Artykuł przygotowano w ramach szkolenia dla przewodników w oparciu o książkę Joanny Rydzkowskiej-Kozak „Ormiańskie malarstwo miniaturowe w Rzeczypospolitej Obojga Narodów” oraz archiwalne księgi miejskie w Zamościu.
_________________________________________________________________________________________________-
Po podbiciu Królestwa Armenii Cylicyjskiej przez egipskich mameluków pojawiła się spora fala imigrantów ormiańskich w nieodległym Krymie. W XIV w. powstały tam pierwsze skryptoria ormiańskie w diasporze. Kolejne powstały w Konstantynopolu w XV w. W Polsce pierwszym znanym iluminatorem był Mkrdycz (Jan Chrzciciel), który w 1522 r. we Lwowie ozdobił rytuał święceń kapłańskich. W tym samym czasie Grzegorz ze Lwowa wykonał ilustracje do psałterza z 1525 r.
Rozwój XVI w. piśmiennictwa ormiańskiego i początków ormiańskiej księgi iluminowanej należy wiązać z diasporą ormiańską spowodowaną tureckimi represjami. Odnotowano wówczas siedemnastu ormiańskich kopistów we Lwowie i Kamieńcu, którzy ozdobili 24 rękopisy, lecz z niewielką ilością zdobień, jednak o wysokich walorach artystycznych.
Wiek XVII to renesans ormiańskiej sztuki iluminatorskiej. Odnotowano to we wszystkich koloniach ormiańskich na terenie Polski. Zachowało się 17 rękopisów z pierwszej połowy XVII w. i 10 z drugiej połowy XVII w. Z przełomu XVII i XVIII w. przetrwało 5 rękopisów. Z pierwszej połowy XVIII w. – 7 rękopisów, a druga połowa XVIII w. to już schyłek produkcji rękopisów iluminowanych.
Najważniejszym ośrodkiem iluminatorskim był Lwów i jego skryptorium przy katedrze, z którego zachowało się 44 rękopisów. Z Kamieńca Podolskiego przetrwało 11 rękopisów, a z Zamościa 10. Z pozostałych ośrodków diaspory ormiańskiej w Polsce (Łuck, Jazłowiec, Stanisławów) zachowały się pojedyncze egzemplarze.
Ewangeliarze i inne rękopisy artystów z Tokatu[1]
Łazarz z Tokatu – Jakub z Tokatu – Jan z Tokatu – Minas z Tokatu
Łazarz z Tokatu[2]
Miniaturzysta i poeta ormiański czynny na przełomie XVI i XVII w. Przybył z Tokatu do Lwowa, potem przeniósł się do Jazłowca. Czasowo przebywał również w Zamościu. Przed emigracją był prawdopodobnie biskupem Tokatu. Napisał pieśni pochwalne rodzinnego miasta Tokatu i na cześć biskupa Karapeta z Tulguranu. Jego autorstwa są także dwie pieśni elegijne. Jest autorem miniatur w dwóch ewangeliarzach z 1603 i 1606 r. Natomiast do ewangeliarza z 1378 r. powstałego w Cylicji dołączył portrety ewangelistów.
Jakub z Tokatu[3] (1573-1680?)
Miniaturzysta, kopista, tłumacz, poeta ormiański. Od 1603 r. przebywał w Zamościu, potem w Kamieńcu Podolskim. Autor brewiarza z 1612 r. i Lamentu o Eudoksji (Tokacie).
Jakub z Zamościa[4]
Prezbiter zamojskiego kościoła ormiańskiego. Miniaturzysta i kaligraf ormiański. W Zamościu czynny na przełomie XVI i XVII w. Zachowało się pięć rękopisów zdobionych przez niego:
– Miscellana z 1595 r.
– Księga kanonów kościoła ormiańskiego z l. 1600-1601 (jemu przypisywana)
– Psałterz z 1604 r.
– lekcjonarz z 1613 r.
