Na podstawie szkiców Bodenordungsberech Zamosc [Urzędu Planowania Przestrzennego Zamość] Vermarkungsskizze Dorf Sitaniec [Szkic orientacyjny wsi Sitaniec] [1].

     6 grudnia 1942 roku Sitaniec został wysiedlony, część mieszkańców pracowników fabryki mebli ocalił jej właściciel Zygmunt Zipser. Powstała wieś niemiecka, zamieszkała przez miejscowych potomków kolonistów niemieckich oraz przybyłych z zewnątrz folksdojczów. Nieliczni Polacy wegetowali w roli parobków w każdym gospodarstwie.

     Była bardzo rozległa, od północy graniczyła z gruntami wioski  Kolonia Udrycze, oraz folwarkiem Rożki Udryckie, folwarkiem Łapiguz, od wschodu z folwarkiem Borowina Sitaniecka oraz Folwarkiem Łapiguz oraz wioską Majdan, od zachodu z wioskami Wysokie, Chomęciska Duże i Chyża, od południa z Zamościem i poligonem Wermachtu – obecnie Sitaniec Borek. Do wioski Sitaniec przynależały samodzielne obecne wsie: Sitaniec, Kolonia Sitaniec, Sitaniec Wolica oraz Sitaniec Poduchowny (obecnie część Sitańca). Do wioski należał las znajdujący się od strony północnej po obu stronach drogi Zamość – Lublin. Administracyjnie znajdowała się w gminie Wysokie, powiecie Zamojskim.

Sitaniec, organistówka, fotopolska.eu

Niemieccy właściciele gospodarstw:

