W Księstwie Warszawskim Zamość był twierdzą zarządzaną przez wojsko, ordynaci rozpoczęli starania o jego sprzedanie. W 1808 roku przeniesiono do Zwierzyńca część zarządu ordynacji, a po zrzeczeniu się 30 stycznia 1821 roku praw do Zamościa, całość administracji przeniesiono do Zwierzyńca, który stał się stolicą Ordynacji Zamoyskich.
Plan okazujący położenie części zabudowania w Zwierzyńcu [1]
(obdarta część z datą) przypuszczalnie przy końcu I poł. XIX wieku.
trzy murowane budynki Zarządu Ordynacji:
– oficyna (dawny pałac), w której kancelaria ekonomiczna,
– oficyna, w której gisernia (odlewnia) – obecnie ul. Browarna 2a,
– oficyna, w której mieszkają kanceliści,
drewniana zabudowa zaplecza:
– oficyna drewniana (pomieszczenia dla służby),
– przy oficynie duży chlew, cały teren wygrodzony do Wieprza,
– obok wygrodzone pastwisko ze stajnią rachmistrza,
– stajnia Wieczorkowskiego z wygrodzonym nad Wieprzem pastwiskiem,
– chlew obok stajni,
– szopa drewniana nad rzeką,
– młyn na kanale łączącym staw z Wieprzem, obok dom młynarza,
– sieczkarnia przy kanale naprzeciw młyna,
– pomiędzy pastwiskami ogrody.
Na planie nie ma już drewnianego dworu myśliwskiego.
Protokół pomiarowy Zwierzyńca z 1787 roku
-
pałac pański [dwór modrzewiowy],
-
ogród za pałacem 30 x 18 sążni [2],
-
sadzawka za ogrodem pałacu 32 x 26 sążni,
-
pastwisko na Zwierzyńczyku (błotniste) 104 x 75 sążni oraz 26 x 45,
-
oficyna pańska przy bramie,
-
ogródek przy oficynie 5 ½ x 2 1/3 sążni,
-
łąka przed stodołą w ogrodzie 30 x 10 sążni,
-
przy drodze sadownik trzy częściowy, każda część 30 x 10 sążni,
-
za nim oficyny pańskie,
-
ogródek przed lasem 10 x 2 sążni,
-
altana w lesie, obok sadzawka 20 x 10 sążni,
-
oficyna w lesie, za nią ogródek 16 x 5 sążni,
-
obok oficyny pólka przy psiarni 30 x 22 i 20 x 10 sążni,
-
horonżeria [oranżeria] między lasami,
-
chałupa ogrodnika, przy niej ogród włoski 93 x 33 sążni,
-
piwnica i stajnia pańska pod lasem,
-
pastwisko przed piwnicą i stajnią 200 x 40 sążni,
-
attyn pański nad stawem [centrum arendy zwierzynieckiej],
-
ogród attynerski nad stawem 52 x 4 sążni,
-
chałupa attynerska nad stawem,
-
staw pański 109 x 54 i 79 x 35 sążni,[3]
-
kaplica, pralnia i szlachtuz [rzeźnia] na stawie,
-
kuchnia i 3 oficyny pańskie,
-
dziedziniec przed pałacem,
-
ogródek pański nad stawem przy bramie 29 x 6 sążni,
-
brama i droga pod parkanem do folwarku zwierzynieckiego.
APL, Plan budynku giserni i kuźni w Zwierzyńcu
Pałac zamojskich w Zwierzyńcu
W końcu XVIII wieku Aleksander August Zamoyski ufundował w Zwierzyńcu nowy, murowany pałac: w 1800 roku został spisany inwentarz wyposażenia.[4] Był w tym czasie siedzibą ordynatów.
