Do niedawna jeszcze, przy drodze prowadzącej z Zamościa do Zwierzyńca przez Wieprzec i Kosobudy, stały drogowskazy z nazwą miejscowości „Topornica” Próżno ich dzisiaj wyglądać w pobliżu miejscowości, chociaż wśród tubylców ta miejscowa nazwa nadal funkcjonuje. Wieś Topornica nad Wieprzcem (Topornicą) położona była w obrębie Padołu Zamojskiego i w ostatnim etapie swojego istnienia wchodziła w skład Gminy Zamość.
Jedyny zachowany znak drogowy z nazwą miejscowości Topornica, fot. Waldemar Lisiecki czerwiec 2025.
Metrykę miała starszą o sto lat od pobliskiego Zamościa. W źródłach jej istnienie potwierdzono już w 1480 r., kiedy to wchodziła w skład parafii szczebrzeszyńskiej.[1] W tym czasie należała do Tarnowskich. W dokumencie skarbowym z 1510 r. określana była jako „pusta”. Przed 1515 r. została powtórnie zasiedlona i była określana jako wieś lenna. Według badaczy historii miejscowości Gminy Zamość, na obszarze ówczesnej Rzeczypospolitej była to jedyna miejscowość nosząca miano Topornica. Podobnie ma się rzecz z nazwiskiem późniejszego jej właściciela, podstarościego zamechskiego i bliskiego współpracownika Jana Zamoyskiego. Ta wyjątkowość nazwiska zamknęła się wraz z zamążpójściem jego córki Zofii.[2]
Według Stworzyńskiego[3] wieś w XVI w. należała do Topornickich. W drugiej połowie XVI w. jej właścicielami byli Maciej Topornicki,[4] potem jego córka Zofia (1. voto Brylińska; 2. voto Łążnińska). W procesie sądowym z 1597 r. Zofia utraciła te dobra na rzecz Jana Zamoyskiego, który włączył wieś do ordynacji zamojskiej.
W 1623 r. inwentarz wsi wymieniał młyn, karczmę, barcie z pszczołami (na tzw. Borku), winnicę, chmielniczek, niewielki staw (na źródłach, krynicach) i młyn na stawie. W 1715 r. na stawie przy rzeczce był młyn o dwóch kamieniach. Wojny północne przyniosły kres wiosce i w XVIII w. źródła odnotowały jedynie folwark ordynacki, który wchodził w skład klucza lipskiego: siedziba dzierżawcy, budynki gospodarcze, park, wodny młyn motorowy wybudowany na fundamencie palowym, użytkowany przez Fijałkowskiego.[5]
Dzierżawa Topornicy
W połowie XVII w. podmiejska wieś Topornica została przekazana w dzierżawę Ormianom z Zamościa przez trzeciego ordynata Jana „Sobiepana” Zamoyskiego. Warterys Kirkorowicz przeznaczył dochody z niej (10 tys. złp) na rzecz kościoła ormiańskiego w Zamościu. Spadkobiercy Kirkorowicza puścili wieś w arendę od śródpościa 1653 r. Balejowiczowi. Spór jaki zaistniał pomiędzy spadkobiercami rozstrzygnął w końcu dekret ordynata, o czym szerzej tutaj: Mieszczaństwo zamojskie w XVII w.: Kirkorowicze |
Wycinek z Akt wójtowskich prawa uprzywilejowanego ormiańskiego zamojskiego, APL, AMZ, sygn. 66, lata 1649-59.
Najwcześniejszy widok wsi Topornicy
Na austriackiej Mapie von Miega[6] z lat 1779-1783 kartografowie oznaczyli wieś Topornicę; rzekę Wieprzec (obecną Topornicę); wieś Wieprzec; las Borek i po przeciwnej stronie drogi, za obszarem bagiennym duży kompleks lasów lipskich; wieś Lipsko i Wolę Lipską. Przy rozwidleniu dróg w Lipskiej Woli widzimy karczmę (większy czerwony prostokąt) i drogę wyprowadzającą na Górę Lipską, tzw. Białą Drogę prowadzącą w kierunku Żdanowa; folwark w Lipsku i drewnianą cerkiew w centrum wsi Lipsko (stare). Strumień przepływający w pobliżu wsi Topornica był szeroki na dwa kroki i miał piaszczyste dno. Płynął w większości przez łąki bez koryta i tam miał grząskie dno. Po długotrwałych deszczach woda wzbierała do 3 – 4 stóp, niosąc wiele mulistego piasku. Wojskowi kartografowie odnotowali, że w takich przypadkach przejście tędy było niemożliwe. Dotyczyło to strumienia płynącego z kierunku wsi Stare Lipsko. Tak samo scharakteryzowano w zapiskach kartografów drugi strumień (obecną rzeczkę Topornicę), płynący w stronę wsi Topornica z kierunku wsi Wieprzec.
