Samuel Knut, oficjalista w dobrach Zamoyskiego, cz. I.

Samuel Knut w latach 1600-1606 był podskarbim na dworze Jana Zamoyskiego. Oprócz zachowanych regestrów wydatków: vide linki Maska pośmiertna Jana Zamoyskiego | (przewodnicyzamosc.pl) i Na Zamku w Zamościu cz. II. | (przewodnicyzamosc.pl), prowadzonych przez niego, zachowały się także w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie listy pisane z Zamościa do Jana Zamoyskiego, przebywającego  na wyprawach wojennych. Według Pawła Tyszki, który przedstawił krótki biogram podskarbiego w książce „W cieniu wielkiego kanclerza. Barbara z Tarnowskich Zamoyska”, Samuel Knut objął stanowisko podskarbiego nadwornego na Zamku w Zamościu w 1601 r. po Ambrożym Wydzierzewskim. Jan Zamoyski obdarzył go pełnym zaufaniem powierzając mu pieczę nad wszelkimi dobrami ordynacji i skarbem, archiwum i piwnicą, Do jego obowiązków należała także rekrutacja w Zamościu murarzy, malarzy, rzeźbiarzy, ogrodników itd. Przez pewien czas sprawował także kontrolę nad edukacją i wychowaniem Tomasza Zamoyskiego. Mamy w dokumentach wzmianki, że zajmował się także rozsyłaniem portretów hetmana z jego polecenia. Czuwał nad rozpropagowywaniem wizerunku Jana Zamoyskiego i jak przypuszcza Paweł Tyszka był autorem panegirycznego życiorysu kanclerza Elogium Joannis Zamosci, napisanego na zlecenie ordynata.
Samuel Knut (ur. ok 1558 – zm. 26 V 1613) wywodził się z rodziny szlacheckiej z terenów Pomorza. Matka z domu Konarska była siostrą Samuela Konarskiego, chorążego pomorskiego i  siostrą Dawida Konarskiego, opata oliwskiego. Knut kształcił się w Rzymie korzystając z protekcji biskupa warmińskiego Stanisława Hozjusza. Z dworem zamojskim był związany od 1593 r. i towarzyszył Janowi Zamoyskiemu w jego wyprawie do Mołdawii (1595 r.).
3 lipca 1603 r. Samuel Knut otrzymał kanonię we Fromborku. Jan Zamoyski wystarał się u biskupa warmińskiego Piotra Tylickiego o odroczenie oficjalnego objęcia godności. Po śmierci (3 VI 1605) Jana Zamoyskiego Samuel Knut złożył swój urząd podskarbiego z dniem 28 grudnia 1606 r. W tym czasie, jak wynika z regestrów wypłacono: Panu Knutowi contentatiey od J. MM. PP. opiekunów naznaczoney przez J.M. X. Dziekana Nowo Zamojskiego 1000 i dodatkowo temuż jurgieltu dorocznego na Boże Narodzenie 100. Knut uporządkował oraz pozamykał swoje sprawy i w lutym 1606 r. opuścił zamojski dwór. Po ustąpieniu z pełnionych funkcji przez Samuela Knuta urząd podskarbiego powierzono Tomaszowi Napiórkowskiemu, krewnemu Balcerego Napiórkowskiego – jednego z najważniejszych urzędników na zamojskim dworze, któremu prawni opiekunowie Tomasza Zamoyskiego powierzyli pieczę nad wszystkimi jego potrzebami i związanymi z nimi wydatkami (Tyszka, s. 96).  15 marca 1606 r. Samuel Knut objął wakującą kanonię we Fromborku. Od 21 marca 1610 r. pełnił tam funkcję kustosza katedralnego. Zmarł i został pochowany we Fromborku.
Samuel Knut korespondował także z Barbarą Zamoyską. Za życia Jana Zamoyskiego, w przedziale czasowym 1592-1605 zachowały się dwa z takich listów (np. z 3 maja 1602 r.) jak dowodzi w swoich badaniach Paweł Tyszka. Zamoyski prowadził w tym czasie wojnę na terenie Inflant przeciw Szwedom, a Barbara Zamoyska informowała męża, że Samuel Knut wyprawił przez furmana do Wilna sumę 15 tys. zł. (na zaległy żołd dla wojska – Tyszka, s. 255). W czasie kampanii inflanckiej Barbara z Tomaszem przebywali dla bezpieczeństwa w Knyszynie. Knut pełnił także rolę pośrednika pomiędzy zamojskim dworem, kanclerskimi klientami, czy też sojusznikami politycznymi ordynata i samym Zamoyskim (Tyszka, s. 43). Zamoyski użyczał mu także delegacji do prowadzenia rozmów w jego imieniu z przedstawicielami senatorsko-dygnitarskimi (Tyszka, s. 93).
