by

Pierwsi niemieccy koloniści w Ordynacji Zamojskiej

    Jesienią 1784 roku ordynat Andrzej Zamoyski zgodził się przyjąć 80 rodzin kolonistów niemieckich, [1] zobowiązywał się dać ziemię każdemu z nich w ilości 23 morgów i 325 sążni. Ziemia była przekazywana darmowo w dzierżawę dziedziczną. Wspólnie z gromadą wiejską[2] mogli korzystać z pastwisk.
Każda rodzina otrzymywała darmowo dom kryty strzechą, w którym izby posiadały podłogi. Dom składał się z komory i kuchni, pieca z piekarnikiem i kominem murowanym. Z zabudowań gospodarczych: obora na 8 sztuk bydła i stodoła.[3] Studnię musieli koloniści sami wykopać, otrzymywali darmowy materiał na jej ocembrowanie. Zabudowania tak jak i ziemia były przekazywane na wieczystą dzierżawę.
Za odpłatą każde gospodarstwo miało otrzymać parę koni, parę wołów, dwie krowy i maciorę; ordynacja zapewniała bezpłatny rozpłód. Darmowo otrzymywali wóz okuty, pług, bronę i łopatę. Drewno opałowe otrzymywali za darmo z lasów ordynackich.
Pierwszy czynsz koloniści mieli płacić po 3 latach wolnizny oraz odpracowywać 8 dni pańszczyzny pieszej w ciągu roku. Do szarwarków zobowiązani byli razem z gromadą. Żaden z kolonistów nie mógł posiadać dwóch gospodarstw na terenie ordynacji. Podlegali ordynackiemu prawu propinacyjnemu, zapewniono ich, że będą otrzymywać dobry alkohol po niskich cenach. Najczęściej karczmy odwiedzali koloniści z Sitańca i Białobrzegów. [4]
Koloniści wspierani przez administrację austriacką skutecznie opierali się próbom ujarzmienia ich przez administrację ordynacką.[5] Król Stanisław Leszczyński ostrzegał wszystkich, którzy ściągali cudzoziemców: lud cudzych krajów nie przychodzi dobrowolnie poddać się w niewolę. [6]
 Rozmieszczenie kolonistów: 
  1. Białobrzegi – w 1793 r. 6 osadników,
  2. Huszczka Wielka – w 1789 r. 4 osadników,
  3. Korchów – w 1789 r. 9 osadników,
  4. Różaniec – w 1791 r. 12 osadników,
  5. Zamch – w 1789 r. 17 osadników.[7]
Wieś Sitaniec koloniści w 1784 roku 
  1. Dominik Vilmen,
  2. Adam Simonin,
  3. Jan Bernard,
  4. Walenty Lejmp,
  5. Piotr Altmajer,
  6. Piotr Grynn,
  7. Jan Hepner,
  8. Wilhelm Hott,
  9. Jan Sprejchar (Sprejcher),
  10. Mikołaj Sprajcher (Spreicher),
  11. Michał Szpryngier,
  12. Fullejnr.[8]
 Wieś Babice i Dobrozy koloniści w latach 1790-91 
  1. Jan Schneider,
  2. Jakub Majer,
  3. Mikołaj Petz,
  4. Tomasz Petz,
  5. Jan Press,
  6. Maciej Lejb,
  7. Maciej Weltz,
  8. Jan Kiersztyn (Giersztyn),
  9. Piotr Lemberg,
  10. Krzysztof Pecker,
  11. Mikołaj Grosmann,
  12. Jan Meter (Fetzer),
  13. Maciej Sznajder. [9]
Wieś Huszczka koloniści 1786 roku 
  1. Petrus Funk,
  2. Wilhelm Knaff (Knaft),
  3. Joanes Wakesmann,
  4. Jakub Protz. [10]
 Wieś Korchów koloniści w 1787 roku 
  1. Maciej Laneger,
  2. Jan Leick,
  3. Piotr Lembrich,
  4. Jakub Schmidt
  5. Jan Schepha,
  6. Krzysztof Pecker,
  7. Piotr Maurer,
  8. Jan Kalbriner,
  9. Szymon Schepha,
  10. Dominik Juzyn,
  11. Jan Hartlub,
  12. Grzegorz Mannhejmer. [11]
Wieś Różaniec koloniści w 1787 roku
  1. Jakub Hutcel,
  2. Mikołaj Aschelreinrien (Aschelbrennemn),
  3. Schwartz,
  4. Józef Matlern (Mattern),
  5. Paweł Sand,
  6. Jan Sandt,
  7. Franciszek Sandt,
  8. Piotr Schaut,
  9. Bartlomiej Kafter (Kafler),
  10. Rossenstengel (Rozentogel),
  11. Jakub Fogelsgeland,
  12. Jan Becker (Beker),
  13. Piotr Schmidt,
  14. Maciej Lagner. [12]
Wykaz powierzchni gruntów kolonistów w Ordynacyi Zamoyskiej, na mocy kontraktu z roku 1785, w roku 1800… [13]
 Wieś Korchów 
  1. Piotr Maura,
  2. Johan Kalbryner,
  3. Piotr Lemrych,
  4. Jakob Szmyt,
  5. Johan Laik,
  6. Antoni Klingulhyber,
  7. Mateusz Lanygier,
  8. Johan Juizt,
  9. Szymon Szeft,
  10. Jerzy Manhajmer,
  11. Dominik Tuzyn.
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 morgi i 1387 sążni,
– ogrody 1237 sążni.
 Wieś Różaniec 
  1. Mikołaj Holekąp,
  2. Paldas Kejffer,
  3. Mikołay Smyt,
  4. Peter Szmyt,
  5. Jewel Tyk,
  6. Jakob Folsgisank,
  7. Jan Sząt,
  8. Franciszek Sząt,
  9. Henrych Rozestęgiel,
  10. Mikołaj Fux,