W tamtym czasie droga prowadząca z Topornicy do wsi Wieprzec była piaszczysta i zawsze zdatna do przejścia. Lipska Góra mogła wojskowym posłużyć za dobry punkt obserwacyjny, co skrzętnie odnotowywali w swoich zapiskach do mapy kartografowie. Widoczność sięgała, jak zaznaczyli, aż po las w stronę Zamościa. Zarośla na Lipskiej Górze stanowiły krzaki leszczynowe i dębowe. Najbliższy wsi Topornica las stanowił drzewostan świerkowy, wysokopienny. Łąki wokół Topornicy były poprzecinane wieloma bagienkami, uniemożliwiającymi przejście wojsk w tych miejscach.[7]
W 1787 r. dokonano opisu folwarku wraz z powinnościami jego mieszkańców.[8] Według Inwentarza z 1789 r. Gromady: Wola Lipska, Topornica i Zarzecze należały do hrabiego ordynata Zamoyskiego. Łącznie w tych wsiach było 49 poddanych, którzy odrabiali pańszczyznę i przekazywali dań (kapłony, jaja, przędzenie motków, miód). W Topornicy było sześciu zagrodników: Iwan Kozyra, Hryć Bociuk, Hryć Bądyra, Oleszko Bądyra, Iwan Gorzko i Wasyl Jarmuł.[9]
Widok wsi (folwarku) w XIX wieku utrwalił plan z 1828 r.[10] Spis z 1827 r. notował wieś w powiecie zamojskim i parafii Zamość. Liczyła wówczas siedemnastu mieszkańców i 8 domów.[11]
APL, AOZ, wycinek planu z 1828 r.
APL, AOZ, sygn. 204. – Brulion sytuacyjny dóbr Lipsko i Wieprzec z 1829 r.
Kolejny widok folwarku w Topornicy zarejestrowano dwadzieścia pięć lat później, na planie dóbr ordynackich Lipska z 1853 r.[12] Dokładnie widzimy niewielki odcinek drogi wytyczonej z Zamościa (obok folwarku w Topornicy) w kierunku Zwierzyńca; rozplanowanie poszczególnych budynków folwarku, wspomniany lasek Borek, gdzie założono barcie z pszczołami; obszar zwany Żurawiny, gdzie znajdowało się pastwisko folwarku oraz stawy hodowlane karpia. Nazwy Kopani i Nad Rowem związane były z terenem podmokłym, gdzieniegdzie bagnistym, czasowo wykorzystywanym do wypasu bydła i pozyskiwania torfu.
APL, AOZ, wycinek planu z 1853 r.
Pradzieje miejsca
Pierwsze zabytki wydobyto w okolicy wsi Topornica w czasie, kiedy prowadzono roboty drogowe na trasie z Zamościa do Zwierzyńca. Michał Drewko, były konserwator zabytków z Lublina przekazał swoje ustalenia i informacje w tej sprawie do Zakładu Archeologii Uniwersytetu w Warszawie. W 1935 r. rozpoczęto badania (12.07. – 7.08.) rozległego cmentarzyska ciałopalnego kultury tzw. „łużyckiej” (1000-800 lat przed Chrystusem). Znajdowało się ono na pagórkowatym wzniesieniu z wydmowego piasku. Dookoła rozciągał się podmokły, nizinny i bagnisty teren. Środkową część tej dawnej wydmy obecnie przecina droga Zamość-Zarzecze-Zwierzyniec.
Wykopy prowadzono na głębokości około 1,5 m. Wody podskórne pojawiały się już na wysokości 60 cm (stawy, rzeka, tereny podmokłe). Już na głębokości od 20 cm do 80 cm stały w ziemi naczynia gliniane: puste tzw. przystawki na jedzenie i picie dla zmarłego oraz inne wypełnione resztkami przepalonych kości ludzkich. Czasami były w nich fragmenty ozdób, narzędzi, rzadziej broni z brązu. Kulturę łużycką cechował pochówek ciałopalny, proch składano do urn (popielnic). Odkryto 134 groby ciałopalne. Przeważały urny bez „przystawek” (małe czerpaki, kubki, grzechotki). Naczynia były zdobione „kropkami” lub rytymi deseniami liniowymi. Kiedy mówimy o kulturze łużyckiej od razu nasze myśli kierujemy na osadę bagienną w Biskupinie z okresu około 800-500 lat przed Chrystusem. Topornicka osada była jeszcze starsza. Opisał ją jeszcze przed II wojną światową Wiktor Ber.[13] Groby ciałopalne popielnicowe (134) leżały w sąsiedztwie 31 grobów jamowych, gdzie wrzucano spalone kości do jednej wspólnej jamy w ziemi.
Grzechotka w kształcie ptaka i puchar-przystawka z wykopalisk w Topornicy
Popielnica z wykopalisk w Topornicy (więcej zabytków w – Dzieje miejscowości….)