Pomimo, że Samuel Knut opuścił Zamość, ordynatowej bardzo zależało aby zrezygnował z objęcia prebendy we Fromborku i ponownie objął swoje dawne obowiązki na dworze zamojskim. Miała do niego wielkie zaufanie w sprawach zarządzania ordynacją i sprawowania pieczy nad Tomaszem Zamoyskim (Tyszka, s. 310). Pisała do Stanisława Żółkiewskiego i jego małżonki oczekując od nich pomocy w załatwieniu tej sprawy. Balcer Napiórkowski i Tomasz Napiórkowski, wyznaczeni do tych zadań przez prawnych opiekunów Tomasza, nie wzbudzali w Barbarze Zamoyskiej takiego zaufania i kiedy upraszany o powrót Samuel Knut najprawdopodobniej odmówił (Tyszka s. 294-300, 325), jej wybór padł w rezultacie na Andrzeja Srzedzińskiego (Tyszka, s. 186).
Listy Samuela Knuta do Jana Zamoyskiego nie były jak dotąd głębiej analizowane przez badaczy. Przykładowo, badał je fragmentarycznie profesor Jerzy Kowalczyk, odwołując się do nich w swojej pracy „Kolegiata w Zamościu”, cytując fragment dotyczący kamieni na wschody do chóru kościelnego i miedzi na rynny kościelne. Listy te niosą ze sobą wiele ciekawych informacji, związanych z funkcjonowaniem dworu zamojskiego w czasie nieobecności ordynata. Słane listownie zalecenia przez Zamoyskiego są przez Knuta skrupulatnie wykonywane, o czym niezwłocznie powiadamia listami swojego mocodawcę. W sprawach wymagających podjęcia oddzielnej decyzji przez Zamoyskiego, Knut usilnie prosi o „rozkazania” w tej materii. Jest skrupulatny, wręcz drobiazgowy w przedstawianiu sytuacji na dworze zamojskim. Pośredniczy w przekazywaniu znacznych sum pieniężnych ze skarbu dla Zamoyskiego, przebywającego w tym czasie na wyprawach wojennych i zobowiązanego do wypłacania żołdu wojsku. Przekazuje Zamoyskiemu sumariusze pieniężne i regestry do kontroli i orientacji w zasobach skarbu. Jest odpowiedzialny za przekazanie sum pieniężnych za granicę na zamówione obrazy w Wenecji i transakcje w Padwie.
Samuel Knut czuwa nie tylko na regestrami przychodów i wydatków, korespondencją z ordynatem i innymi osobami związanymi z dworem zamojskim, ale też zabiega o należytą organizację Jarmarków Zamojskich, zaopatrzenie dworu w niezbędne potrzeby, wydawanie przez zamojską drukarnię dzieł i prac zleconych przez Zamoyskiego, zabezpieczenie odpowiednich finansów na roboty budowlane prowadzone w Zamościu. Zajmują go rzeczy ważne, ale i te drobniejsze, gdyż pamiętać musi chociażby o sprowadzeniu na czas nasion z Włoch do ordynackich ogrodów i zadbać o zabezpieczenie roślin przed zimą. Zdaje szczegółowe relacje Zamoyskiemu z postępów prac  przy „gmachach tylnych”, filarach nad kuchnią i łaźnią, w spiżarni i kuchni, czy też przy nowo budowanej bursie i browarze.