– Martyrologium z 1617 r.
Cztery rękopisy artystów z Tokatu: Jana i Łazarza[5] to najbardziej spójna grupa ewangeliarzy ormiańskich powstałych na ziemiach polskich w pierwszych dekadach XVII w. Wszystkie są bogato zdobione i zawierają złocenia. Są iluminowane w intensywnej palecie barw. Zawierają harmonijne kompozycje i różnorodne formy dekoracyjne. Są to ewangeliarze naśladujące średniowieczne wzorce pod względem układu miniatur, ich treści i stylu.
Biblioteka Narodowa w Warszawie. Biblia. Testmentum Novum cum prologi (ca 701-800)
Pierwszy ewangeliarz z grupy miniaturzystów z Tokatu powstał w Zamościu w 1603 r. Autorem miniatur był Łazarz z Tokatu. Później był kopiowany przez kolejnych miniaturzystów.
Manuskrypt z 1603 r.
Okładki: deska pokryta czerwonym aksamitem. Okładzina górna posiada ślady odbarwienia po pięciu krzyżach, ślady po wzmocnieniach w narożnikach i otwory po gwoździach. Na okładzinie dolnej ślad po jednym krzyżu, wzmocnieniach w narożnikach i gwoździach.
Manuskrypt przechowywany jest obecnie w Bibliotece Narodowej w Warszawie (BN 12670 I kat 2.).
Ewangeliarz rozpoczyna list Euzebiusza[6] z Cezarei do Karpiana. List spisano w jednej przestrzeni – ramie, flankowanej kolumnami architektonicznymi. Zwróćmy uwagę na kapitele kolumn, składające się z dwóch prostokątów i koła pomiędzy nimi. Na zewnętrznych marginesach przedstawiono drzewa i ornamenty floralne. Nad tekstem, w winietach centralnie umieszczono półkola, a w nich popiersia Euzebiusza (autora listu) i Karpiana (odbiorcy listu) wraz ze zwojami. Medaliony otoczono bordiurą z plecionki. Popiersia świętych w ormiańskich rękopisach zaczęły pojawiać się już na przełomie XI i XII w.
Ewangeliarz posiada tablice kanonów euzebiańskich. Ujęte dwoma lub trzema kolumnami. Bogato zdobione ornamentami floralnymi, geometrycznymi, zoomorficznymi i ornitomorficznymi. Ponad winietami umieszczono: ptaki, w tym pawie oraz małpy z lichtarzami. Na zewnętrznych marginesach różne rodzaje drzew. Prostokątne winiety wypełniono ornamentem floralnym i geometrycznym, niektóre z półkolami w centrum. Tablice kanonów uważano za inspirację do medytacji i przygotowanie do zgłębiania Słowa Bożego. Tablice u Ormian przybrały formy niezwykle rozbudowane i dekoracyjne.
Strony tytułowe Ewangelii są również bogato iluminowane i mają bardzo dekoracyjny charakter. Każdy portret Ewangelisty wpisano w prostokątną bordiurową ramę w różnych kolorach: czerwonym, zielonym i niebieskim. Ewangelistów Mateusza, Marka i Łukasza przedstawiono w pozycji siedzącej przed pulpitem, są zwróceni ¾ w prawo i patrzą przed siebie. Mateusz i Łukasz są w trakcie pisania. Marek zamyślony dotyka dłonią ust. Jan Ewangelista stoi. Odwrócony jest w kierunku prawego górnego rogu, skąd wyłania się Manus Dei (Prawica Boga). Po lewej stronie siedzi Apostoł Prochor.
Święty Mateusz i strona incipitowa Ewangelii
Twarze ewangelistów namalowane są z dużą dbałością: drobiazgowo zarysowane oczy, ciemne wyraziste brwi, zarysowane powieki i zmarszczki pod oczami, uszy, włosy i brody. Szaty układają się w udrapowane kształty, ale nie ujawniają szczegółów ciała.