– sala jadalna: 47 krzeseł obitych żółtą krepą, 3 stoły sosnowe stojące pod oknami we framugach, długi stół sosnowy na środku sali, stojący zegar na postumencie, 2 lampy brązowe na środku sali wiszące,
– sala do tańca: 2 kanapy z oparciem i bokami obitych materią, 30 krzeseł z oparciami obitych materią, 2 stoliki rozkładane, 4 szklane żyrandole wiszące, 2 duże lustra przy ścianie pomiędzy oknami (3 okna),
– pokój bawialny: 16 krzeseł z poręczami obitych czarną materią, 2 sofy przy ścianach, 1 stolik mahoniowy do gry w „sachy i arcaby”, 1 stolik rozkładany, suknem zielonym obity (do gry w karty), stolik okrągły i owalny, oba ze szkiełkami czeskimi na blatach, stolik mahoniowy z szafką na blacie, duże lustro pomiędzy oknami (2 okna) po bokach lichtarzyki brązowe, kominek marmurowy, biały, u dołu stojąca krata żelazna oraz kleszcze żelazne do ognia, na nim zegar w marmur oprawiony, pośrodku zamocowana na łańcuchach lampa alabastrowa, biała, ekran składany z tablaturami wysuwanymi, zieloną kitajką obitych, niski taboret podłużny szarą materią obity, drwalnia obok kominka z szyftem i antabkami, 5 rakiet do gry w wolanta,
– pokój bilardowy: dwa okna pomiędzy nimi duże lustro, stół bilardowy z trzema masami (do gry w bilard karambolowy) mahoniowy, zielonym suknem obity[5], 5 bil kościanych i 10 kijów, 7 krzeseł z oparciami, czerwoną materią obitych, stolik rozkładany z blatem, w środku suknem zielonym obity, stolik z szufladką, zawieszona na łańcuchach lampa alabastrowa biała,
– pokój paradny czyli meblowy: kanapa mahoniowa obita angielską materią oraz 6 krzeseł z oparciami z takim obiciem, 2 krzesła mahoniowe z oparciami obitych, 1 herbatnica czyli stolik okrągły mahoniowy o trzech kondygnacjach (z imbrykiem i filiżankami porcelanowymi), 2 stoliki mahoniowe wysokie kwadratowe z trzema kondygnacjami z galeryjką (filiżanki i kubki kryształowe), 16 stolików mahoniowych z rożnymi blatami i kondygnacjami, stolik okrągły mahoniowy na jednej nodze, pośrodku zawieszona na łańcuchach lampa marmurowa, biała brązem wykładana, komódka mała z blatem białym marmurowym, kominek marmurowy biały na nim zegar w alabaster oprawiony, przy nim drwalnia oraz kleszcze i wilki od ognia, kanapa drewniana z oparciem i bokami czarną materią obita, 6 krzeseł mahoniowych z poręczami, fortepian mahoniowy z krzesłem mahoniowym,
– pokój biblioteczny za bilardem: 3 wysokie szafy na książki, stolik owalny, futerał drewniany z wypisami statutów Ordynacji Zamojskiej, 8 luster podłużnych,
– biblioteczka druga: 5 wysokich szaf na książki, stolik rozkładany,
– sypialna: 2 sofy w oknach, 8 różnych stolików, klawicymbał mahoniowy, duże lustro przy ścianie, kantorek mahoniowy wysoki, przy nim stolik z szufladkami, dzwonek z trzonkiem drewnianym na służbę, mała szafka mahoniowa, zawieszona na łańcuchach lampka alabastrowa biała, kominek marmurowy czarny, krzesło z oparciem, 2 łóżka żelazne z prętami do zawieszania kotar,
– garderoba i garderóbka: 2 duże szafy, 2 stoły sosnowe z szufladami, kuszerka na bieliznę, 2 stołki, 1 niski stołeczek, łopatka żelazna do ognia i 2 wilki (do obsługi kominka znajdującego się obok w sypialni).
Jak widać w tym czasie preferowano także inne rozrywki niż polowanie. Dlatego został zlikwidowany położony obok zwierzyniec, miejsce polowań. Pozostał za pałacem Zwierzyńczyk, ogrodzony teren ze zwierzętami przeznaczony do rekreacji.
Zwierzyniec wieś, z domem drewnianym i kaplicą; część mieszkalna niegdyś Ordynatów. Przy niej zwierzyniec na mil kilka ciągnący się […] teraz opustoszały z parkanów. [6] Opisany został stan sprzed 1786 roku – data pierwszego wydania w Przemyślu.
