Zanim powstał zamek tarnogórski, istniał nad Wieprzem średniowieczny gród, strzegący przeprawy przez rzekę. W odległości około 3,5 km od Tarnogóry w dół rzeki, we wsi Romanów jest wzgórze nazywane Ogrodzisko otoczone od południa i wschodu podmokłą doliną rzeki, od zachodu i północy naturalnymi głębokimi parowami. Od zachodu znajduje się wjazd na wzgórze, nazywany bramą.

         Mapa z 1843 roku pokazuje, że zamek [na mapie oznakowany jako kościół] znajdował się na czworokątnym cyplu wysoczyzny. Cypel był otoczony z trzech stron: od północy, wschodu i południa zabagnioną doliną rzeki Wieprz, która w tym miejscu tworzy duże zakole. Od zachodu cypel odcięty był przekopem od pozostałego wzniesienia, analogia usytuowania zamku w pobliskim Krupem.

Tarnogóra na austriackiej Mapie von Miega ( 1779-1783) – Europe in the XVIII. century | Arcanum Maps

         Zamek wystawiony został na pograniczu, do obrony dogodnej przeprawy przez rzekę, którą można się było przeprawić od wschodu do centralnego terytorium Królestwa Polskiego. Przypuszczalnie powstał po zawarciu w 1356 roku pokoju pomiędzy Polską a Litwą.

         Był to typowy zamek systemu wieżowego, w układzie ośrodkowym, odmianie grodźcowej, murowana wieża mieszkalno-obronna posadowiona na wzniesieniu. Otoczona parkanem ze strzelnicami, w którym znajdowała się brama od strony zachodniej (od przekopu). [1]

         Wieża posiadała początkowo cztery kondygnacje: najniższa ciemnica bez okien, służyła za magazyn oraz więzienie; wyższa w której oprócz strzelnic znajdowało od strony wschodniej jedyne wejście (widoczne na planie przebudowy wieży, w 1924 roku [2]) prowadzące po zewnętrznej drabinie usuwanej w razie zagrożenia, służyło za pomieszczenie straży oraz obronne ze strzelnicami; trzecia i czwarta kondygnacje były mieszkalnymi, również posiadały wąskie strzelnice w każdej ścianie. Kondygnacje dzielił strop belkowy, skomunikowane były wewnątrz przy pomocy drabin. Przypuszczalnie w zwieńczeniu znajdowała się otwarta platforma otoczona murem z  krenelażem (sugeruje to plan przebudowy wieży z 1924 roku). Na niej było stanowisko obronno-obserwacyjne.

        Ośmiokątny w przekroju kształt wieży sugeruje, że mogła być wzniesiona jeszcze w II połowie XIV wieku w czasach króla Kazimierza III Wielkiego. Taki kształt wieży był typowy dla zamków kazimierzowskich [3]. Początkowo posiadała wąskie strzelnice przeznaczone dla łuczników. Podczas XVI wiecznej przebudowy zostały przystosowane do używania ręcznej broni palnej. Widać to wyraźnie na rycinie Lerue’go [4]– strzelnice są poszerzone i zaopatrzone w płaskie kamienne tarczki.

        Opis kościoła w Albumie: [5] kościół wznoszący się na górze zupełnie różni się budową od innych świątyń katolickich. Zamiast prezbiterium, wystawiona wieża mająca więcej podobieństwa do zamkowej niźli kościelnej, jest ośmiościenna u dołu szersza, u góry nieco węższa – dzieli się na dwa piętra: wchodzi się na nie po umieszczonej na zewnątrz stopniach, czyli wchodach. U dołu płynąca rzeka nadaje tej budowie jakby cechę baszty dawnej.

Kościół w Tarnogórze ok 1859 r., Biblioteka Narodowa w Warszawie, „Album Lubelskie” – Adame Lerue

         Część dolna wieży, łącząca się z kościołem służy za kaplicę. Najwyraźniej widać, że nawa świątyni Pańskiej została później dobudowana.

          Na rycinach z drugiej polowy XIX wieku, umieszczonych w Albumie oraz Widokach zabytków w Królestwie Polskim [6], widać jeszcze, że kościół parafialny pod wezwaniem Świętej Zofii w Tarnogórze usytuowany jest na splantowanym wzniesieniu otoczonym wodą. Zwieńczeniem wieży jest drewniany ośmioboczny dach namiotowy, pokryty przypuszczalnie gontem.