List Samuela Knuta do Jana Zamoyskiego z 1600 r.[1]
Nim mię pisanie WM mego pana doszło, wespółek i z kwitem P. Skrzetuskiemu na ratę Międzyrzecką[2] należącą, stęskniło się tu słudze jego, a tak rano dziś pojechał do Bełza ku WMści. Dałem mu kwit odebrania tych pieniędzy do skrzynki WMści, aby był do podpisu WM podany, bo nie według pisania P. Skrzetuskiego do mnie (Jakom WM. swego miłościwemu panu tegoż dnia, którego 3 ratą przyjechano, oznajmił) oddał ten sługa pieniądze, ale mniej jeszcze złotych jedenastą i groszy[3] osmnastą. Tak już wszystki [wszystkiej] Summy odebrany jest 2774; a on oznajmił mi że posyła 2785//12. Zaczem teraz nie będzie dostawało do zapłacenia zupełny [zupełnej] raty 226. Pieniądze te w różnej są monecie[4], potrójne, szelągi, grosze najwięcej w groszach[5] dyrowanych [czerwonych] 100. Z tym Pana Boga proszę aby WMść mego miłościwego pana długo w dobrym zdrowi chować raczył. Zamość 11 Julii 1600.
 List Samuela Knuta do Jana Zamoyskiego z 30 sierpnia 1600 r.[6]
Jaśnie wielmożny mój miłościwy panie i dobrodzieju
Posyłam WMści swemu miłościwemu Panu Sumariusz pieniężny. Obraz który ma być Margrabi J.Mści z Burgawu[7] jeszcze do tego czasu poprawiany nie jest bo Rostocki[ego] i Malarza z nim w Zamościu nie zastał i do tego czasu go nie ma. Zatrzymałem się dla tego obrazu z przesyłaniem pieniędzy Panu Ursinowi do Padwy, aby to pospołu [razem] się było przesłało. Spodziewam się jednak tu na przyszły jarmark Pana Telaniego[8], któremu by w ręce ten obraz skoro poprawiany będzie, oddać się mógł. Jarmark Zamojski nienajgorszy. Z łaski Bożej zaczyna się już po części kupców zjechało, to na przeszkodzie wielki że z wołami[9] strzego [wstrzymują] się nacierać, a dobrze bo nie byłoby to bez szkody ich i ostro napomnieni od nas są, aby się szkody warowali. Pieniądze P. Grabskiemu i p. Zygmuntowi Krapowi[10], albo faktorowi jego według rozkazania WMści mego miłościwego pana oddam. Dają znać z Krakowa o P. Montelupim[11] że zmarł: pieniądze jednak do Padwi [Padwy] Valerian[12] brat jego prześle. Z tym pana Boga proszę abym WM. swego miłościwego pana w dobrym zdrowiu oglądał. Z Zamościa 20 Aug. 1600. najniższy sługa Samuel Knut.
List Samuela Knuta do Jana Zamoyskiego ze stycznia 1601 r.[13]
Jaśnie wielmożny mój miłościwy panie i dobrodzieju
List od JMści Podkanclerzego[14], który mi pan Brodecki oddał tegoż wieczora wyprawiłem sługą swoim do Siedlisk[15], i oddał go w ręce Łapinie służce, któremu jużem był pirsze [pierwsze] listy do dworu oddawał. Po papier do Lublina wyprawiłem i według rozkazania WMści mego miłościwego pana, rozkazałem jeśliby na Speculum Saxonum [vide przypis 23] papieru dostać nie mógł, aby kupił inszego papieru na drukowanie Dyonissiem Halitoknash’um [Dyonisium Halicarnassium][16], o czem powiedziałem Panu Simonidesowi, panu Bursiusowi i panu Birkowisowi [Birkowski], około którego poprawy teraz chodzę i będzie mógł być wygotowany [ukończony], skoro papier będzie: tego dołożył Pan Simonides[17] iżby mu się zdało, aby go i po Grecku zaraz drukować. Odpis od JM Pana Starosty Przemyskiego, także odpis na pierwsze pisanie WMści od X.[księdza] Custosa ze Lwowa odnieśli słuszkowie [słudzy], które posyłam WMści swemu miłościwemu Panu. Znak oddania listu w Lublinie JM Panu Podkomorzemu Lubelskiemu[18] odniósł mi słuszka [sługa], który też list JMści panu lubelskiemu w Lublinie oddał. Z tym Pana Boga proszę abym WM swego miłościwego pana w dobrym zdrowiu oglądał. W Zamościu dnia 7 miesiąca stycznia Roku Pańskiego 1601. Najniższy sługa Samuel Knut.