Nadal jednak organizowano polowania: Inwentarz znajdującego się myślistwa w Zwierzyńcu sporządzony w 1806 roku.
Myśliwi organizujący polowania: Stanisław Wierzbicki strzelec i Pańko Koperwas kotłowy. Były to polowania w stylu angielskim z udziałem jeźdźców i psów gończych; parkan nie był już potrzebny. Były cztery sfory psów gończych i jeden pies legawy do wystawiania ptactwa oraz trąbka z rogu do przywoływania sfory.
Na południe od nowego pałacu znajdował się stary drewniany dwór myśliwski. W tym czasie, jak można sądzić z opisu inwentarza został przekształcony na mieszkania dla kancelistów: Sprzęty różne w pałacu starym i po oficynach znajdujące się; inwentarz z 1800 roku.
APL, Plan zabudowań dworskich w Zwierzyńcu
Dwór drewniany
Jednokondygnacyjny z dużym strychem, który w tym czasie był traktowany jak lamus – skład starych, niepotrzebnych rzeczy. Mieszkania dla kancelistów: jeden pokój pięcioosobowy, dwa pokoje czteroosobowe, trzy pokoje trzyosobowe, jeden pokój dwuosobowy; mieszkania dla oficjalistów: dwa pokoje jednoosobowe. Ponadto dwa wspólne pomieszczenia: być może jadalniana oraz w sieni skład sprzętu przeciwpożarowego: bosak i trzy skórzane wiadra.
Oficyna
Zamieszkiwało trzech kancelistów.
Łącznie można wnioskować, że było w tym czasie 30 pracowników kancelaryjnych i pomocniczych oraz służby. Biura zarządu ordynacji mieściły się w parterowym murowanym budynku, obecnie ul. Browarna 2A.
W 1821 roku po przeniesieniu całego Zarządu do Zwierzyńca, biuro zarządu zajęło dawny pałac ordynatów, kanceliści otrzymali na mieszkania dawne pomieszczenia biura zarządu. Stary drewniany dwór uległ likwidacji. Został spalony w czasie powstania listopadowego.
Kaplica na wodzie
Kaplica dworska pod wezwaniem Świętego Jana Nepomucena została wzniesiona w końcu I połowy XVIII wieku, konsekrowana w 1747 roku, z fundacji Tomasza i Teresy Zamoyskich. Znajdowała się na terenie parafii Świętego Mikołaja w Szczebrzeszynie, początkowo obsługiwali ją dojeżdżający wikariusze. Koszty utrzymania ponosiła ordynacja. W latach 1786-1835 była stała rezydencja kapelanów, którzy prowadzili oddzielne księgi małżeństw i zgonów:
– Zwierzyniec Copulalorum ab anno 1786 ad annum 1835,[7]
– Zwierzyniec Mortuorum ab anno 1786 ad annum 1835.[8]
Kapelani kaplicy
– od 1747 roku na zmianę dojeżdżali ze Szczebrzeszyna ksiądz Marcin Antoni Paszkowski oraz ksiądz Albert Kordecki,
– w latach 1755-57 podany jest kapelan z konwentu franciszkanów w Szczebrzeszynie, ojciec Mateusz Deryłowski,
– w latach 1757-1771 ksiądz Marcin Antoni Paszkowski,
– w latach 1772-1776 kapelan ojciec Arseniusz Blomberg franciszkanin,
– w latach 1777-1780 kapelan ksiądz Antoniusz Sokołowski,
– w 1781 roku ksiądz Mateusz Jan Morawczyński,
– w latach 1781-1785 ksiądz Jakub Szymański na zmianę z księdzem Kazimierzem Malickim,
– w latach 1786-1792 rok ksiądz Józef Sawiński,
– w 1793 roku do lutego 1794 roku; od lutego 1796 roku do sierpnia 1797 roku; maj-sierpień 1798 roku; od grudnia 1798 do czerwca 1799 roku ksiądz Jan Ziomkowski,
– od lutego 1794 roku do lutego 1796 roku; od sierpnia 1797 do maja 1798 roku ojciec z konwentu franciszkanów Ambroży Chudzicki, osobisty kapelan ordynata, zmarł w Zwierzyńcu 31 czerwca 1799 roku, w wieku 72 lat,
– czerwiec-listopad 1798 roku; od czerwca 1799 roku do 1810 roku ksiądz kapelan Korneliusz Chrzanowski,
– w latach 1810-1813 roku ksiądz kapelan Cyprian Gronostajski dominikanin,
– od 1814 roku do listopada 1830 roku ksiądz kapelan Franciszek Jan Nowakowski,
– w latach 1832-1835 ksiądz kapelan Melchior Adam Chmielowski,
Organiści
– w 1788 roku wymieniany jest Szymon Zowecki,[9]
– w 1796 roku Mateusz Mrzygłocki.