          Na przeciw zamku, po drogiej stronie rzeki znajdowała się wieś Izbica, pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1419 roku, przynależała do parafii krasnostawskiej. W 1539 roku wsie należące do grodowego starostwa Krasnostawskiego: Izbica (wraz z zamkiem), Wirkowice, Ostrzyca, Sulmice, Krasne, Hoszczki, Stryjów i Mchy, weszły w skład dożywotniej zastawnej posesji scedowanej Janowi Tarnowskiemu przez wojskiego chełmskiego Stanisława Rzeszowskiego (zm. 10 stycznia 1541 roku) [7] za dziedziczne wsie Tarnowskiego: Wierzchosławice z dworem obronnym i Róża w powiecie pilzneńskim (potwierdzenie konsensem królewskim 19 lutego 1539 roku). 10 października 1539 roku nastąpiło przejęcie dóbr w dożywocie przez Jana Tarnowskiego hetmana do społu z synem Janem Krzysztofem.

          3 lipca 1540 roku król Zygmunt I Stary pozwolił Janowi Tarnowskiemu na lokowanie na gruntach folwarku Izbica (na prawym brzegu Wieprza) miasta Nowy Tarnów. Zamierzeniem nowej lokacji miało być przeniesienie mieszkańców królewskiej wsi Izbica z prawa polskiego na prawo miejskie niemieckie. Chociaż król wydał w marcu 1544 roku przywileje na utworzenie wójtostwa, a Jan Tarnowski 17 marca 1544 roku wydał akt erekcji kościoła (za zgodą biskupa chełmskiego Jana Dziaduskiego) oraz za wiedzą króla Zygmunta I Starego, lokacja miasta Nowy Tarnów nie doszła do skutku. W tym czasie Tarnowski przystąpił do przebudowy istniejącego zamku na siedzibę dzierżawców tarnogrodzkich. Powstała koncepcja urbanistyczna charakterystyczna dla miasteczek królewskich, miasto i dwór po przeciwnych brzegach rzeki, spięte przeprawą.

        Od zachodu, za istniejącą wieżą został wymurowany dwu lub trzykondygnacyjny kasztel na rzucie prostokąta, o charakterze mieszkalno-obronnym z galerią strzelecką na poddaszu. Oba te obiekty połączono murem, przebudowany zamek składał się z trzech elementów: wieży przystosowanej do użycia ręcznej broni palnej, kasztelu mieszkalnego i pomiędzy nimi dziedzińczyka zamkniętego murami. Kasztel miał bramę wjazdową w ścianie zachodniej z sienią przelotową prowadzącą na dziedzińczyk. Powstały zamek przynależał do systemu wieżowego, układu ośrodkowego, odmiany słupowej [8]. Dobrze uwidacznia to rzut poziomy kościoła z 1924 roku (kościół od pierwotnego przekształcenia z zamku, nie był przebudowywany).

         Przebudowę zamku tarnogórskiego ukończono przed 1544 roku, ponieważ w listopadzie tego roku Tarnowski opuścił Osieck i schronił się przed epidemią w Tarnogórze [miasto jeszcze nie istniało]. W drugiej połowie grudnia przebywał w Opatowie.

          Nowy akt lokacji miasta Tarnogóry [9] został wydany 23 stycznia 1548 roku, miało powstać na gruncie wsi Ostrzyca [na lewym brzegu Wieprza]. Dopiero po 1548 roku zaczęto wznosić kościół w Tarnogrodzie, początkowo był kościołem filialnym pod wezwaniem Świętej Zofii patronki drugiej żony Jana, Zofii Szydłowieckiej. Wcześniej,  od 1468 roku parafia z kościołem znajdowała się w Ostrzycy, dopiero w 1552 roku po wzniesieniu kościoła parafia z Ostrzycy została przeniesiona do Tarnogóry.

APL, sygn. 1219, rzut poziomy istniejącego w 1924 r. kościoła w Tarnogórze, rzut poziomy wieży nad prezbiterium do przebudowy hełmu

           W celu zaoszczędzenia kosztów, kolator świątyni starosta tarnogórski, przed 1552 roku postanowił przebudować istniejący zamek tarnogrodzki na kościół parafialny.

