Na planie : Mappa okazująca płaszczyznę grontów dworskich i im przyległych Folwarku Żdanowa w Państwie Ordynacii Zamoyskiey udziele pierwszym będącego, ułożona przez Walentego Puzikowskiego geometrę przysięgłego. [1]

    Plan sporządzony został 9 czerwca 1800 roku, przedstawia sytuację z przełomu XVIII/ XIX wieku, na terenach położonych po południowej stronie Zamościa. Geometra ordynacki Walenty Puzikowski zmarł 6 marca 1821 roku w Korchowie [2] gdzie mieszkał i dzierżawił folwark ordynacki, w 1791 roku wymieniany jest jako geometra królewski. [3] [4] Po trzecim rozbiorze, w zaborze rosyjskim geometrzy przestali istnieć jako instytucja wolnego zawodu, dlatego zatrudnił się jako główny geometra w Ordynacji Zamojskiej.

     Na planie przedstawiony jest teren położony na południe od istniejącego Stawu Zamojskiego, pokazane jest, że część południowa stawu przekształciła się już w tym czasie w podmokłe łąki. Na nich wyróżniają się dwa piaszczyste pagórki porośnięte lasem sosnowym – na planie jako Sośniki. [5]

    Na południe od nich przedstawione jest wzniesienie w kształcie nieregularnego kwadratu, otoczone ze wszystkich stron podmokłą łąką. Kiedyś była to wyspa (ostrów) otoczona rozlewiskiem wodnym. Na planie widać granice dawnego jeziora, pośrodku, którego usytuowana była wyspa – na planie nazwana Lipowy Grąd (w tym czasie porośnięta laskiem lipowym). Bok wyspy wynosił według skali planu około 13-14 sążni wiedeńskich (około 25 m), centrum wyspy zajmowało wzniesienie o stromych zboczach, w kształcie zbliżonym do koła, według skali planu o średnicy około 14 m, to dość miejsca do wystawienia zrębowej drewnianej wieży obronno-mieszkalnej, otoczonej częstokołem. Ten system zamków wieżowych, w układzie ośrodkowym, odmianie grodźcowej[6] był bardzo rozpowszechniony w XV-XVI wieku na tym terenie.

     Przypuszczalnie plan przedstawia pozostałości obronnego zameczku na Skokówce: „W miejsce dawnego zamku Skokówka na wyspie pomiędzy rzekami Wieprzec i Kalinowica …”[7]. Na planie widać koryto dawnej rzeki, która przepływała przez jezioro, płynęła z kierunku północo-wschodniego na zachód. Od południa wyspa skomunikowana była mostem z kolejną znaczną wyspą otoczoną kiedyś bagnami (na planie zaznaczone jako łąki błotne) – na mapie nazwana Olchowy Grąd i dalej mostem w kierunku Żdanowa, na planie jest tutaj folwark Żdanów. Można sądzić, że na wyspie Olchowy Grąd znajdowało się zaplecze gospodarczo-usługowe zameczku skokowskiego.

   Jezioro wyschło ponieważ obie rzeki, obecnie Łabuńka i Topornica, zmieniły swój bieg, na planie przepływają na zachód od niego. Później powstałe miasto Zamość było lokowane na gruntach wsi Skokówka, a zameczek na ostrowiu znajdował się na południe od budowanego miasta.

    Na wschód od wysepki na terenie nazwanym na mapie Brzegi [8] znajdował się teren nazwany Zamczysko. Na tym płaskim terenie [9], w 1628 roku architekt Jan Jaroszewicz wzniósł letnią rezydencję dla ordynata Tomasza Zamoyskiego, w 1633 roku rozbudowana przez architekta Andrzeja dell’Aquę.

    Całość była otoczona siedmiobocznymi fortyfikacjami bastionowymi [10], na planie widać zachowany ich narys od strony północnej. Wysunięty bastion północno-zachodniego oraz od północy centralnie położony przed dawnym pałacem. Od strony południowej i południowo-wschodniej zarysy fortyfikacji zostały zniszczone przez wybudowaną pokazaną na planie Nową Groblę, łączącą Zamość z folwarkiem żdanowskim. W północno-wschodniej części Zamczyska, w obrębie fortyfikacji bastionowych, znajdowało się samodzielne dzieło fortyfikacyjne, wchodzące od północy na narys bastionowy. Na planie widać bardzo dobrze zachowany wał ziemny na rzucie kwadratu, według skali planu bok miał 8 sążni wiedeńskich (około 15 m). W centrum boku północnego, zachodniego oraz wschodniego znajdowały się dwuramienniki [11], od południa  w centrum wału ślady dawnej bramy. Na jego majdanie znajdowało się kwadratowe niewielkie wzniesienie, o boku według planu około 3,5 sążnia wiedeńskiego (6,5-7 m). Są to pozostałości jakiegoś budynku – być może dawnego pałacu. Cały teren Zamczyska przeznaczony był na pola orne, z wyjątkiem pozostałości po budynku. Pałac został zniszczony podczas oblężenia Zamościa przez kozaków.