– w latach 1796-1805 roku Tomasz Szymiłowski,
– w 1821 roku Wincenty Galiński.
– w 1813 roku służący kapelana Paweł Hoczyk,
W końcu XVIII wieku na ważniejszych uroczystościach występował kantor kolegiaty zamojskiej Adam Romanowski.
Z księgi kaplicy
– 9 lipca 1740 roku urodziła się w Zwierzyńcu Elżbieta Małgorzata Anna Zamoyska,
– 1 czerwca 1757 roku urodziła się w Zwierzyńcu Urszula Marianna Franciszka Anna Zamoyska.
– 20 maja 1797 roku ślub w Zwierzyńcu (w kaplicy) Mikołaja Malholmma z Ingolą de Villero.
– 5 marca 1828 zmarł w Zwierzyńcu Michał Skoraszewski, były szambelan króla Stanisława Poniatowskiego, w wieku 55 lat, był rezydentem w pałacu.
– 6 grudnia 1800 roku w Zwierzyńcu zmarł w wieku 29 lat ordynat Aleksander August Zamoyski, według wpisu: pochowany w grobie rodzinnym w Zamościu.
Dwór w Zwierzyńcu w II połowa XVIII wieku
Zarząd z urzędnikami ordynackimi mieścił się w Zamościu, w Zwierzyńcu przebywali dworzanie i służba.
– od początku lat 40 XVIII wieku margrabia Walenty Selewon de Marsand,
– od 1774 roku Paweł Szydłowski ekonom, dworzanin ordynacki (zarządca dworu),
– w 1802 roku ekonom Chrystian Steinhauser z Lublina,
– dyspozytariusz zwierzyniecki (w folwarku): w 1798 roku Piotr Jastrzębski, w 1802 roku Żmudzki, w 1803 roku Franciszek Ksawery Zaborowski, w 1807 roku Karol Gosławski,
– w 1798 roku rezydent w dworze Laurenty Gliwiński towarzysz broni Poniatowskiego
służba dworska
– w 1799 roku Daniel Zastunka, śpiewak dworski,
– ogrodnicy: w 1801 roku Paweł Sosza, Wawrzyniec Mróz, Tomasz Sosza, Szczepan Karpik, Antoni Kowalczyk; w 1807 roku Dobrowolska ogrodniczka; w 1810 roku Jakub Pankiewicz; w 1811 roku Hipolit Le Gross botanik ogrodniczy,
– służba dworska: w 1795 roku Wawrzyniec Atras, Andreas Cymbalista, Jakub Flis, Walenty Kamiński,
Leśniczy rewiru zwierzynieckiego (parkanu)
– w 1800 roku Ignacy Polikowski, w 1802-06 roku Jan Sendzin (Sędzin); w 1807 roku Antoni Chaubel; w 1812 roku Jan Golian,
Dozór zwierzyniecki etat [10]w latach 1809-12
– mający inspekcję nad całym Zwierzyńcem Jakub Rożański, umieszczony z ordynacją i prawem,
– bażantarnik Wojciech Czech,
– czeladź: chmielarz, chmielarczyk, 2 wrotnych do bram pałacowych, 4 majstrów ciesielskich, uczniów ciesielskich 5, parobków fabrycznych 9,
Browar Zwierzyniec
– pisarz propinacji Jakub Rożański, do pomocy kontroler Jan Żołopiński, browarnik, gorzelnik (tylko w 5 miesiącach letnich), karbownik, bednarz, 16 parobków, dozorca słodów we młynie, 2 strażników zwierzynieckich, strażnik szczebrzeszyński, strażnik austerii zwierzynieckiej,
– w 1810 roku młynarz i młynarczyk w Zwierzyńcu, leśniczy w Zwierzyńcu Hiibel,
– w 1809 roku potażnia: majster potażu, 2 podmajstrów, bednarz i 4 parobków,
– w 1812 roku Walenty Kalinowski posesor w lasach ordynacji.