List Samuela Knuta do Jana Zamoyskiego z 1601 r.[19]
Jaśnie Wielmożny mój miłościwy panie i dobrodzieju
Oddałem do rak Pana Wydzierzowskiego[20] złotych Polskich Dziesięć tysięcy, cztery sta sześćdziesiąt i ośm, przy sobie według rozkazania WMci mego pana na rozchody około robót zostawiłem złotych Polskich Siedemset. Oddałem też do rąk tegoż Pana Wydzierzowskiego Portugalow[21] trzysta i dwa, Łańcuchy obadwa są tam w Lublinie. Puszkarze[22] wczoraj jeszcze poszli, sługa pana Walickiego przy prochach pójdzie dla pilnowania ich. List do Pana Piaskowskiego[23] odeślę teraz nie[o]mieszkanie [bez zwłoki]. Z tym Pana Boga za dobre zdrowie WMści swego miłościwego pana proszę. W Zamo. II Jul 1601. WMści miłościwego pana i dobrodzieja najmniejszy sługa Samuel Knut.
List Samuela Knuta do Jana Zamoyskiego z września 1602 r.[24]
Jaśnie Wielmożny Panie, Panie y dobrodzieju mój  miłościwy
Wszelakiego starania czynić nie zaniecham, abym jak najwięcej pieniędzy z prowentów [przychodów] i intrat [przestarzałe: zysk] WMci mego miłościwego Pana zgromadzić mógł, cokolwiek jeno do rąk mych przyjdzie nie zaniecham z pilnością do Knyszyna odsyłać, i teraz wkrótce spodziewam się kilka tysięcy tam odesłać. O czym dam WMci swemu miłościwemu Panu znać, i regestra[25] wydatków, percept[26] i resztę przy tym odeślę. O posłaniu Bakałarza [nauczyciela] do Knyszyna dla JMci Pana Thomasza, tak rozumiem iż WMść dotąd raczysz mieć wiadomość. Processum juris Dresnerow[27], iż racz WMść wydać [co] rozkazujesz tedy [wtedy] nie uczynię w tym żadnego omieszkania [opóźnienia], przydawszy do niego Roki wszystkie po łacinie na miejsce onych Polskim językiem położonych. Pilnie się o publicatiey [publikację] tego Processu pytają ludzie. Folium na którem przy Speculum Saxonum[28] jest na przodku wydrukowany przywilej Jego kro: [królewskiej] Mci, który mi JeMść X. Podkanclerzy przysłał, także folium na którem obraz X. [księdza] Thomickiego[29] gdyż jeden jest, posyłam WM swemu miłościwemu Panu. Obraz przodków WMci rzeze [rzeźbi] snycerz[30] teraz, skoro je zgotuje [przygotuję], wycisnąwszy na papierze odeślę WMci. Jako wiele munitiej [budowy arsenału] przybyło po odjeździe WMci na papierze wyrysowawszy, posłałem WMci na Knyszyn, także i bitwę Felasońską[31]. U każdego oreilona[32] tych nowych baszt czynią usate. Drzewka młode w ogrodzie, szczepy, zioła, włoskie orzechy, et id genus [i tego rodzaju, itp.] będą na zimę opatrzone, aby nie pomarzły. O nasiona też, aby się wczas [wcześniej] z Włoch postarano, napiszę do Krakowa; w tym roku pod tę niebytność WMci, nic się ich nie przysposobiło, a te nasze polskie niedobre się zdają. Z strony obrazów na wielki ołtarz[33], które nieboszczyk P. Montelupi w Wenecji dał robić, miałem ja pisanie do P. Ursina[34] którem posłał WMci, nie wiem jeśli [czy] jest oddane WMci, pisał; iż twarze wszystkie już są wymalowane: a zatem spodziewam się odpisu od niego, na list WMci Jego Mci Pana Lubelskiego[35], którego list od WMci mego miłościwego Pana odesłać mam, nie ma na ten czas w kraju, dano mi sprawę, iżby do Litwy miał jechać, dla odbierania majętności na Jego Mci pana Miecznika Coronnego[36], które po żonie wziął. W Zamościu z łaski Bożej zdrowo: W Mokrem[37], w Sitnie[38], w Dubie, w Zubowicach[39], w Tyszowcach, w Turobinie[40], w Szczebrzeszynie[41] przymiera[42]. Gmachy tylne[43], filary, nad kuchnią, nad łaźnią, w spiżarni, w kuchni gotowe wszystko, okna tylko do gmachów nad kuchnią i piece teraz naprawiają. Bursa[44] wszystka przykryta i cegłą w drewno wmurowana, wewnątrz jeszcze nie gotowa i okien nie ma, ale gdy dżdże nastąpią, a mularze [murarze] około murów nie będą mogli robić, tedy do dokończenia Bursy intro [wewnątrz] obrócą się. Browar[45] dla niedostatku drzewa nie jest jeszcze dokończony, musi go na drugi, da P. Bóg, rok zachować. Z tym Pana Boga proszę, aby WMci w dobrem zdrowiu długo chować i błogosławić raczył. Z Zamościa 4 Octobris [września] Anno [domini] 1602. WMci mego miłościwego Pana i dobrodzieja najniższy sługa Samuel Knut.