  11. Jerzy Pekier,
  12. Paweł Szontt,
  13. Mikołaj Fux, [14]
  14. Piotr Szafft.
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 morgi i 1387 sążni,
– ogrody 1237 sążni.
Wieś Zamch 
  1. Johan Sznajder,
  2. Adam Lingiec,
  3. Tomasz Pec,
  4. Johan Montyn,
  5. Paweł Piro,
  6. Johan Fleffler,
  7. Nikolaus Szefler,
  8. Barbara Sznajderin wdowa,
  9. Jakob Szad,
  10. Krystian Pekier,
  11. Daniel Czulej,
  12. Katarzyna Czuli wdowa,
  13. Johan Precz senior,
  14. Johan Grozman,
  15. Johan Precz junior,
  16. Jakob Majer,
  17. Johan Adam Szycrychler,
  18. Uldrych Szmytt,
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 morgi i 1387 sążni,
– ogród 1237 sążni.
Wieś Roguzno (obecnie Rogóźno) 
  1. Grzegorz Effler,
  2. Piotr Kaprjell,
  3. Piotr Lemberd,
  4. Józef Parzt,
  5. Piotr Sztejner,
  6. Laurent Timel i Johan Keffler,
  7. Johan Manur,
  8. Mikołaj Zychel,
  9. Piotr Bender,
  10. Andrzej Remus,
  11. Michal Szulgier,
  12. Filip Lejczyner,
  13. Kasper Kejsz,
  14. Adam Kejber,
  15. Johan Hernej.
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 mori i 1387 sążni,
– ogród 1237 sążni. 
Wieś Sitaniec 
  1. Jakob Ferk,
  2. Johan Szejn,
  3. Piotr Kryn,
  4. Krystian Szram,
  5. Dominik Klowdel,
  6. Michał Paldel,
  7. Walenty Welland,
  8. Jan Szpejger,
  9. Jan Bernard,
  10. Mikołaj Szpejgier,
  11. Michał Szpringier,
  12. Mikołaj Michell,
  13. Piotr Trądler,
  14. Jędrzej Toor,
  15. Walenty Lejb,
  16. Piotr Altmajer.
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 morgi i 1387 sążni,
– ogród 1237 sążni.
Wieś Huszczka Wielka 
  1. Johan Terk,
  2. Piotr Paull,
  3. Mikołaj Terk,
  4. Johan Paull.
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 morgi i 1387 sążni,
– ogród 1237 sążni.
Wieś Białobrzegi 
  1. Franciszek Antonleus,
  2. Józef Wall,
  3. Matys Albingier,
  4. Józef Szeltner,
  5. Wilhelim Bajer,
  6. Piotr Kolan,
  7. Partjan Albiner,
  8. Michał Rejb.
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 morgi i 1387 sążni,
– ogród 1237 sążni.
Wieś Płoskie 
  1. Jakub Rejz,
  2. Jerzy Mitczar,
  3. Mikołaj Pryll,
  4. Johan Herner,
  5. Johan Feter,
  6. Frydrych Otth,
  7. Wilhelm Otth,
  8. Piotr Ertyi vel Herc.
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 morgi i 1387 sążni,
– ogród 1237 sążni.
Wieś Bród Stary 
  1. Johan Adamkimel,
  2. Johan Rejffer,
  3. Johan Perka,
  4. Filip Weller,
  5. Johan Matej,
  6. Filip Rubin.
Wszyscy otrzymali:
– pole orne 18 mórg i 900 sążni,
– łąki 3 morgi i 1387 sążni,
– ogród 1237 sążni.
Wykaz sporządził pisarz nie znający języka niemieckiego, nazwiska zapisywał ze słuchu.
Byli to pierwsi koloniści niemieccy osadzeni w Ordynacji Zamojskiej, zostali umieszczeni w osobnych koloniach przy już istniejących wioskach polskich. Były to niewielkie enklawy pod względem językowym, ale nie wyznaniowym, ponieważ wszyscy koloniści byli katolikami. Na Zamojszczyźnie pierwsi koloniści niemieccy ponieważ mieszkali przy dużych polskich wioskach, ulegli szybkiej polonizacji. [15]
Stankiewicz Zbigniew
[1]  Umowa z 14 września 1784 r. pomiędzy ordynatem zamojskim a zamojskim urzędem cyrkularnym
[2]  Najbliżej położoną wioską polską
[3]  Każda rodzina miała pomagać przy wznoszeniu budynków
[4]  Ryszard Orlowski. Koloniści rolnicy Ordynacji Zamojskiej w końcu XVIII wieku. Lublin 1960
[5]  Ryszard Orlowski………
[6]  Stefan Inglot.  Próby reform włościańskich w Polsce XVIII wieku. Wrocław 1952
[7]  Ryszard Orłowski………….
[8] Księgi parafii Sitaniec
[9]  Księgi parafii Łukowa
[10]  Księgi parafii Skierbieszów
[11]  Księgi parafii Tarnogród
[12] Księgi parafii w Tarnogrodzie
[13] Archiwum Państwowe w Lublinie 35/71/0/3.6/3514
[14] Inna osoba
[15]  Jerzy Doroszewski. Antypolska działalność mniejszości niemieckiej na Lubelszczyźnie w latach 1918-1939. Rocznik Lubelski 25-26. Lublin 1983-84

Polecamy inne artykuły o kolonizacji józefińskiej w dobrach Zamoyskich:

Kolonizacja Józefińska w dobrach Ordynacji Zamojskiej |

Historia niemieckiej kolonizacji Zamojszczyzny. |