Etat zarządu ordynacji 1800-1801
– komisarz Antoni Karski,
– sekretarze: ekonomiczny Franciszek Sokalski (był notariuszem zarządu); polityczny Józef Owczarski,
– protokolista Franciszek Tranowski,
– pisarze ekonomiczni: Łukasz Sobolewski, Franciszek Ksawery Zaborowski, Stokowski, Franciszek Kołtunowski, Puchalski, Michał Kitajewski,
– rachmistrz Franciszek Boduszyński,
– pisarz rachunkowy: Wojciech Kazimirski, Leśniowski, Marcin Smoczyński, Andrzej Pruski,
– kasjer Wojciech Jaworski, pisarz kasy Błażej Berezowski,
– plenipotenci: w Zamościu Czajkowski, w Krakowie Ostawski, w Lublinie Tederowicz, we Lwowie Baliński,
– archiwariusz Antoni Wysokiński,
– pisarz przy plenipotencie w Zamościu Józef Kocowski,
– sługa (pomocnik) kancelarii Ekonomicznej Michał Kitajewski,
– ułani (posłańcy konni) Szczepan Skroczyński, Bazyli Marszycki, Antoni Kusecki, Stanisław Malon, Ignacy……..,
– mechanik Zaliwski,
– geometra Jan Hołub,
– ekonomowie generalni Stanisław Broniszewski (zmarł 1802 roku w Tarnogrodzie), Franciszek Borzęcki,
– ekonom policyjny Franciszek Mianowski,
– układający inwentarz: Ignacy Skawiński i Ignacy Olszański,
– murgrabiowie pałaców: w Zamościu Franciszek Dowiakowski, w Klemensowie Sebastian Smagalski,
– justycjariusze: w Zamościu Wincenty Boduszyński, w Kraśniku Antoni Szamota, w Krzeszowie Wojciech Borkowski, w Turobinie Klemens Dyaczyński,
– mandatariusze: w Janowie Feliks Kosowicz, w Goraju Aleksander Chudzicki,
– leśniczy w Zwierzyńcu – Ignacy Polikowski, dozór we młynie Wojciech Regulski,
– ogrodnicy zwierzynieccy: Paweł Sosza, Wawrzyniec Mróz, Tomasz Sosza, Janusz Kroczyński, Antoni Kowalczyk,
– felczer Brząskiewicz w Zwierzyńcu,
– przy pałacu zamojskim: furman ordynata Mateusz Wysokiński, stróż stawu Paweł Jęczoski,
Folwark w Zwierzyńcu 1801-1802
– pisarz prowentowy Grzegorz Dolański, dyspozytor Żmudzki (w 1802 roku Strzałkowski), gumienny folwarku Ciemniewski,
Etat zarządu w latach 1803-04
– plenipotent w Zamościu Czajkowski,
– rachmistrz Wincenty Boduszyński,
– justycjariusz Wincenty Boduszyński,
– felczer w Zamościu Franciszek Lasocki,
– Panny Miłosierne w Zamościu[11], ogrodnik w Zwierzyńcu, Akierman,
– ordynariusze (służba) w Zwierzyńcu: 2 wrotnych do bram pałacowych, młynarczyk, 4 parobków do gar wołowych, podmajstrzy ciesielscy: Michał Strzelec, Antek Wszoła, Wasyl Leńczuk, Jaśko Smarkała, 5 uczniów ciesielskich, 2 kowalczyków[12] do kuźni,
– browar w Żdanowie: pisarz Teodor Lorens, piwowar Wacław Roniz, bednarz, chmielarz, 18 parobków browarnych,
– gorzelnia w Zwierzyńcu: majster gorzelniany, bednarz, 13 parobków,
– przy gorzelni pisarz Jan Różański, pisarz tartaczny Jakub Kraczkiewicz.