     Przy wjeździe na groblę od strony zachodniej znajdowała się chałupa mieszkalna stróża grobli, który posiadał obok niewielkie pólko stróża – taka nazwa na planie.

    Na południe od Zamczyska za łąkami grądowymi wsi Żdanów pokazany jest Zwierzyńczyk, porośnięty mieszanym lasem grądowym. Dawne siedlisko zwierzyny, ku rozrywce następcy ordynata. Jego teren tworzył nieregularny prostokąt, od południa dochodził do drogi Żdanów – Pniówek. Według planu jego powierzchnia wynosiła niecały hektar. Od zachodu przylegało do niego niewielkie pole orne – nazwane Pod Zwierzyńczykiem, przypuszczalnie był to dawny ogród dworski.

  Na południe od ostrowia (wyspy) pokazane są zabudowania Folwarku Żdanów, w ich składzie znajdowały się: dwór na rzucie prostokąta z niewielkim gankiem od południa, na północny zachód od niego stodoły połączone ze sobą tworząc zamknięty czworokątny dziedziniec (gumno) oraz obok od strony wschodniej obory, również tworzące zamkniętą zabudowę z wewnętrznym dziedzińcem. Zabudowania gospodarcze otaczały ogrody warzywne. Dalej na zachód od nich znajdowała się stajnia, ulokowana nad rzeką Łabuńką – gdzie był wodopój oraz miejsce pławienia koni. Chałupa mieszkalna dla służby folwarcznej znajdowała się w odległości około 50 m od zabudowań, od strony zachodniej, w kierunki wsi Żdanów.

    Od strony wschodniej przy folwarku znajdowało się pole orne, nazwane na planie Cegielnisko. Jak nazwa wskazuje był to teren po dawnej cegielni. Która została uruchomiona przypuszczalnie jeszcze na potrzeby budowy Zamościa.

    Dalej na południe za Zwierzyńczykiem znajdowało się pole orne oraz łąka nazwane na planie Zawodna, oraz na wschód od nich kolejne pole orne Za Zawodną, na północ od nich pole orne z informacją – błota rowami osuszone przed kilkoma laty.

    Nie było już w tym miejscu utworzonego w końcu XVI wieku folwarku Koźlerogi. Na planie te pola orne i łąka przynależały do folwarku w Żdanowie.

    Na tym terenie wieś Zawodna pojawiła się w końcu XIX wieku, z czasem zmieniono jej nazwę na Zwodne, w 1936 roku występuje już nazwa Zwódne. Na podstawie rozporządzenia Ministra Cyfryzacji i Administracji z 2013 roku, Skokówka część wsi Zwódne otrzymała nazwę Skokówka wieś.

Autor podaje swoją hipotezę na temat usytuowania Zameczku „Skokówka” asekurując się słowami: „Nikt nie musi tego przyjmować do wiadomości, to są moje przemyślenia, na podstawie tego planu.” Czytelników zachęcamy do zapoznania się z badaniami  prof. Jerzego Kowalczyka,  dr Bogumiły Sawy, wynikami badań archeologicznych itp. opracowaniami naukowymi.

 Stankiewicz Zbigniew

[1]  Archiwum Państwowe w Lublinie 35/71/0/7.4.1/308

[2] Parafia rzym.-kat .w Tarnogrodzie p.w. Przemienienia Pańskiego

[3] Aleksander Włodarski (opracował) – Rodzina herbarz szlachty polskiej. Tom XV Warszawa 1932

[4]  Stanisław Janusz Tymowski. Zmiany w strukturze zawodu mierniczego w Polsce w wieku XVIII cz. 2. Przegląd geodezyjny nr 12 . Warszawa 1956.

[5] Sosny rosną na piaszczystych glebach

[6] Janusz Bogdanowski. Architektura obronna w krajobrazie polski. Warszawa-Kraków 2002

[7]  Zamościopedia

[8]  Brzeg dawnej zalewy

[9] Nazwanym Krasnym brzegiem

[10] Zamościopedia

[11] Elementy flankujące kurtynę