Późniejsze badania archeologiczne prowadzone w okolicach Topornicy wykazały 21 stanowisk (punktów) osadniczych. Najstarsze to ślady obozowisk z mezolitu (narzędzia krzemienne, odłącznik, drapacz, liściak, 8 wiórków, dwa łuszczenie). Kultura lubelsko-wołyńska obejmowała okres od 4700 do 3400 roku p.n.e. W 1957 r. badania archeologiczne na tym terenie prowadził Zygmunt Ślusarczyk. Odkrył 65 grobów ciałopalnych popielnicowych w centrum cmentarzyska, które były otoczone grobami jamowymi, rozproszonymi na peryferiach założenia cmentarnego. Wśród przystawek towarzyszących urnom były pucharki na nóżkach, dziecięce grzechotki i figurki ptaków.
Inne ozdoby wykonane były z brązu. Były to szpile ze spłaszczoną i zwiniętą główką, bransolety, skręty, pierścionki, tarczki i paciorki. Znaleziska te zasiliły zbiory muzealne w Lublinie i w Warszawie. W Muzeum Zamojskim można obejrzeć naczynia i wyroby gliniane oraz ozdoby z brązu z wykopalisk w Topornicy. Kulturę trzciniecką (1600-1200 p.n.e.) reprezentuje ceramika naczyniowa; epokę brązu (2200-1600 p.n.e.) ceramika i wyroby krzemienne, z neolitu pochodzą dwa narzędzia kamienne, siekierka, klin i fragment siekierki krzemiennej.
W latach dziewięćdziesiątych XX w. badania na terenie Topornicy prowadził Jacek Buszewicz. W osuszonym stawie hodowlanym odkryto 21 fragmentów naczyń (8 pucharów doniczkowatych; 4 czarki gruszkowate; 3 amfory; 2 lekko esowate garnki z uszkami 3 misy). Część zamojskich zbiorów muzealnych pochodzi z kolekcji Michała Pieszki[14], historyka i geografa, profesora Gimnazjum Męskiego w Zamościu, pasjonata archeologii. Do ciekawych znalezisk z Topornicy należy sztylet z brązu, posiadający jednak wtórne przeróbki i srebrny denar z okresu wpływów rzymskich.
Topornica w czasach współczesnych
Rozbudowa stawów topornickich miała miejsce jeszcze w XVIII w. W czasach istnienia folwarku było ich osiem. Do dzisiaj zachował się murowany budynek rządcy folwarku (rządcówka), który zaadaptowano w czasach współczesnych na wielorodzinny dom mieszkalny. Nie zachował się natomiast ani ogród, ani park z tamtego okresu. Dawne domy służby folwarcznej i budynki gospodarcze (chlewy, obory, stodoła, kuźnia) również nie przetrwały. W 1918 r. zanotowano w folwarku strajk robotników rolnych. W okresie międzywojennym folwark w Topornicy dzierżawiła Janina Gołębiowska. Według niektórych źródeł we wsi, jeszcze przed II wojną światową był drewniany kościół, rozebrany zapewne po wojnie.[15]
Po wojnie wieś Topornica została włączona w granice wsi Lipsko. Dawniej gospodarstwo rybackie Topornica[16] obejmowało kilkanaście stawów na powierzchni 115 ha.[17] Obecnie w „Gospodarstwie Rybackim Topornica” hoduje się przede wszystkim karpie[18] w cyklu trzyletnim, ale również niewielkie ilości innych gatunków ryb (szczupaki, liny, tołpygi, sandacze).
Dotychczasowe ustalenia w zakresie historii Topornicy nie wyczerpują jednak tematu, który powraca co jakiś czas na warsztat badawczy. Pomimo, że dawna wieś już nie istnieje, miejsce po niej jest nadal fascynujące ponieważ ma tak bogate dzieje. Mnożą się kolejne pytania, które czekają na odpowiedzi.
Współczesny widok stawów topornickich.
Muzeum w Lublinie – gliniana figurka z Topornicy (jeździec na koniu) –Gliniana figurka jeźdźca z Topornicy – Strona Muzeum Narodowego w Lublinie
W latach 2002-2003 z terenów okalających stawy rybne w Topornicy oraz z obszarów wzdłuż rzeczki Topornicy (Wieprzca) pozyskano 10 nowych wyrobów metalowych (głównie z brązu). Opisała je Elżbieta Kłosińska.[19] Były wśród nich dwa przedmioty z żelaza: siekiera i fragment głowni sztyletu. Inne eksponaty to: szpila z kulistą główką (osadnictwo kultury łużyckiej); zausznica proweniencji scytyjskiej (uszkodzona); bimetaliczna bransoleta (z żelaza z warstwą brązu); drobne militaria (grociki strzał; krępulec-pierścień do spinania rzemieni w uprzęży końskiej), stylus* brązowy. Przedmioty należą do kolekcji prywatnej.
Ewa Lisiecka
-
Stylus, stilus: https://archeologia.pl/zabytek-miesiaca/zabytek-miesiaca-archiwum-2021/stilus-zapomniany-przyrzad-do-spisywania-notatek/