Etat w 1805-1806
Lasy ordynacji
– w 1805 roku: dyrektor lasów Karol Schwab, waldberater (konsultant) Karol Heyss (Heis)[13], oberjager pierwszy Schruth, oberjager[14] drugi Schojer, plantarz Popp, zwierzyńcarz Sztengel, bażantarnik Antoni Czech,
– w 1806 roku: dyrektor Schwab, sekretarz Kramer, plantarz Popp, pisarz Jan Borkowski, ober leśniczy Hays, pierwszy oberjager Szrut, drugi oberjager Szojer, vorjager[15] Sztegel, bażantarnik Czech,
zarząd ordynacji
– sekretarz ekonomiczny od 1805 roku, ekonom główny Stokowski, pisarz prowentowy pierwszy Satkowski (w 1805 roku Feliks Kosowicz), rachmistrz Wincenty Boduszyński,
– w 1806 roku ekonom główny Wojciech Gorecki, pisarz prowentowy Antoni Leśniowolski, rachmistrz Boduszyński.
Kancelaria ekonomiczna ordynacji w 1808 roku znajdowała się w Zwierzyńcu
Etat w 1808
– plenipotent generalny Kazimierz Domański,
– plenipotenci sądowi Baliński w Lwowie, Fiedorowicz w Lublinie, do interesów prawnych przy plenipotencie generalnym Moskalewski,
kancelaria rządowa
– sekretarze: ekonomiczny Franciszek Sokalski, polityczny Owczarski, do pomocy w interesach politycznych Andrzej Miiler (Miler),
– kanceliści: polityczni Wincenty Janiszowski i vacat, ekonomiczni Antoni Jaruzelski, Karol Jaroszyński,
– sługa kancelarii i 8 ułanów (konnych posłańców),
kasa
– kasjer główny Jaworski, pisarz kasy Berezowski,
kancelaria rachunkowa
– rachmistrz główny Franciszek Englert, pisarze rachunkowi: Jan Gutkowski, Józef Kocowski, Ruszczewski,
rewizerowie dóbr
– Kitajewski, Szmigiewicz,
miernictwo
– geometrowie Jan Hołub i Walenty Puzikowski,
– praktykanci Majewski i Bojanowski,
budownictwo
– architekt Joachim Hempel (zmarł 1810 w Puławach),
spław
– szyper Skawński, pisarz lądowy w Bliskowicach Przybylski, czeladź lądowa: powroźnik Niedźwiedzki, uczeń powroźnika Staroń, 2 stróżów spichlerzowych w Bliskowicach[16],
szpitale
– lekarze medycyny i chirurgii Jan Wodnicki i Mazurkiewicz,
– felczerzy: w Zamościu Lasocki, w Kraśniku Seman z czeladnikiem, w Tarnogrodzie Rosenthal,
– akuszerki Pawłowska w Szczebrzeszynie, Pieniążkowa w Tarnogrodzie,
– pomocnik przy szpitalu w Zamościu Kumaniecki,
– czeladnicy przy szpitalu w Zamościu: szafarka, 2 stróżów, 2 kobiety posługaczki,
– lekarz bydła[17] Bock,
archiwum
– archiwista Wreczyński, pisarze do pomocy Ożarowski, Kocowski,
sądownictwo
– justycjariusze: w Zamościu Boduszyński, w Kraśniku Szamota, w Krzeszowie Sznuk, w Szczebrzeszynie Ziębiński, w Turobinie Borkowski,
– mandatariusze: Sozański w Janowie, Kassowicz w Józefowie, Kozłowski w Goraju,
– policjanci: w Józefowie, Kraśniku, 2 w Krzeszowie, Turobinie,
dozór lasów
– kontrolerzy: w Lipce Stroński, w Lipinie Brant, w Janowie Kłopotowski, w Kraśniku Sobieszczański, w Turobinie Kurzaskowski, w Ciosmach Wiktor, w Kocudzy Topolski,
– podleśniczowie w Turobinie i Kraśniku,
Murgrabia pałacu zamojskiego Dowiakowski, ogrodnik ze Zwierzyńca Ackerman.