opracowanie: Ewa Lisiecka

konsultacje i korekta: Justyna Bartkowska

[1] AGAD, Archiwum Zamoyskich, Seria I korespondencji. Korespondencja Jana Zamoyskiego, pierwszego ordynata: listy różnych osób do Jana Zamoyskiego, lata 1600-1602. Sygn. 197 skan 4.
[2] Przypuszczalnie Międzyrzecz (Wielkopolski)  m. w woj. lubuskim. Jan Zamoyski był starostą międzyrzeckim. Skrzetuscy zamieszkiwali w Bełzie i Wielkopolsce i byli ze sobą spowinowaceni.
[3] Monety Polski Królewskiej 1506-1795. Orty, trojaki, grosze…: Grosz gdański Stefana Batorego 1579
[4] Encyklopedia staropolska/Pieniądze w Polsce – Wikiźródła, wolna biblioteka (wikisource.org)
[5] Encyklopedia staropolska/Grosz – Wikiźródła, wolna biblioteka (wikisource.org)
[6] AGAD, AOZ, Seria I korespondencji. Korespondencja Jana Zamoyskiego, pierwszego ordynata: listy różnych osób do Jana Zamoyskiego, lata 1600-1602. Sygn. 197 skan 8
[7] Burgau miasto w Bawarii, 25 km od Magdenburga
[8] Franciszek Telani, kupiec włoski, zamawiał dla Jana Zamoyskiego sukno florenckie – Zamościopedia – KAMIENICA TELANOWSKA, ul. Staszica 23 (zamosciopedia.pl) W grudniu 1599 r. Franciszek Telani przekazał darowizną kamienicę na Rynku Wielkim na rzecz Jana Zamoyskiego – APL, Acta Consularia syg. 2, pagin. 230-230v.
[9] Z Sokala przez Zamość pędzono stada wołów z Podola i Wołoszczyzny. Na przełomie XVI i XVII w. wzrosło zapotrzebowanie na mięso wołowe w krajach zachodnich (szczególnie niemieckich). Handel ten przynosił znaczne zyski dla miasta i po śmierci Jana Zamoyskiego nadal starano się go utrzymać. Tyszka P. W cieniu wielkiego kanclerza….., s.285.
[10] Krapp Zygmunt, kupiec prowadzący faktorie korzeni (przypraw), które dostarczał na zamek zamojski z Gdańska, Lublina, Jarosławia, AGAD. AZ. Akta gospodarczo-administracyjne Zamoyskich. Kasa Zamoyskich do końca XVIII w.  lata 1605-1606. Zespół 358, sygn. 2520.
[11] Sebastian Montelupi, poczmistrz i bankier z Krakowa. Otrzymał od Zamoyskiego 1000 florenów na zamówienie w Wenecji obrazów do ołtarza głównego kolegiaty – Kowalczyk Jerzy, Kolegiata w Zamościu. Warszawa 1968. s. 33.
[12] Walerian Tamburini, nie był bratem Sebastiana Montelupiego, tylko jego siostrzeńcem (przybranym synem), który po śmierci wuja przyjął nazwisko Montelupi, Prowadzili działalność pocztową za czasów króla Stefana Batorego (do 1600 r.) – Montelupi Sebastian (encyklopediakrakowa.pl)
[13] AGAD, Archiwum Zamoyskich, Seria I korespondencji. Korespondencja Jana Zamoyskiego, pierwszego ordynata: listy różnych osób do Jana Zamoyskiego, lata 1600-1602. Sygn. 197 skan 12
[14] Piotr Tylicki, podkanclerzy koronny w l. 1598-1605. Piotr Tylicki – Wikipedia, wolna encyklopedia
[15] Możliwe, że chodzi o Siedliska w gm. Lubycza Królewska pow. Tomaszów Lub., ponieważ w 1571 r. Krzysztof Siedliski z Siedlisk sprzedał Stanisławowi Zamoyskiemu wieś Waniów. J. Niedźwiedź. Leksykon….., s. 444, ewentualnie o wieś Siedliska w gm. i pow. Zamość, należącą do włości szczebrzeskiej, którą nabył Jan Zamoyski. Była to przypuszczalnie wieś wybraniecka ponieważ w czasie pospolitego ruszenia wybrańcy służyli dziedzicom na koniu z łukiem (na koszt dziedzica) – Dzieje miejscowości Gminy Zamość. Zamość 210. S. 87.