            Początkowo przyziemienie wieży zostało adaptowane na zakrystię, wnętrze podzielono na dwie kondygnacje; dziedzińczyk po zakryciu wysokim dachem dwuspadowym stał się prezbiterium; w dawnym szerszym kasztelu przykrytym dachem dwuspadowym umieszczono nawę (kościół jednonawowy). Na zewnątrz, w narożach nawy znajdują się skośne przypory. Te dwa pomieszczenia na zewnątrz wyróżnia zróżnicowana wysokość dachów, nad nawą na dachu znajdowała się czworoboczna sygnaturka, przykryta cebulastym hełmem. Oba pomieszczenia przykryte były stropem belkowym, wewnątrz oddzielone łukiem tęczowym.

            Podczas przebudowy kościoła w latach 1870-72 przebito ścianę z kościoła do zakrystii, które zamieniono na prezbiterium, po obu bokach wieży wymurowano dwu kondygnacyjne kwadratowe wieżyczki, mieszczące zakrystię, a na drugiej kondygnacji skarbce, przy ścianie zachodniej nawy wymurowano kruchtę.

APL, sygn. 1219, projekt inż. Siennickiego z 1924 r., podwyższenie o wieżę, konstrukcję drewnianą wieży posadowiono na płycie żelbetowej podwójnie zbrojonej, daszki pulpitowe wieży pokryto dachówką holenderską, a banię wieży i zwieńczenie pokryto blachą cynkową miedziowaną.

           W 1908 roku od strony południowej, przy ścianie nawy wybudowano przedsionek, przy wieżyczce umieszczono kruchtę.

             Warto jeszcze nadmienić, że w połowie XVI wieku ze starostwa krasnostawskiego została wyodrębniona dzierżawa tarnogórska. W 1552 roku królewszczyzna tarnogrodzka przeszła w ręce kanclerza Jana Ocieskiego (21 lipca 1552 roku Jan Tarnowski scedował swoje prawa Ocieskiemu oraz ze strony zastawnej Działyńskiemu). Zamek mógł być przebudowany na kościół ponieważ nie pełnił funkcji rezydencji.

             W tym czasie powstał drewniany dwór starościński w Tarnogórze, w południowo-wschodniej części. Część mieszkalna znajdowała się po południowej stronie drogi Tarnogród-Izbica. Część gospodarcza ulokowana była na tyłach. Dwór ulokowano naprzeciwko kościoła parafialnego (dawnego zamku), który znajduje się po północnej stronie drogi.

Stankiewicz Zbigniew

Bibliografia:

[1]  Janusz Bogdanowski. Architektura obronna w krajobrazie Polski, od Biskupina do Westerplatte. Warszawa-Kraków 2002

[2]  Plan nadbudowy wieży nad kościołem parafialnym w Tarnogórze, zatwierdzony 17 grudnia 1924 roku przez  Okręgową Dyrekcję Robót Publicznych w Krasnymstawie – Archiwum Państwowe w Lublinie syg. 35/403/0/5.5/1219

[3]  Janusz Bogdanowski. Architektura……..

[4]   Album Lubelski A. [Adama] Lerue’go z 1859 roku

[5]  Album Lubelski………………….

[6]  Kazimierz Stronczynski. Widoki zabytków w Królestwie Polskim służące do objaśnienia opisu tychże Starożytności sporządzonego przez Delegacyę wysłaną z polecenia Rady Administracyjnej Królestwa w latach 1852 i 1853 zebrane. Atlas VII. Gubernia Lubelska, Powiaty: Krasnostawski, Hrubieszowski, Zamojski, Siedlecki, Łukowski, Radzyński, Bialski i Gubernia Augustowska. 1855.

[7] Antoni Gąsiorowski (redaktor) Urzędnicy Województwa Bełskiego i Ziemi Chełmskiej XIV-XVIII wieku. Kórnik 1992

[8]  Janusz Bogdanowski………………..

[9]  Inna nazwa i inny teren lokalizacji

---

Wcześniej pisaliśmy o Tarnogórze tutaj: Tarnogóra |