Etat 1809 roku
– plenipotent generalny vacat,
– plenipotenci sądowi: Baliński i Fiodorowicz, do interesów prawnych Moskalewski,
kancelaria rządowa
– sekretarze rządu generalnego Michał Kitajewski i Owczarski,
– kanceliści Dąbkowski, Jakub Kraczkiewicz (w 1811 roku, Janiszowski),
kasa
– kasjer generalny Sokalski,(w 1810 roku Mikołaj Malholmm kasjer skarbu, poza Zwierzyńcem w Podzamczu zamieszkały), pisarz kasy Błażej Antoni Berezowski,
kancelaria rachunkowa
– rachmistrz generalny Franciszek Englert, pisarze: Jan Gutkowski, Englert młodszy, Czernicki, Stanisław Pawlikowski,
archiwum
– archiwista Filip Wroczyński, pisarze: Ożarowski i Zakrzewski,
administracja ekonomiczna
– administrator Wojciech Gorecki, pisarz prowentowy Kazimirski,
podlegają pod administratora folwarki.
Myślistwo w Zwierzyńcu
– myśliwy Michał Ptaszyński, psiarczyk Panko Koperwas.
Etat administracji oddziału wschodniego 1812-13
administracja generalna (przeniesiona do Zwierzyńca)
– Michał Malholmm podskarbi generalny państwa ordynacji (zastępca generalnego rządcy dóbr ordynata zamojskiego), państwa ordynacji zamojskiej,
– asesor polityczny Owczarski,
– kancelaria: sekretarz Michał Kitajewski, archiwista i registrant Ludwik Piórkowski,
– usługa kancelarii: 2 parobków do 2 stójek trójkonnych,
kasa
– kasjer Sokalski,
izba rachunkowa
– rachmistrze: Stanisław Kielanowski i Wojciech Głowacki,
– Jakub Kraczkiewicz kalkulator przy komisji obliczeniowej,
zastępcy wójta pensjonowani
– gminy rogozińskiej Boguszyński,
miernictwo
– geometrowie: Hołub, Puzikowski, Majewski,
wydział zdrowia i kuracji bydła
– chirurg Lasocki, konował Józef Skopik,
wydział gospodarstwa rolnego
– ekonom generalny Lerue,
– pisarz prowentowy Czerniecki,
folwarki
– Michalów: ekonom Dominik Rogulski, gumienny z pańszczyzny, dozorca krów tyrolskich, 2 pastuchów, podpasicz, stróż folwarczny i parobek stójkowy, stróż dla pisarza prowentowego,
– Zwierzyniec: ekonom i murgrabia Ignacy Potocki, od 1813 roku ekonom klucza zwierzynieckiego[18] (zamieszkiwał w oficynie pałacowej),
– służba: chmielarz i chmielarczyk, wrotny do bramy pałacu, kominiarz, 7 parobków fabrycznych,
browary i gorzelnia
– w Zwierzyńcu pisarz Leon Ciepielowski, kontroler Antoni Berezowski, piwowar Klarowicz (w miesiącach letnich jako gorzelniany), karbownik, bednarz, 16 parobków, dozorca słodów w młynie,
– w Zwierzyńcu strażnicy Czochra i Paszko, w Szczebrzeszynie Kurowski,
– stróż austerii zwierzynieckiej,
– w Krzeszowie pisarz Jan Żołopiński, piwowar (za 7 miesięcy), bednarz, 4 parobków (za 7 miesięcy),
dozór stawów
– stawniczy Dworzycki, w Zwierzyńcu młynarz i młynarczyk,
– stróże stawów: w Zamościu, Żdanowie i Na Krzakach,
dozór pasiek
–pasiecznicy w Michalowie, Kawęczynku, Wirkowicach,
przy fabrykach
– 4 cieśli, 5 uczniów ciesielskich,
wydział gospodarstwa lasowego
– nadleśni: Buczyłowski, Bernouce, kontrolerzy lasów: Przybylski, Szwab,
– leśniczy: Dobromirski w Panasówce, Kraczkiewicz w Kosobudach, Wiktor w Wirkowicach, Borowski w Huszczce, Rumikowski w Kawęczynku, Kisiliński w Obroczy, Zaborowski w Osuchach, Kalinowski w Józefowie, Telikowski w Paarach, Piórkowski w Ciosmach, Kraczkiewicz w Tomaszowie, Bystrzanowski w Tarnogrodzie, Korciupiński w Krzeszowie, Blumberg w Głuchowie, Golian i Nowy – lasów w Parkanie zwierzynieckim, Czech w Dębinie Deszkowskiej,
– podleśniczy: Podgorski i Hiibel (Hibel)w Krzeszowie,
– leśni: Kazimierz Strzelec do Dębiny sitanieckiej, Paciowski do Brzeziny pod Siedliska, Franek Kaczurek do Dębiny Pniowskiej, Józef Sochacki do lasów Niedzieliskich, do Zapustów Zaporskich.