1. Adamczuk Katharine,

2. Adam Andreas,

3. Adolf Heinrich,

4. Baron Georg,

5. Baron Wilhelm,

6. Beck Martin,

7. Belder Jacob,

8. Bernard Josef,

9. Bernard Johann,

10. Bernhard Withold,

11. Bossert Johann,

12. Burkon Leonard,

13. Czugalla Boleslaw,

14. Doring Daniel,

15. Eberwein Johann,

16. Einseibais Otto,

17. Fischer Johann,

18. Fischer Eduard,

19. Flack Michael,

20. Franz Gottfried,

21. Friel Michael,

22. Friel Heinrich,

23. Fix Johann,

24. Fix Marie,

25. Gabriel Ottilie,

26. Gisenbeis Otto,

27. Gotz Otto,

28. Gross Jacob,

29. Gryn Peter,

30. Halt Reinhold,

31. Hargesheimer Filip,

32. Hass Otto,

33. Hereta Adela,

34. Hermann Nataniel,

35. Hoffer Freidrich,

36. Hollenback Dawid,

37. Jochim Katharine,

38. Joszt Georg,

39. Joszt Johann,

40. Kaminska Katherina,

41. Koller Eduard,

42. Koning Ferdinand,

43. Krebel Adam,

44. Lewanowicz Emilie,

45. Liebert Auguste,

46. Lojko Matylde,

47. Łukaszczuk Adolf,

48. Łukaszczuk Stanisław,

49. Mandyk Irene,

50. Mann Andreas,

51. Matheis Jacob,

52. Manthej August,

53. Manthej Gustaw,

54. Manthej Otto,

55. Mazurek Jacob,

56. Mendyk Johann,

57. Mikaletzki Wewzel,

58. Neumann Hermann,

59. Neunweiler Ferdinand,

60. Netzel Ewald,

61. Ostapiński Roman,

62. Oszust Emilie,

63. Pajer Peter,

64. Paul Peter,

65. Pfitzer Emanuel,

66. Pfitzer Johann,

67. Preldor Jacob,

68. Reder Aniela,

69. Reder Roman,

70. Reinhold Eduard,

71. Rainhold Daniel,

72. Rainhard Daniel,

73. Reiger Eduard,

74. Renz Alfred,

75. Rinas Hulde,

76. Ritter Gottlieb,

77. Sass Eduard,

78. Sass Freidrick,

79. Schacht Franz,

80. Schmidt Gottfried,

81. Schwirkowski Johann,

82. Schewczuk (Szewczuk) Bronislaw,

83. Schwartz Alexander,

84. Schuh Johann,

85. Schuh Freidrich,

86. Schumanska Halina,

87. Sebold Wilhelm,

88. Sehl Heinrich,

89. Singer Bernhard,

90. Sprengmann Auguste i Daniel,

91. Springer Wladyslawa Maria,

92. Stober Lidia,

93. Stresse Otto,

94. Tukendorf Peter,

95. Tor Roman,

96. Tor Roman i Elizabet,

97. Uniewski Hermann,

98. Vix Emanuel,

99. Vix Karl,

100. Vix Marie,

101. Wagemann Johann,

102. Wager Auguste,

103. Wahl Matheus,

104. Wahl Paulina,

105. Waizuk Aniela,

106. Wallentin Otto,

107. Wallentin Gottlieb,

108. Wallentin Eduard,

109. Wajland Peter Florian,

110. Wajland Franz,

111. Walter Johann,

112. Weynert Rainhold,

113. Westermann Johann,

114. Węgrzyn Franz,

115. Wnuk Marie,

116. Zilke Erma,

117. Zikert August.Sitaniec, biblioteka, fotopolska.eu.

     Od początku okupacji folksdojcze, mieszkańcy wsi niemieckich byli częścią systemu terroru okupacyjnego.

    Volksdeutscher Selbstschutz Zamosc [niemiecka samoobrona w Zamościu], 12 października 1939 roku komendant placu w Zamościu wydał rozporządzenie o utworzeniu z miejscowych folksdojczów (17-45 lat) ochotniczej niemieckiej milicji; w końcu 1939 roku w powiecie zamojskim utworzono samoobronę do której ochotniczo przyjmowano miejscowych folksdojczów, którą wykorzystywano w akcjach terrorystycznych przeciwko ludności cywilnej i do nadzoru pracy przymusowej Żydów, od lutego 1940 roku komendantem powiatowym został SS sturmbanfuhrer Herman Dolp, w lipcu 1940 roku komendant obozu w Bełżcu. Została rozwiązana przez gubernatora Franka ze względu na samowolne grabieże i brak subordynacji, z najlepszych wybranych kandydatów utworzono Sonderdienst a część skierowano do jednostek policji.

   Schutzmannschaften Landwach Zamosc [Sztafety Ochronne Straży Wiejskiej], utworzona w listopadzie 1942 r., w Zamościu, z miejscowych folksdojczów, strażnicy przynależeli do lokalnej uzbrojonej milicji z której codziennie w każdej niemieckiej wiosce wystawiano straż nocną oraz w dzień patrole porządkowe.

    W 1944 roku część folksdojczów uciekła na zachód, ci co nie uciekli, zostali jako zdrajcy osadzeni w obozach pracy. Na Zamojszczyźnie obóz w Błudku oficjalnie był obozem przeznaczonym dla folksdojczów.

      Na terenie Sitańca, przy drodze Zamość – Skierbieszów (przy granicy z folwarkiem) znajdował się obóz polskich pracowników z majątku Łapiguz.

    Przy drodze Zamość – Lublin (po stronie wschodniej) znajdowała się Volksschule [szkoła ludowa] [2], obecnie w dawnej szkole mieści się Gminna Biblioteka Publiczna w Sitańcu. Były dwa przedszkola [Kindergarten]: w przy głównej drodze w Kolonii Sitaniec oraz w Sitańcu nad Czarnym Potokiem.

    Placówka samoobrony wiejskiej – siedziba Dorffiihrera [szefa wioski] znajdowała się przy drodze Zamość – Lublin [3].

     Przy drodze Zamość – Lublin (po stronie zachodniej) znajdowała się Strassenwarter (koszarka drogowa), siedziba pracownika drogowego.

     Proboszczem parafii w tym czasie był Prohacka Malkeis – mieszkał w plebanii obok kościoła (obecna organistówka), a organistą Lander Kazimir – mieszkał w organistówce, znajdowała się przy drodze do Wysokiego, za starą plebanią.

    Pozwolę sobie na uwagę, ponieważ jest coraz mniej żyjących świadków okupacji niemieckiej, zaczyna się robić z Niemców ofiary wojny. Mnie utkwiła w pamięci uwaga jednego z tych, którzy przeżyli ten koszmar: Po wojnie nikt nie traktował Niemców jak ludzi, ponieważ w czasie okupacji nie zachowywali się jak ludzie.

Stankiewicz Zbigniew

[1] Archiwum Państwowe w Lublinie 35/498/0/1.22/163

[2] Obecnie w tym miejscu znajduje się szkoła podstawowa

[3]  Obecnie w tym miejscu sklep