[16] Dionizjusz z Halikarnasu – grecki historyk i retor, autor „Starożytności rzymskiej” (20 ksiąg). Dionizjusz z Halikarnasu – Wikipedia, wolna encyklopedia
[17] Kędziora Andrzej. Zamościopedia – SZYMONOWIC SZYMON (1558-1629) jeden z najwybitniejszych poetów staropolskich, twórca polskiej sielanki, humanista, współtwórca Akademii Zamojskiej, filolog, lekarz (zamosciopedia.pl)
[18] Andrzej Rzeczycki, podkomorzy lubelski w l. 1591-1608.
[19] AGAD, Archiwum Zamoyskich, Seria I korespondencji. Korespondencja Jana Zamoyskiego, pierwszego ordynata: listy różnych osób do Jana Zamoyskiego, lata 1600-1602. Sygn. 197 skan 10.
[20] Wydzierzewski Ambroży, po nim Samuel Knut przejął w 1601 r. stanowisko podskarbiego nadwornego, Tyszka P. W cieniu wielkiego kanclerza. Barbara z Tarnowskich Zamoyska. Wyd. PTH. Warszawa 2015, s. 112
[21] Portugały – ciężka moneta złota bita w czasach Stefana Batorego i Zygmunta III (bita w Rydze w okresie od 1581-1621). Monety Polski Królewskiej 1506-1795. Orty, trojaki, grosze…: Trojak ryski Zygmunta III 1589
[22] Puszkarz, rzemieślnik wyrabiający w d. Rzeczypospolitej broń palną, w szczególności armaty i działa ze spiżu. W rachunkach dworu zamojskiego z lat 1605 i 1608 wymieniany był puszkarz Piotr.
[23] Paweł Piaskowski, marszałek dworu Jana Zamojskiego z wysokim rocznym wynagrodzeniem 500 zł rocznie. Tyszka P. W cieniu wielkiego kanclerza…, s. 299.
[24] AGAD, Archiwum Zamoyskich, Seria I korespondencji. Korespondencja Jana Zamoyskiego, pierwszego ordynata: listy różnych osób do Jana Zamoyskiego, lata 1600-1602. Sygn. 197 skany
[25] Łac. Registrare – zapisywać; registrum – lista, rejestr.
[26] Percepta, d. przychód, dochód, wpływ gotówki.
[27] Processus judicarius – Kędziora Andrzej. Zamościopedia – DREZNER TOMASZ (1560-1616) prawnik, najwybitniejszy obok A. Burskiego uczony Akademii Zamojskiej, jej profesor i rektor (zamosciopedia.pl)
[28] Speculum Saxonum albo prawo saskie i magdeburskie porządkiem abecadła z łacińskiego i niemieckich exemplarzów zebrane – Zwierciadło saskie – Wikipedia, wolna encyklopedia
[29] Możliwe, że dotyczy obrazu ks. Piotra Tymickiego – Piotr Tomicki – Wikipedia, wolna encyklopedia
[30] Sztuka rzeźbienia w drewnie, lub dawniej w kamieniu przez snycerza to stara dziedzina sztuki zdobniczej
[31] Przypuszczalnie chodzi o zdobycie Fellina  17 maja 1602 r. podczas wojny o Inflanty, w której brał udział Jan Zamoyski  Zdobycie Fellina – Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie (muzeumwp.pl), albo o Tallin (Rewel) który zdobył jeden z dowódców Zamoyskiego, Żółkiewski pokonując Szwedów. Z inicjatywy Jana Zamoyskiego rysownicy i malarze: Piotr Francus Włoch, Stanisław Pachołowiecki, Piotr Almitran, Stanisław Bartholanus utrwalali na świeżo in situ sceny batalistyczne i twierdze zdobyte w trakcie kampanii wojennych prowadzonych przez hetmana. Następnie rzymscy graficy Gian Battista de Cavalieri i Giacomo Lauro przenosili te rysunki na płyty miedziorytnicze. Odbitki graficzne rozprowadzano i sprzedawano w czasie targów i jarmarków zamojskich (np. w 1603 r.) – Kowalczyk Jerzy. Kultura i ideologia Jana Zamoyskiego. Instytut Sztuki PAN. Warszawa 2005. s. 20.
