych dwie.

10. Tacka Bracka.

11. Puszka na Hostie.

12. Łódka bez łyżeczki.

13. Vascula na olej sacra.

14. Vascula na deum infirmorum.

15. Kropielnica na wodę święconą w zakrystii.

Mosiądz

1. Puszka wyzłacana z nakryciem.

2. Trybularz stary.

3. Lampa stara (popsuta).

4. Dzwonków małych ołtarzowych trzy.

5. Dzwonek przy bursie.

6. Dzwonków większych, ołtarzowych z kompozycji cztery.

7. Kociołek do noszenia wody świeconej.

Miedź

1. Lawaterz stary, popsuty.

2. Kotłów do bębnienia podczas nabożeństwa dwa.

3. Kociołków miedzianych z bani kościelnej porobionych. Dwa.

4. Naczynie w chrzcielnicy na wodę świeconą, pobielonych z nakrywką blaszaną, jedno.

Żelazo

1. Armatka (…) zagwożdżona.

2. Krzyży zepsutych dwa.

3. Żelazo do pieczenia opłatka dwa.

4. Cyrkuł mały do robienia komunikantów.

5. Szczypców starych dwa.

Rzeczy drewniane

1. Statua Pana Jezusa na rezurekcje.

2. Krzyży dużych cztery.

3. Krzyży małych ołtarzowych trzy.

4. Statua Matki Bożej.

5. Statua św. Jana.

6. Trumna adamaszkiem czerwonym obita.

7. Katafalk o trzech gradusach.

Aparaty kościelne i ornaty (dokładny opis w dokumentach)

1. ornatów białych 26

2. ornatów czerwonych 6

3. ornatów zielonych 2

4. ornatów fioletowych 11

5. ornatów czarnych 20, w tym 14 nie zdatnych, jeden do Kobła pożyczony

6. dalmatyk 3

7. kapy 8

8. bielizna kościelna (alby, komże, obrusy, ręczniki, stuły, firanki, sukienki)

9. różne sprzęty kościelne (baldachimy, antepedium, chorągwie, kobierce)

Książki kościelne – 16, w tym m.in. mszały stare podominikańskie i franciszkańskie

Dobytek: cztery konie, wół stary, jeden buhaj, krowa stara, jedna maciora, dwa wieprze, dwa roczniaki

Sprzęty gospodarskie: pług, dwa radła, cztery brony, cztery sanie, młynek do zboża, łopaty dwie, wóz

Do wygody proboszcza: stolik drewniany, dwa krzesła żółte, kanapa, kanapa bez poręczy, szafka z trzema szufladami.

Opisanie domów mieszkalnych i zabudowań gospodarskich

Przy kościele od wschodu słońca znajduje się dom murowany, niegdyś klasztor dominikański, później przez rząd austriacki dla proboszcza na mieszkanie przeznaczony, gontami pokryty, potrzebujący reperacji, w którym znajdują się trzy pomieszczenia w dwóch pokojach z podłogami i piecami ceglanymi, kuchnią i spiżarnią. W całym tym domu jest pięć drzwi na zawiasach z zamkiem, bez zamków siedem drzwi; okien żelazem okutych, dobrych pięć; okien popsutych bez okucia osiem. Przy tym domu jest ogród drzewami zasadzony, płotem chruścianym naokoło ogrodzony.

Z drugiej strony kościoła, od zachodu słońca, znajduje się podobny dom murowany po dominikanach, częściowo gontami a częściowo słomą pokryty, zawierający w sobie pięć pokoi z podłogami i piecami, kuchnią i spiżarnią. W tym domu jest siedem drzwi dobrze okutych z zamkami; okien osiem, w którym teraz mieszka WP. Wieniawski dziedzic, kolator. Przy tym domu jest także ogród, który od kilku lat nie jest obsiewany, bez żadnego ogrodzenia. Piwnic murowanych w tych domach jest dwie.

Pomiędzy jurydyką dworską jest Dom Wikarówka zwany, o dwóch izbach, słomą pokryty, w nim pieców dwa ogrzewających, małych okien bez żadnego okucia pięć; drzwi bez okucia trzy.  Przy domu jest ogródek płotem chruścianym ogrodzony.

Na miejscu, gdzie był dawniej kościół parafialny znajduje się Dom Szpitalny, gontami pokryty, mający w sobie na jednej stronie izbę z alkierzem, na drugiej stronie tylko jedną izbę. W tym domu jest pięć drzwi, siedem okien, dwa piece ceglane. Dom ten przez proboszcza miejscowego pozwolony jest na Szkółkę. Przy tym domu jest także ogródek mały, którego za pozwoleniem proboszcza miejscowego używa nauczyciel Szkółki Horodelskiej.

