Triangulacja [łac. triangulus – trójkąt], zespół czynności pomiarowych mających na celu utworzenie układu odpowiednich rozmiarów trójkątów na powierzchni ziemi, których wierzchołki nazwane są punktami triangulacyjnymi. Punkt triangulacyjny otrzymuje odpowiednią zabudowę.[1]
Sieć triangulacyjna, zespół punktów triangulacyjnych w terenie o znanych współrzędnych. Sieć triangulacyjna służy jako osnowa geodezyjna do szczegółowych pomiarów poziomych; składa się z trójkątów o różnej wielkości oraz punktów, których położenie określone jest z dużą dokładnością. [2]
Dla oznaczenia punktów triangulacyjnych w terenie stosuje się znaki geodezyjne, wykonane z trwałych materiałów. Dla zabezpieczenia bezpośredniej widoczności pomiędzy punktami stawiano drewniane wieże triangulacyjne [trianguły]. Stawiane bezpośrednio nad znakami.
Osnowa geodezyjna tworzy układ odniesienia dla prowadzania prac geodezyjnych i kartograficznych.
Pierwszy układ sieci triangulacyjnej w Ordynacji Zamojskiej przedstawia plan:
Sieć trygonometryczna Państwa Ordynacyi Zamoyskiey z kart oryginalnych woyskowych w 1828 roku przekopiowana przez Szabelskiego inspektora. [3]
Jednym z głównych zadań geodezji w tamtym czasie było opracowanie map dla wojska. Wykorzystała to ordynacja do wykonania własnej sieci triangulacyjnej do wykonania map i planów swojego terenu.
Punkty nie są numerowane, posiadają nazwy od miejscowości na terenie których się znajdują.
Do ich oznaczenia w terenie wykorzystano część istniejących świątyń. Na wieżach kościelnych umieszczano obserwatora oraz stanowisko teodolitu [4]. Umieszczone wysoko umożliwiały wykonanie pomiarów na znaczną odległość. Pozostałe punkty były oznaczone poprzez wybudowane nad nimi drewniane wieże.
Punkty w kościołach
Znaki geodezyjne były stabilizowane na fundamentach świątyni:
-
Turobin kościół św. Dominika,
-
Goraj św. Bartłomieja Apostoła,
-
Frampol św. Jana Nepomucena i MB Szkaplerznej,
-
Krzeszów Narodzenia NMP,
-
Tarnogród Przemienienia Pańskiego,
-
Biłgoraj św. Marii Magdaleny,
-
Zamość Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła.
Punkty na wieżach drewnianych
Znaki geodezyjne były stabilizowane słupami drewnianymi wkopanymi w ziemię, nad nimi stawiano wieżę,
-
Majdan Górny,
-
Łuszczacz,
-
Susiec,
-
Józefów,
-
Łukowa,
-
Słomy ? [5],
-
Majdan Księżpolski,
-
Terespól (obecnie Terespol),
-
Bądyrz (obecnie Bondyrz),
-
Feliksówka,
-
Ministrowka,
-
Udrycze,
-
Siedliska (Zamojskie),
-
Wieprzec,
-
Stary Zamość,
-
Wirkowice,
-
Topólcza,
-
Szczebrzeszyn,
-
Wierzchowiny,
-
Wola Zaporska,
-
Latyczyn,
-
Teodorówka,
-
Kąty,
-
Abramówka,
-
Krzywda.
Była to jedna z pierwszych wytyczonych sieci triangulacyjnych w Polsce.
W Zamościu można zobaczyć dwa naziemne zastabilizowane na ścianie budynku znaki geodezyjne (repery), z okresu międzywojennego [6]:
-
w południowo-wschodnim narożu ratusza,
-
na zachodnim licu południowego filara bramy prowadzącej na cmentarz kolegiacki (od ul. Szczebrzeskiej).