Dekoracyjny charakter mają siedziska, pulpity i sceneria wokół ewangelistów: drobne przedmioty, architektura, skały.
Święty Marek i strona incipitowa Ewangelii
Proporcje ciała Ewangelistów są zaburzone, głowy i dłonie są nieproporcjonalne w stosunku do reszty ciała. Motyw inspiracji i boskiego natchnienia ukazany jest w postaci długiego, ostro zakończonego promienia, wyłaniającego się z ciemnobłękitnych obłoków w górnym prawym narożniku. Manus Dei ukazany jest tylko przy postaci Jana Ewangelisty.
Ewangelista Marek ukazany jest w pozie siedzącej, w zamyśleniu przykłada dłoń do ust i wsłuchany jest w głos inspiracji boskiej. Na pulpicie spoczywają przybory do pisania i arkusz papieru. Winieta strony incipitowej ozdobiona jest dwoma harpiami[7].
Święty Łukasz i strona incipitowa Ewangelii
Ewangelista Łukasz siedzi przed pulpitem i okryty jest w ciemnozielony himation zarzucony na czerwony chiton. Pozostali ewangeliści mają czerwone himationy i niebieskie chitony. Kolory zastosowane w miniaturach to: niebieski, czerwony, zielony, żółty-złoty, brązowy, czarny i ciemny filetowo-różowy.
Święty Jan Ewangelista i Prochor oraz strona incipitowa Ewangelii
Jan Ewangelista ukazany jest według bizantyńskiej tradycji; w pozie wyprostowanej, po prawej stronie obrazu, skierowany w kierunku Manus Dei wyłaniającego się z prawego górnego narożnika, z prawą ręką skierowaną w kierunku Prochora siedzącego po lewej stronie i spisującego dyktowane słowa Ewangelii.
Strony tytułowe ewangelii
Portrety ewangelistów i strony incipitowe tworzą spójną kompozycję. Utrzymane są w podobnej tonacji barw. Żadna nie dominuje nad inną. Winiety nagłówkowe są prostokątne. Mają podcięcie trój- lub pięciolistne lub w kształcie krzyża. Są wypełnione drobnym ornamentem floralnym (wić roślinna) i geometrycznym z motywem plecionki.
Cały pierwszy wers każdej z ewangelii jest zapisany literami finezyjnie utworzonymi z zoomorficznych i antropomorficznych form. W inicjałach przedstawiono znaki symbolizujące poszczególnych ewangelistów (atrybuty).
Mateusz Ewangelista
Atrybutem św. Mateusza jest człowiek (uskrzydlony). Ludzką postać dopasowano do kształtu pierwszej litery KIM, trzymana na wietrze tkanina tworzy zapis tej litery. Kolejne litery są także stylizowane na ludzkie postaci dziobane przez ptaki.
Ewangelista Marek
Atrybutem św. Marka jest lew. Zwierzę w zdwojeniu tworzy pierwszą literę ewangelii, a kontynuują zapis kolejne litery z uformowanych w różnych pozach ptaków.
Ewangelista Jan
Św. Jana reprezentuje orzeł uformowany w literę INI. Stylizowane na kolejne litery ptaki zapisują dalej werset pierwszy ewangelii.
Ewangelista Łukasz
Atrybutem św. Łukasza jest wół. Pierwszy werset Ewangelii wg św. Łukasza zapisany jest literami w kształcie wołów.
Motywy zoomorficzne
Ptaki – 90 % ornamentów w rękopisach ormiańskich zajmują ptaki.
Krzyż jest o wiele mniej popularny w miniatorstwie ormiańskim.
Zdobienia w postaci kwiatonów są licznie reprezentowane w ewangeliach.
Postaci ludzkie
Motywy zoomorficzne
Najczęstsze przedstawienia to małpy, lwy, węże.
