Historia „Kamienicy Abrekowskiej” rozpoczyna się od pierwszej lustracji Zamościa w 1591 r. Posesja przy RW 4, podobnie jak pozostałe we wschodniej pierzei Rynku Wielkiego od strony południowej, należała wówczas do Hanusa Barthla. Już w lutym 1593 r. rozpoczął on jednak wyprzedaż tych działek i domów. Przykładowo, w sąsiedztwie RW 4 dom kupił w marcu 1593 r. Ormianin, Krzysztof Popowicz od Ludwika i Katarzyny Birhingle, którzy otrzymali go miesiąc wcześniej w darowiźnie od Barthla. W latach 1603-1604 dom przy RW 4 należał jeszcze do Hanusowej Barthlowej. We wrześniu 1604 r. akta miejskie odnotowały transakcję handlową sprzedaży domu tego rajcy zamojskiemu Krzysztofowi Gostopiani dicto Łosicki. W sąsiedztwie odnotowano dom Ormianina Krzysztofa (RW 6) i dom murarza Krzysztofa (RW 2).[1] W rękach potomka Gostopianiego, Mateusza Łosieckiego dom był do 1635 r., kiedy to w czerwcu tego roku sprzedał go za sumę 2700 złp. Stanisławowi Rosińskiemu, profesorowi Akademii Zamojskiej. W sąsiedztwie mieszkali wówczas: Szymon Piechowicz (RW 2) i Birkowscy (RW 6). W czerwcu 1635 r. Rosiński wycenił kamienicę na kwotę 3600 złp., co wydaje się nieco dziwne, skoro w tym samym miesiącu kupił ją za sumę prawie o tysiąc niższą.
Profesor Jerzy Kowalczyk w swoim „Przewodniku” odnotował, że kamienica należała do Stanisława Rosińskiego już w latach 20-tych XVII w., że to dla niego murator Jan Wolff wzniósł w tym miejscu murowany dom z podcieniem. Piętro było drewniane, konstrukcji szkieletowej. Arkadowy portal w podcieniu z trójkątnym szczytem, jak również troje kamiennych drzwi w sieni, profesor przypisał pierwszemu etapowi budowy domu.
Zamość, Kamienica Abrekowska, portal wejściowy, zdj. Ewa Lisiecka, 2010 r.
W tym miejscu historia domu przy RW 4 nieco się komplikuje. Stanisław Rosiński[2] zostaje pozbawiony kamienicy przez właściciela miasta, drugiego ordynata na Zamościu Tomasza Zamoyskiego, którego dekret[3] w tej sprawie wyjaśnia okoliczności zmiany właściciela:
Thomasz Zamoyski na Zamościu Podkanclerzy Koronny wiadomo czynię (…) Andrzeia Habrka Doctora Academiey moiey Professora, czynie (bliższym) kamienicy po Stanisławie Rosinskim, w długach pewnych przepadłej a to z tą conditią aby niż [zanim] przyjdzie do posessiey odłożył sumę zł trzy tysiące siedemset. A jeśliby przerzeczony X Stanisław Rosiński nic nie odpuścił mu zł 300, tedy za reqvisitią jego ultra sumę pła(…) odłożyć powinien będzie. Działo się w Zamościu dnia 14 Septemb. Roku Pańskiego 1635. T. Zamoyski.
W październiku 1635 r. w historię kamienicy RW 4 wpisuje się już rodzina Abreków. Andrzej Abrek (senior) doktor filozofii i profesor Akademii Zamojskiej zapisał na kamienicy sumę 500 zł na rzecz Akademii Zamojskiej, na ręce Benedykta Żelechowskiego, profesora i rektora Akademii Zamojskiej. Sąsiadami nadal byli Piechowicze i Birkowscy. Abrekowie mieszkali w tej kamienicy do 1702 r.; od 1635-1656 senior Andrzej i junior Andrzej Abrekowie, a potem ich sukcesorzy.[4] Andrzej Abrek (senior) zmarł w 1656 r.[5] Bazyli Rudomicz odnotował pod datą 21 lutego: „Odbył się pogrzeb pobożnie zmarłego jego magnificencji naszego rektora Andrzeja Abreka. Niech odpoczywa w pokoju”.
O tym jak wyglądały wnętrza kamienicy „Abrekowskiej” dowiadujemy się z przeprowadzonego w marcu 1680 r. podziału domu pomiędzy sukcesorów:
Pierwszą część obrała sobie Marianna (Abrekówna) Krobska; drugą część ksiądz Jan Abrek kanonik zamojski i pleban krzeszowski; trzecią część Mikołay Ludwik Abrek pisarz lwowski; czwartą część Benedykt Abrek i piątą część ks. Andrzej (junior) Abrek (więcej o nim tutaj:Ksiądz Andrzej (junior) Abrek |, scholastyk zamojski.
Opis kamienicy z akt miejskich:
Prima Sors – w kamienicy Abrkowskiej w Zamościu Izba przednia na górze z oknami dwoma w Rynek [Wielki]. Z niej komnata sklepiona; piwnica pod Apteką; na tyle komora średnia; pod gankiem pół kuchni na górze.
Secunda Sors – w tejże kamienicy izba na tymże piętrze oknami na tył, sklepik przy komnacie przedniej izby będący, do którego chodzenie z kuchni wybić a od komnaty drzwi zamurować. Na dole sklep przedni od kamienicy Piechowiczowskiej; piwnicy wielkiej połowa; mniejsza po drzwi idąc do pobocznych piwnic od schodów z kamienicy idących, do której piwnicy wchód przez też schody i z kamienicy, która piwnica tarcicami lubo drzewem od ściany do ściany poprzeg [w poprzek] zapierać sobie na tą część. Strych nad tąże izbą tylną wszystek. Na tyle komora ostatnia od kloaki.
Tertia Sors – izdebka górnia. Komora naprzeciwko niej z drzewa, sień między tą że komorą a izdebką eumfacultata [aedificata?] wystawiona sobie nad wszystką izbą. Primae sortis [pierwsza część] izby i nad sienią, kuchni sklep przedni od kamienicy Grabowiczowskiej. Piwniczka pod kuchnią. Na tyle podle stajni miejsce na komorę, tak jak długa stajnia, wszerz zaś jako dach zastąpił.
Quarta Sors – izba dolna oknami na tył, sklepik ciemny przy tejże izbie będący. Kuchnia na przeciwko tegoż sklepiku; pół piwnicy wiekszej aż za drzwi ku mniejszym dworu piwniczką będących aż do przegrody która ma być a Possesion sortis secunda [do drugiej części] przepierzona, chodzenia do tej piwnicy z przodu kamienicy, to jest z Rynku, przez którą to piwnicę wolny ma być przechód [przejście]tak do bocznich pod Apteką i pod kuchnią będących piwnic, jako do pół piwnicy secunda sortis komora na dole pierwsza z sieni i palcu od ściany Grabowiczowskiej przy izbie wszerz po okno wzdłuż na dwa sążnie.
Quinta Sors – izba w Angielczykowskiej kamienicy, z niej izdebka z piecem, pół kuchni na górze piwniczka. Winnica Abrekowska we Lwowie na Kleparowie będąca In quatuor sortes iuxta dimensurationem, In loco loci faciendam celere ma pro quinta vos sorte, ogród jako jest w sobie za Forty na Przedmieściu Janowskim Zamojskim naznacza się.