[32] Orylon (ucho) – część bastionu, przedłużenie jego czoła, mające na celu ochronę muru kurtyny ogniem ukośnym.
[33] Kowalczyk Jerzy. Kolegiata w Zamościu Tom II. Wyd. PAN. Warszawa 1968. S. 119. Obrazy na ołtarz główny dla kolegiaty zostały zamówione w Wenecji w warsztacie Domenika Tintoretto i sprowadzone do Zamościa w 1604 r., jeszcze za życia Jana Zamoyskiego.
[34]Kędziora Andrzej. Zamościopedia – URSINUS JAN (ok.1562-1613) lekarz i filolog, uczony, jeden z pierwszych profesorów Akademii Zamojskiej, autor wartościowych publikacji (zamosciopedia.pl)
[35] Przypuszczalnie Piotr Myszkowski, kasztelan lubelski w l. 1598-1606.
[36] Mikołaj Wolski, brat cioteczny Barbary z Tarnowskich Zamoyskiej, od maja 1574 r. miecznik koronny, a od 20 maja 1600 r. marszałek nadworny koronny, od lipca 1616 r. marszałek wielki koronny. Barbara Zamoyska szukała u Wolskiego wsparcia i ochrony przed zakusami wojewody krakowskiego (Zebrzydowskiego) na majątek syna. Tyszka Paweł. W cieniu wielkiego kanclerza…, s. 145.
[37] Niedźwiedź Józef. Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego. Zamość 2003. S. 325. Wieś w gm. Zamość nad Topornicą. W 1578 r. Jan Zamoyski kupił ją za 4 700 złp. od Zofii Niedźwieckiej, a do dóbr Ordynacji Zamojskiej włączył 1589 r.
[38] Niedźwiedź J. Leksykon….s. Wieś w powiecie Zamość nad Czarnym Potokiem- brak wzmianki o tym, że wieś (choćby w części) należała do Jana Zamoyskiego. Podobnie wieś Dub, Tyszowce.
[39] Niedźwiedź Józef. Leksykon…, s. 635 Wieś była własnością Myszkowskich, ale w 1592 r. Zofia Myszkowska pożyczyła od Jana Zamojskiego 5000 zł i ubezpieczyła dług na swojej wsi Zubowice.
[40] Niedźwiedź J. Leksykon…., s. 547 Dobra turobińskie w zastawie trzymał Jan Zamoyski od 1596, ale faktyczne przejęcie nastąpiło w 1601 r.
[41] Niedźwiedź J. Leksykon…., s. 493. Właścicielem włości szczebrzeskiej z miastem Szczebrzeszynem Jan Zamoyski stał się w 1593 r.
[42] Przypuszczalnie chodzi o klęskę żywiołową dotycząca upraw, względnie zarazę.
[43] Dotyczy dwóch oddzielnych, tylnych budynków Zamku: od południa oficyny ordynatowej i jej fraucymeru, od północy kuchni i pomieszczeń gospodarczych Zamościopedia – PAŁAC ZAMOYSKICH do 1809 (zamosciopedia.pl)
[44] Kędziora Andrzej. Zamościopedia – BURSA AKADEMICKA (zamosciopedia.pl)
[45] Brak dokładnej daty powstania „zamkowego” browaru. Po śmierci Jana Zamoyskiego uzupełniano niedobory piwa w piwnicach zamkowych z browarów miejskich. W regestrach wydatków są wzmianki o tym w l. 1605 i 1608. Jest także informacja o przenosinach browaru: „22 i 26 września 1605 r. zapłacono 8 cieślom od przenoszenia Browaru”. AGAD. AZ. Akta gospodarczo-administracyjne Zamoyskich. Kasa Zamoyskich do końca XVIII w. Zespół 358.sygn. 2520, rachunki za lata 1605-1606. Więcej na temat zamojskich browarów [w:] Kędziora Andrzej. Zamościopedia – BROWARY (zamosciopedia.pl).