W 1820 roku Leonard Tadeusz (Jadcusz) de Michelis, plenipotent prawny ordynata zamieszkały w Zwierzyńcu, Konstanty Krempolc plenipotent generalny i interesów ordynata; w 1823 roku Tadeusz Leonard Michelis radca prawny hr. Zamoyskiego.
Wieś Zwierzyniec XVIII/XIX wieku
– zastępca wójta Gminy Zwierzyniec w państwie ordynacji: Leon Ciepielowski, od czerwca 1812 roku Józef Owczarski, w 1822 roku Franciszek Remigiusz Kalinowski; wójtem Gminy Zwierzyniec był każdorazowy ordynat,
– służba zdrowia: w 1809 roku Magdalena Lisicka akuszerka, Jakub Flis cyrulik ordynacki (zamieszkały w domu pańskim),
– rzemieślnicy: w 1797 roku Józef stolarz; w 1798 roku Ignacy Burczyński i Jan Dumanowski – stolarze; w 1799 roku Jan Kandemsiewicz szewc; w 1820 roku Jan Berond mydlarz, Andrzej Gduliński szewc,
– pisarz komory solnej: w 1808 roku Franciszek Błażej Rudnicki; w 1812 roku Franciszek Raczyński weteran WP,
– w 1824 roku Tejkier Bechew arendarz.
Arenda Zwierzyniecka
W XVIII wieku nie było wsi Zwierzyniec tylko dwór myśliwski, w II połowie XVIII wieku powstała Arenda Zwierzyniecka:
– niewielki folwark nad stawem,
– austeria w Zwierzyńcu i karczma na Turzyńcu,
– w 1780 roku dzierżawca arendy Marcin Gaczyński; przynależni do arendy zwierzynieckiej osiadli gospodarze: Wasyl Kryjoko, Michał Typiak, Iwan Golec, Michał Krawczyk, Stefan Zaręba, Michał Ruski, Stefan Zaręba vel Rydz, za kontraktem Gołębiowski i Tyczoska,
– w 1783 roku osiadli: Wojciech Golec, Fedko Szuty, Stefan Zaręba, Iwan Golec, Tomek Chmyz, Stefan Kulaszyński, Łukasz Szmiga, za kontraktem Gołębiowski i Tyczoska,
Opisanie arendy w 1783 roku
– arenda w węgły budowana, dach gontami podbity, z sieni po prawej stronie izba szynkowa, piec z kafli zielonych, kominek kapiasty z piecem do chleba, przy piecu ławki, wkoło przy ścianach ławy, stół do szynku, szafa przy ścianie, z szynku wejście do komory, z niej do spichlerza,
– winnica czyli browar w węgły z podporami, dach z gontami i dymnikiem, z sieni wejście do izby, w niej piec z kafli zielonych, kominek kapiasty z piecem do chleba, w niej przepierzenie z alkierzem, obok izby spichlerzyk z wejściem z sieni, w nim 4 zasieki do zsypywania zboża, w sieni 4 kotły gorzelniane na podmurówce, z sieni schody na górę,
– chlew na woły (wołownia) z przedsieni przebudowana, 3 żłoby i 4 drabiny,
– stajenka przy chlewie i browarze w rogu przystawiona, w niej żłób i drabiny,
– gumno płotem z palików ogrodzone, nowa stodoła i 2 brogi, stara stodoła w niej komora,
– obok budynki poddanych i grunta arendarskie, arendarzem w 1783 roku był Wojciech Graliński.
