Biłgoraj leży w kotlinie nad rzeką Ładą dopływem Tanwi; w pobliżu są wzgórza; miasto założone w 1578 roku przez Gorajskiego na prawie magdeburskim na mocy przywileju Stefana Batorego. Na herbie Korczak-Gorajskich i na pieczęci miejskiej był napis: Sigil. Civitatis Bilgoraiensis, dawniej zapisywano Bielgoray, ale od XVII wieku ustaliła się dzisiejsza nazwa Biłgoray (Bilgoray oppidium 1676 r.). Pierwszym członem tej złożonej nazwy jest prasłowiański bel=błoto, teren nizinny (bił- pod wpływem chachłackiego biłyj), zaś drugi człon goraj oznacza miejsce górzyste, pofałdowane. Była to zatem nazwa topograficzna, gdyż sposobem kompozycyjnym określa teren nizinny, moczarowaty i też – w pobliżu – pagórkowaty.[1]
Biłgoraj nazwa pamiątkowa od stoczonej w tym miejscu zwycięskiej potyczki założyciela miasta – Gorajskiego z zagonem tatarskim: Bił Goraj Tatarów. [2]
Na obu planach Biłgoraj znajdował się na wysoczyźnie na zachodnim brzegu rzeki Łady [3]. Otoczony polami, pastwiskami i ogrodami miejskimi. Bagnista dolina rzeki decydowała o pasmowym układzie miasta rozciągniętym w kierunku północ-południe. Podstawą założenia miasta były krzyżujące się w rynku trakty handlowe, co uwidacznia plan: Goraj-Tarnogród i Zamość-Tarnogród. Z obu planów wynika, że układ przestrzenny miasta nie zmienił się na przestrzeni półwiecza.
APL, sygn. 73, wycinek Mapy dóbr dziedzicznych Biłgoraja sporządzona w 1849 roku, wykopiowana przez jeometrę przysięgłego Jacentego Dąbrowskiego.
Podstawą założenia miasta był kwadratowy rynek, z ulokowanymi na nim trzema murowanymi pasażami handlowymi. Od północy i południa parterowe mieściły po 15 sklepów, trzeci od wschodu dwukondygnacyjny z 13 sklepami na parterze. Rynek otoczony umiejscowionymi szczytowo w większości drewnianymi domami podcieniowymi, z tylu znajdowała się zabudowa gospodarcza. Na planie widoczne są murowane budynki w rynku, w pierzei północnej od wschodu trzy narożne budynki oraz w pierzei południowej od zachodu jeden narożny.
Z naroża północno-wschodniego wychodzi ul. Zamojska, z naroża północno-zachodniego ul. Radziecka, za zabudową rynkową łączy je ul. Szewska. Za nią od północy pomiędzy ulicami Zamojską i Radziecką na granicy pól przebiegała ulica z ulokowanymi przy niej stodołami (późniejsza ul. Stodolna). Również za zabudowaniami przy ul Szewskiej i Zamojskiej (od północy) ulokowane są stodoły.
Z naroża południowo-wschodniego ul. Tarnogrodzka biegnąca do granicy miasta, z naroża południowo-zachodniego ul. Nadstawna, która łączyła się przed granicą miasta z ul. Tarnogrodzką.
Od południa na tyłach zabudowy rynkowej znajdowała się ul. Lubelska przebiegająca od ul. Tarnogrodzkiej w kierunku mostu na Ładzie. Na południe od niej przebiegała pomiędzy ul. Tarnogrodzką a Nastawną przecznica, nazwana ul. Krzyżową (tworzyła z przecinającą ją ul. Cerkiewną znak krzyża).
Od ul. Lubelskiej w kierunku południowym przebiegała ul. Cerkiewna, łącząca się przed bezimienną poprzecznicą z ul. Tarnogrodzką. Od wschodu za zabudową przyrynkową od ul. Zamojskiej w kierunku granic miasta przebiegała ul. Morowa, nazwę otrzymała od ulokowanego przy niej nieużytkowanego w tym czasie cmentarza morowego. Zaznaczony jest na planie, znajdował się w narożu ul. Morowej i poprzecznej, na rzucie kwadratu.
Dalej na wschód od ul. Zamojskiej, na granicy ogrodów miejskich znajdowała się ulica bezimienna, popularnie od ulokowanych tam stodół nazywana studzienną (późniejsza ul. Stajenna). Podobnie od zachodu za ul. Nadstawną, od ul. Lubelskiej na granicy pastwisk przebiegała ścieżka z ulokowanymi stodołami oraz za zabudowaniami przy ul. Radzieckiej.
Urząd miasta nie posiadał swojej siedziby, wynajmował pomieszczenia w prywatnych domach, nazywanych domami gminy, obok kancelarii mieściła się szkoła elementarna oraz koza areszt miejski. W latach 40 XIX w. budynek ten zawalił się. W II połowie XIX w. urząd przeniesiono do murowanego budynku na rynku. W tym czasie władze miejskie reprezentowali: Franciszek Modzelewski burmistrz, Antoni Makuszewicz kasjer miejski, kancelista Franciszek Klapiński.
Murowany kościół rzymskokatolicki ulokowany jest w narożu ulic Zamojskiej i Morowej, otoczony sześciokątnym parkanem, orientowany. Proboszczem był Bartłomiej Chwała, organistą Antoni Jóźwiakowski. [4] Cmentarz katolicki znajduje się na łąkach dworskich, za Ładą, przy trakcie krzeszowskim (od północy). Pomiędzy traktem a cmentarzem znajduje się kaplica.
Murowana cerkiew unicka znajduje się pomiędzy ulicami cerkiewną i Tarnogrodzką, orientowana, otoczona czworobocznym parkanem. Administratorem kościoła unickiego był Franciszek Kurkiewicz.[5] Cmentarz unicki ulokowano na wzniesieniu obok traktu tarnogrodzkiego, na Piaskach.
Drewniana synagoga na rzucie prostokąta znajdowała się po południowej stronie ul. Lubelskiej, obok był drewniany prostokątny dom kahalny. W 1867 roku spłonęła w czasie pożaru. Kirkut ulokowany na południe od miasta, wśród pastwisk majątku Rożnówka.
Zabudowa miasta była w większości drewniana parterowa, w 1857 roku było 507 wszystkich domów. W 1850 roku miasto zamieszkiwało 5435 mieszkańców. Wszystkie ulice posiadały nieutwardzone nawierzchnie. W 1849 roku w mieście stacjonowała kompania strzelców z pułku połocko jegierskiego.