Małpa
W Biblii tylko Księga Królewska wspomina o małpach. Rozumiana jako alegoria diabła, ma początek ale nie ma końca (ogona). Szatan miał swój początek wśród archaniołów, ale jego końca nie można znaleźć. Małpa ma zdolności naśladowcze i łatwo daje się złapać (szatanowi) na lep grzechu. Symbolizuje bezmyślne przywiązanie człowieka do spraw przyziemnych. W średniowieczu uważana była za symbol Szatana. Potem uważano ją za parodię człowieka.
Lew to zwierzę, które po ptakach najczęściej pojawia się w rękopisach ormiańskich. W Biblii lew pojawia się wielokrotnie jako pozytywny symbol zwycięzcy, sprawiedliwości i waleczności. Lew jest silnie kojarzony z Chrystusem: zaciera swoje ślady przed myśliwymi, podobnie jak Chrystus ukrył swoją boską naturę przebywając na ziemi; śpi czujnie z otwartymi oczami – co symbolizuje śmierć ludzkiej natury Syna Bożego i jednocześnie nieśmiertelność jego boskiej natury; gdy lew się rodzi trzy dni jest martwy, dopiero ojciec swoim rykiem go wybudza – podobnie Chrystus przez trzy dni był martwy i potem wskrzeszony został przez Boga Ojca.
Architektura
Wyobrażenie architektury ograniczało się do schematycznego przedstawienia budowli na stronach incipitowych z przedstawieniem czterech ewangelistów oraz stylizowanej bramy wspartej na dwóch kolumnach.
Drzewa
Przedstawiane najczęściej na marginesach. Na polskich manuskryptach zobaczymy palmę daktylową (znak zwycięstwa Chrystyusa nad śmiercią), drzewko oliwne (symbol błogosławieństwa, radości i urodzaju, gałązka – znak pokoju) i drzewo granatu (symbol władzy królewskiej, płodności, urodzaju).
Węże
Wąż kojarzony jest z Szatanem, który kusi ludzi do grzechu. Może być też symbolem roztropności – słowa Chrystusa: „Bądźcie roztropni jak węże.”
Ikonografia ewangeliarza Łazarza z Tokatu, która powstała w zamojskim skryptorium wywodziła się ze średniowiecznej tradycji artystycznej Armenii. Była kontynuacją wypracowanych wówczas wzorców. Opierała się na ikonografii bizantyńskiej. Zawierała całostronicowe miniatury figuralne Ewangelistów wzorowane na tradycji bizantyńskiej. Wpływ sztuki zachodniej w ormiańskich księgach zauważany jest dopiero po 1630 r. tj. od czasu przyjęcia przez Ormian unii z Kościołem rzymskokatolickim. Od tego też czasu rozpocznie się asymilacja Ormian w polskim społeczeństwie. Ormiańscy artyści długo byli wierni ormiańskim motywom ornamentalnym, zwłaszcza zoomorficznym. Zjawisko to trwało do końca trwania iluminatorstwa. Nawet po wygaśnięciu tej sztuki, przenosili je do książki drukowanej. Księgi rękopiśmienne podtrzymywały głęboko zakorzenione tradycje Ormian i duchowe znaczenie tego rodzaju twórczości.
Deragop (Der Agop) kapłan obrzędu kościoła ormiańskiego w Zamościu
Także inne iluminowane rękopisy powstawały w skryptoriach zamojskich. Jednym z takich kopistów był Akop (Jakub) z Tokatu.[8] Der Hagop był kopistą ksiąg religijnych, iluminatorem i introligatorem.[9] Duchowny ormiański wraz z żoną Agnieszką i dziećmi mieszkał w Zamościu przy ul. Ormiańskiej. W latach 1613-1617 przepisywał i iluminował dwie księgi, znajdujące się obecnie w wiedeńskiej Bibliotece Narodowej. Był także autorem panegiryku. Według Tadeusza Mańkowskiego (Sztuka Polskich Ormian) – Prezbiter Jakub – iluminował Martyrologium i Lectionarium, duże foljanty o licznych dekoracjach marginalnych, odznaczającym się bogactwem kolorytu, czasem także dobrą charakterystyką drobnych postaci, zamieszczanych gdzieniegdzie na brzegach kart rękopisu. Prezbiter Jakub kontynuował kaligraficzną sztukę iluminatorską Ormian, jednakże w wąskim zakresie: inicjałów, ozdób marginalnych, winiet w kształcie świętego łuku (półkola), czy podkowy o prostokątnej górnej linii, pojętej ornamentalnie (kamara), umieszczanej przed początkiem rozdziału. Jakubowi z Tokatu przypisywane są dzieła wymienione na wstępie.