Na końcu ul. zwanej Mikulińską, przy gościńcu zwanym Hrubieszowskim, wyjeżdżając z miasta, na lewej ręce, jest dom drewniany kryty słomą, o dwóch izbach, w którym jest osiem okien, drzwi ordynaryjnych cztery, pieców ceglanych ogrzewających dwa i jeden piekarski. W tym domu mieszka gumienny i czeladź zostająca na wikcie proboszcza. Przy nim jest stajnia na konie i obora na bydło z drzewa starego wybudowana i słomą pokryta, potrzebująca reperacji. Obok obory, na południe, jest wystawiony spichlerz z drzewa tartego, słomą kryty, z podłogą, o dwóch zaściankach, z dwoma drzwiami dobrze okutymi i zamkami.

Za spichlerzem, na południe, jest stodoła zbudowana z tartego drzewa, słomą kryta, z trzema wrotami o zasiekach. Obok niej druga stodoła, na wschód położona, z drzewa tartego, słomą pokryta, z dwoma klepiskami o trzech zasiekach z czterema wrotami. Przy tej stodole, na północ, stoi szopa, także z drzewa tartego, słomą pokryta z dwoma wrotami.

Przy ul. Mikulińskiej, wyjeżdżając z miasta, na lewej ręce, jest pięć chałupek na łanie kościelnym wystawionych, z drzewa tartego, częściowo z chrustu, pokrytych słomą. Z tych, w trzech mieszkają parobkowie, których proboszcz utrzymuje na ordynarii, a w dwóch mieszkają komornicy ubodzy, którzy za to małe posługi czynią proboszczowi.

Sumariusz dokumentów kościoła parafialnego obrządku łacińskiego w Horodle

1. Przywilej Najjaśniejszego Alexandra króla polskiego z roku 1506 dany na przewóz na rzece Bug w Horodle, który przywilej w extrakcie tabularnym z dn. 16 July 1781 r. do nr 1396 znajduje się.

2. Dekret wydany r. 1623 we wtorek po świecie św. Łukasza na dziesięcinę wytyczną z miasta Horodła.

3. Dekret Trybunalski rozkazujący wydanie dziesięciny zatrzymanej ze wsi Łuszkowa i Wydranicy r. 1661, w środę po świecie św. Magdaleny in Castro Graboviensis oblatowany.

4. Dekret konsystorza głównego chełmskiego z 1779 r. dn. 8 stycznia w Zamościu wydany między Aleksandrem Trembińskim Infułatem Zamojskim i proboszczem horodelskim zapadły, z okazji dziesięciny snopowej ze wsi Matcze, tak od dworu, jak i od chłopów kościołowi horodelskiemu należący.

5. Obligacja wiedeńska pod rokiem 1787 d. 27.01. do nr 7145 na sumę kapitulną 54 zł.

6. Ma pięć dekretów z Gubernium Lwowskiego, nakazujących dziesięcinę snopową kościołowi parafialnemu horodelskiemu z dworu wsi Kopyłowa, to jest dn. 6.08.1790 r.; dn. 20.08.1791 r.; 15. 11.1792 r. i w roku 1794.

7. Dekrety gubernialne lwowskie z r. 1784 (11. 10.); 1786 (16.06.); 1789 (16.11.); 1789 (3.12.), zabezpieczając na wsi Bereźnicy do funduszu religijnego należący fundusz na dwóch wikariuszów przy kościele parafialnym horodelskim (corocznie 1200 zł).

8. Dekrety gubernialne lwowskie z 1787 r. (27.11.); z 1791 r. (20.08.), na wypłacenie rocznie z kasy Funduszów Religijnych w kwocie 387,14 zł za odpadłą w kordon dziesięcinę.

9. Dekret Wysokiej Komisji Cesarskiej Królewskiej Krakowskiej z dn. 27.09.1796 r. i przez cyrkuł chełmski (IV.1797 r.) proboszczowi horodelskiemu, mocą którego dziesięcina snopowa ze wsi Strzelce kościołowi horodelskiemu, a nie dubienieckiemu jest przyznana.

10. Dekret gubernialny lwowski z dn. 9.10 17(xx), na mocy którego ma proboszcz horodelski pobierać z lasów mateckich (Matcze) 360 fur drzewa na opał za dziesięcinę chłopom.

11. Extrakt tabularny z dn. 20.07.1792 r. na prawo wolnego wyrębu w lasach łuszkowskich, wolnego mlewa w młynie horodelskim dla proboszcza.

Opracowanie: Ewa Lisiecka

[1] AGAD, Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, lata 1819-1859, sygn. 875, Dieło[…] otnositielno funduszej prinadleżawszych uprazdiennomu w 1783 g. monastyru w g. [gorodie] Horodło.