Najprężniejszym ośrodkiem iluminatorstwa był oczywiście Lwów, nieformalna stolica polskich Ormian, żyjących tu w diasporze. Tutaj znajdował się największy zbiór rękopisów ormiańskich (do czasów II wojny świtowej). Według zapisków Symeona Lehaciego (1584-po 1639) liczył co najmniej 300 woluminów. Niektóre z nich pochodziły z Armenii. Inny kronikarz wspominał o tysiącu woluminów. Era ormiańskich ksiąg pisanych ręcznie skończyła się wraz z rozwojem druku. W 1616 r. powstała we Lwowie czwarta na świecie drukarnia ormiańska, jednak funkcjonowała zaledwie dwa, trzy lata. Kolejnymi ośrodkami diaspory ormiańskiej były Kamieniec Podolski, Jazłowiec i Stanisławów.
Najcenniejszym zachowanym w Polsce zabytkiem piśmiennictwa ormiańskiego jest Ewangeliarz ze Skewry, który jest zdigitalizowany i możemy go obejrzeć w Bibliotece Narodowej w Warszawie: [Ewangeliarz ze Skewry] , [ca 1198] | Polona
Wykład prof. Małgorzaty Smorąg-Różyckiej w Muzeum UJ Collegium Maius w Krakowie
Ewangeliarz ze Skewry zwany Lwowskim. Arcydzieło ormiańskiego iluminatorstwa z końca XII w.
https://www.youtube.com/watch?v=eWfmtIiREv0
______________________________________________________________________________
Miejsce przechowywania rękopisów ormiańskich z Zamościa[10]:
Biblioteka Narodowa w Warszawie
-
Ewangeliarz z 1603 r. Łazarza z Tokatu
-
Księga kanonów kościoła ormiańskiego z 1601 r. – Zachno Simeon (skryba) i Jakub z Zamościa.
Matenadaran
-
Miscellanea z 1617 r. Jakuba z Zamościa
Osterreichische Nationalbibliothek Wiedeń
-
Lekcjonarz z 1613 r. Jakuba z Zamościa
-
Martyrologium z 1617 r. Jakuba z Zamościa
-
Rytuał, mszał z 1645 r. Maruta z Amassi
-
Biblia z 1608 r. – Zamość (?)
-
Psałterz 1580 r. – Zamość (?) – diakon Lusik
-
Brewiarz, mszał z 1653 r. z Zamościa (Warderesa) możliwe, że Warterysa Kirkorowicza zm. 1653
Niektóre, archiwalne księgi miasta Zamościa, przechowywane w Archiwum Państwowym w Lublinie zachowały szczątkowy przekaz miniatorstwa ormiańskiego. Pisarze (ławnicy) pochodzenia ormiańskiego (Derbedraszowicz, Arakiełowicz) zatrudnieni w magistracie ozdabiali wpisy urzędowych zapisków skromnymi rysunkami, akcentując ozdobnikami pierwsze litery tekstu. Wyróżniki te przybierały formy zbliżone do starego miniatorstwa ormiańskiego (kwiaty, ptaki, twarze, węże, zwierzęta, drzewa itp.). Jednym z takich ozdobników przy zapisach testamentu jest śmierć z kosą stylizowaną na literę „T”.
opracowanie: Ewa Lisiecka